Το ιερό του Ποσειδώνα στον Πόρο

Το παρόν κείμενο συντάχθηκε με αφορμή την επίσκεψή μου στον Πόρο τον Μάιο του 2015. Αναζητώντας τις ομορφιές του νησιού, οδηγήθηκα στο μέρος όπου Ιερό του Ποσειδώνα δέσποζε και σήμερα υπάρχουν τα γνωστά όπως παντού στην Ελλάδα αρχαία ερείπια, που έχουν όμως μια ξεχωριστή ιστορία να μας διηγηθούν.

Ιερό Ποσειδώνα, Πόρος
Αγναντεύοντας την θέα από το ιερό του Ποσειδώνα στον Πόρο

Εισαγωγή

Ο Πόρος, είναι νησί του Αργοσαρωνικού και ανήκει διοικητικά στην Περιφέρεια Αττικής, αν και απέχει λίγες εκατοντάδες μέτρα από την Πελοπόννησο. Είναι εύφορος με πλούσια βλάστηση και νερά. Οι ακτές του είναι φιλόξενες σε όλους τους καιρούς. Σήμερα είναι γνωστός τουριστικός προορισμός. Αποτελείται ουσιαστικά από δύο νησιά που χωρίζονται από ένα μικρό κανάλι.
Ο Παυσανίας μας πληροφορεί ότι στην αρχαιότητα, τα δύο αυτά νησιά ονομάζονταν Σφαιρία και Καλαυρεία. Η Σφαιρία που σήμερα φιλοξενεί την πόλη του Πόρου ήταν άγονη και ακατοίκητη, πλην όμως είχε αφιερωμένο ναό στην Αθηνά Απατουρία όπου οι παρθένες αφιέρωναν την ζώνη τους πριν τον γάμο τους. Η Καλαυρεία ήταν το πλούσιο νησί με ελαιώνες, αμπέλια και άλλες καλλιέργειες σε αντίθεση με την σημερινή εικόνα του πλούσιου πευκοδάσους. Σε αρχαιότερους χρόνους ήταν το ιερό νησί του Απόλλωνα, την εποχή που οι Δελφοί ήταν ιεροί του Ποσειδώνα. Αργότερα όμως οι δυο θεοί αντάλλαξαν τα μέρη και η Καλαυρεία απέκτησε το φημισμένο στο πανελλήνιο Ιερό αφιερωμένο στον Ποσειδώνα.1

Η Πόλη

Στα χρόνια της ακμής του νησιού, ξεχώριζε η πόλις Καλαυρεία, έδρα Αμφικτιονίας επτά πόλεων, περί το Ιερό του Ποσειδώνα όπως μας πληροφορεί ο Στράβων. Οι πόλεις που θυσίαζαν στο Ιερό ήταν οι : Ερμιών, Επίδαυρος, Αίγινα, Αθήνα, Πρασιές, Ναύπλιο και Ορχομενός.2
Η Καλαυρεία ήταν χτισμένη πέριξ του Ιερού του Ποσειδώνα το οποίο βρίσκεται σε ένα διαμορφωμένο πλάτωμα ανάμεσα σε δυο λόφους στο κέντρο του νησιού προς βορά, σε υψόμετρο 200 μέτρων και απόσταση 6 χιλιομέτρων από την σύγχρονη πόλη του Πόρου. Η θέα της περιοχής είναι επιβλητική. Ο επισκέπτης κοιτά τα Μέθανα, το Αγκίστρι, την Αίγινα, την Αττική και την Πελοπόννησο. Η πόλις διέθετε δύο επίνεια με κοντινότερο το σημερινό βόρειο κόλπο Βαγιωνία.

Το Ιερό

Το Ιερό αποτελούνταν από διάφορα κτίσματα με λατρευτική χρήση όπως διάφορες στοές και Ασκληπιείο, ενώ εντός του υπήρχε το βουλευτήριο της Αμφικτιωνίας και το ταφικό μνημείο του Δημοσθένη. Στο ανατολικό άκρο του βρίσκονταν ο ναός του Ποσειδώνα.3

Ο Ναός

Ο ναός βρίσκονταν εντός περιβόλου. Η είσοδος γίνονταν από δύο πρόπυλα, το επιβλητικό ανατολικό και το νότιο. Ο ναός είχε διαστάσεις 14.5μ. Χ 27μ. και ήταν δωρικός περίπτερος με έξι κίονες στην πρόσοψη και δώδεκα στις πλευρές. Έμπροσθεν του ναού υπήρχε ο βωμός. Χρονολογείται στο τέλος του 6ου – αρχές του 5ου αι. π.κ.χ.4

Η λατρεία

Το ιερό του Ποσειδώνα είναι ένα μεγάλο τέμενος, γνωστό στο πανελλήνιο. Σύμφωνα με τις αρχαιολογικές ανακαλύψεις5 διαπιστώνεται ότι ήταν τόπος λατρείας με πλούσια δραστηριότητα από την προϊστορική εποχή έως και τα τέλη του αρχαίου κόσμου. Η λατρεία εκδηλώνονταν γύρω από τον θεό Ποσειδώνα, αλλά και άλλους θεούς, θεότητες και ήρωες. Για την λατρεία, εκτός του ναού και άλλων βωμών, χρησιμοποιούταν μια σειρά τελετουργικά και βοηθητικά κτίρια εντός του τεμένους.
Στο ιερό παρατηρούμε μια συνύπαρξη της επίσημης θρησκείας, με τη μορφή αφιερώσεων και την ύπαρξη μνημειώδους ναού όπου ιερατούσε παρθένος μέχρι του γάμου της6 και ιδιωτικής τελετουργικής δραστηριότητας, με τη μορφή αναθηματικών αφιερωμάτων σε θεότητες και θυσιών με τελετουργικά γεύματα. Εντός του τεμένους υπήρχαν και αναθέσεις αγαλμάτων από επιφανείς λατρευτές.

Το άσυλο

Μια ιδιαιτερότητα του ιερού ήταν η χρήση του ως ασύλου. Το ιερό μπορούσε να προσφέρει άσυλο σε όποιον το χρειάζονταν. Το άσυλο ήταν απαραβίαστο και προστάτευε τη ζωή του ικέτη. Ονομαστό παράδειγμα ήταν αυτό του Αθηναίου Δημοσθένη (384-322 π.κ.χ.), όπου ζήτησε την προστασία του ασύλου στο ιερό, όταν τον κατεδίωξαν οι Μακεδόνες του Αντίπατρου το 322 π.κ.χ. Ο Δημοσθένης ήταν ασφαλής στο άσυλο, πλην όμως επέλεξε να εξέλθει αυτού, όταν αποφάσισε να δώσει τέλος στη ζωή του, ώστε να μην παραδοθεί στους αντιπάλους του.

Η ανασκαφή

Το Ιερό ανασκάφηκε για πρώτη φορά το 1894 από τους Σουηδούς αρχαιολόγους Samuel Wide και Lennart Kjellberg, στην πρώτη εκσκαφή του Σουηδικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου στην Ελλάδα. Ο χώρος απαλλοτριώθηκε από την Ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία μόλις το 1978. Ανασκαφές έγιναν ξανά μετά από 100 χρόνια και πάλι από Σουηδούς.
Με τις ανασκαφές ήρθαν στο φως θεμέλια αρκετών κτηρίων πέριξ του ναού, ο περίβολος του ναού του Ποσειδώνα, βάθρα ανδριάντων και πλήθος λατρευτικών αντικειμένων. Τα υπόλοιπα των κτηρίων, τα αγάλματα κλπ αρχιτεκτονικά μέλη έχουν αφανιστεί όπως και ολόκληρος ο ναός του Ποσειδώνα συμπεριλαμβανομένου των θεμελίων του, γεγονός που προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση.
Οι μέχρι στιγμής αρχαιολογικές αποκαλύψεις έχουν αναδειχθεί και σημανθεί ιδιαίτερα χάρη στις προσπάθειες του Σουηδικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου που διαμόρφωσε έναν καλαίσθητο αρχαιολογικό χώρο σ΄ ένα ήδη όμορφο τοπίο. Η πραγματική έκταση του ιερού είναι ακόμη άγνωστη.

Η καταστροφή του Ιερού του Ποσειδώνα

Σήμερα δεν σώζεται τίποτε από τον ναό, ούτε καν τα θεμέλιά του όπως ήδη αναφέραμε. Μόνον η περίβολος και η τάφρος στη θέση των θεμελίων σηματοδοτεί την θέση του. Όμως τον 18ο αι μ.κ.χ. υπήρχαν αρκετά αρχιτεκτονικά μέλη του ναού, όπως και άλλα κτίσματα του ιερού, σύμφωνα με ξένους περιηγητές που επισκέφθηκαν το μέρος όπως ο Richard Chandler, ο William Gell και ο Edward Dodwell.
Ο αφανισμός των ερειπίων συνέβη διότι στην πρόσφατη ιστορία έγιναν οικοδομικό υλικό για την κατασκευή διαφόρων κτηρίων και μοναστηριών του Πόρου και της Ύδρας. Αυτόπτης μάρτυρας της καταστροφής έγινε ο Άγγλος Richard Chandler7. Στο βιβλίο του “Travels in Greece” (Ταξίδια στην Ελλάδα) σελ. 240, περιγράφει ότι όταν επισκέφθηκε το Ιερό του Ποσειδώνα το 1765, είδε τον ναό ως ένα “αμελητέο σωρό ερειπίων”, αναγνώρισε όμως σε αυτά ότι ήταν δωρικού ρυθμού. Είδε όμως ένα ντόπιο να τεμαχίζει τα εναπομείναντα αρχιτεκτονικά μέλη του ναού με σκοπό την δημιουργία οικοδομικού υλικού. Αυτό μεταφέρονταν στη συνέχεια με μουλάρια στο κοντινό λιμάνι όπου φορτώνονταν σε καΐκια με προορισμό την Ύδρα, για να χρησιμοποιηθεί στην ανέγερση ενός μοναστηριού όπως του εξήγησε ο άνθρωπος που έκανε την καταστροφή. Ο Richard Chandler προσπάθησε να μεταπείσει δίχως επιτυχία τον άνθρωπο που είχε αναλάβει κατά παραγγελία και εργολαβικά την μετατροπή των μελών του ναού σε οικοδομικό υλικό.
Λίγα χρόνια μετά, αναμεσα στα 1801 και 1806, ο William Gell στο βιβλίο του “The Itinerary of Greece” Λονδίνο 1810, σελ.136, περιγράφει ότι είχε απομείνει στον χώρο, ερείπια αρχιτεκτονικών μελών, τμήμα του εσωτερικού χώρου του ναού δηλαδή του σηκού και το πάτωμα του. Το 1806 ένας άλλος περιηγητής, ο Edward Dodwell στο βιβλίο του “A classical and topographical tour through Greece”, Λονδίνο 1819, στον δεύτερο τόμο και στις σελίδες 277-8 περιγράφει για το ιερό: “Ούτε ένας κίονας δεν στέκεται ορθός, ούτε καν ένα μικρό μέλος από τους κίονες δεν μπορεί κανείς να δει ανάμεσα στα ερείπια. Μερικές μάζες από αρχιτεκτονικά μέρη παραμένουν, οι σταγόνες από τα τρίγλυφα δείχνουν ότι ήταν δωρικού ρυθμού. Η κορυφή του αετώματος επίσης βρίσκεται ανάμεσα στα ερείπια, ενώ η βάση του σηκού παραμένει.. Μέσα στον σηκό υπάρχουν μερικές τετράγωνες βάσεις κάποιων πυλώνων. Επίσης στον χώρο υπάρχουν κάποια μεγάλα αρχιτεκτονικά μέλη από ένα κυκλικό οικοδόμημα, πιθανά από τον μνημείο του Δημοσθένη”.
Τα επόμενα χρόνια δεν έμεινε απολύτως τίποτε από αυτά έστω τα ερείπια του ναού του Ποσειδώνα, παρά μόνο ένα ορθογώνιο χαντάκι που σημειώνει την θέση των εξαφανισμένων θεμελίων. Το ίδιο περίπου συνέβη και με τα υπόλοιπα λατρευτικά κτήρια και αναθήματα του Ιερού, πλην των θεμελίων τους που είχαν την τύχη να σωθούν σε αντίθεση με αυτά του ναού. Όπως σημειώνεται και στα κείμενα του Σουηδικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου τα αρχιτεκτονικά μέλη μεταφέρθηκαν μακριά, θρυμματισμένα πια, για να χρησιμοποιηθούν ως οικοδομικό υλικό ενδεχομένως για την κατασκευή μοναστηριών στην Ύδρα και στον Πόρο8.
Μετά από προσεκτική ανάγνωση των πληροφοριών για τα μοναστήρια της περιοχής, την εποχή εκείνη που επισκέφθηκε ο Richard Chandler το ιερό, ανακαινίζονταν το μοναστήρι της Παναγιάς στην Ύδρα. Λίγο αργότερα το 1776 κατασκευάστηκε το μοναστήρι της Γεννήσεως της Θεοτόκου επίσης στην Ύδρα9 στο οποίο αναφέρθηκε ότι υπήρξαν θραύσματα αρχαίου υλικού. Αυτά πιθανά να προήλθαν είτε από τοπικό ιερό είτε από τον Πόρο. Λίγο πριν είχε κατασκευαστεί η μονή της Ζωοδόχου Πηγής του Πόρου η οποία ιδρύθηκε το 1720 και ολοκληρώθηκε το 1734. Την περίοδο του 18ου αι. κατασκευάστηκαν επίσης αρκετές εκκλησίες στην Ύδρα και στον Πόρο.
Η καταστροφή του ιερού όπως είδαμε διήρκεσε αρκετές δεκαετίες, τόσο πριν από την μαρτυρία του Richard Chandler όσο και μετά, μέχρι τον πλήρη αφανισμό εκ θεμελίων του ναού. Το ιερό του Ποσειδώνα λεηλατήθηκε από ντόπιους με σκοπό την εύρεση του οικοδομικού υλικού για την κατασκευή κτηρίων όπως το μοναστήρι της Ύδρας που ανάφερε ο Chandler και πιθανά των παραπάνω αναφερόμενων. Προσωπικά νομίζω ότι η καταστροφή ενέχει και την ενέργεια του πλήρους αφανισμού από προσώπου γης του ναού του Ποσειδώνα. Μια ενέργεια που είχε διάρκεια αλλά και συνέχεια μέχρι και των ημερών μας. Κι αυτό το αναφέρω διότι μου έκανε μεγάλη εντύπωση ότι εντός του περιβόλου και ακριβώς πάνω στην θέση του ναού, έχει πραγματοποιηθεί πυκνή δενδροφύτευση, ώστε εάν δεν υπήρχε η ενημερωτική πινακίδα το μέρος θα φαίνονταν ως ένα μικρό άλσος περιφραγμένο με μάντρα.
Μετά από μερικά χρόνια, πραγματικά ίσως τίποτε δε θα θυμίζει στον επισκέπτη την ύπαρξη του ναού του Ποσειδώνα πλην των ενημερωτικών πινακίδων της αρχαιολογικής υπηρεσίας.

Επίλογος

Το ιερό και ο ναός του Ποσειδώνα αφανίστηκαν με τον τρόπο αυτό που περιγράψαμε σύμφωνα με τις μαρτυρίες τα νεότερα χρόνια. Είχαν επιβιώσει, έστω και ως ερείπια, πάνω κάτω μιάμιση χιλιετία από την εποχή που η λατρεία του Ποσειδώνα και όλων θεών απαγορεύτηκε με αυτοκρατορικά διατάγματα.
Ο σημερινός Πόρος είναι ένα πανέμορφο μέρος για αναψυχή και αφορμή για επίσκεψη στη θέση του Ιερού του Ποσειδώνος, ένα μέρος που από τη μια μεριά σου ραγίζει την καρδιά με την σημερινή εικόνα των λιγοστών ερειπίων, αλλά από την άλλη υποβάλλει με το φυσικό περιβάλλον, διδάσκει με την ιστορία του και συγκινεί την ψυχή με την ιερότητά του.

Τάκης Παναγιωτόπουλος 2015

Παραπομπές

1 Παυσανίας 33.1
2 Στράβων 8.6.14.1
3 Ν.Παπαχατζής, Παυσανία Ελλάδος Περιήγησις, Κορινθιακά-Λακωνικά σελ. 262 Εκδ. Αθηνών
4 ο.π.
5 Ιστοσελίδα Σουηδικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου http://www.kalaureia.org/en
6 Παυσανίας 33.1
7 Richard Chandler (1738-1810), αρχαιολόγος και ταξιδιώτης, γεννήθηκε στο Elson, στο Hampshire, στο 1738. Έγραψε τα γνωστά έργα “Ταξίδια στη Μικρά Ασία”, 1775, και “Ταξίδια στην Ελλάδα”, 1776 μετά από περιήγησή του στα μέρη αυτά.
8 http://www.kalaureia.org/en/visiting
9 Για το θέμα διαβάζουμε στο “ΙΣΤΟΡΙΚΟΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΟΝΗΣ ΥΔΡΑ 1999”: “Το όνομα Ζούρβα η περιοχή αυτή έλαβεν -καθώς υπάρχει παράδοσις- από κάποιον άρχοντα ονόματι Ζούρβαν, ο οποίος λέγεται, ότι είχε κτισμένον το αρχοντικόν του εις την σημερινήν θέσιν τής Ιεράς Μονής, το ολιγώτερον εκτεθειμένον εις όλους τούς ανέμους μέρος τής περιοχής. Την παράδοσιν επιβεβαιώνει εν μέρει το γεγονός ότι κατά καιρούς έχουν ευρεθεί, σκαπτομένου τού εδάφους, λίθινα σκαλιστά τεμάχια κιόνων ίσως ή κιονοκράνων, η δέ πρώτη Καθηγουμένη μοναχή Καλλινίκη Παπαγεωργίου, ισχυρίζετο ότι μέ τήν εγκατάστασίν της ενταύθα -περί το 1920- ενεθυμείτο χαλάσματα παλαιοτάτης οικίας, πολύ πλησίον τών κτιρίων τής Ιεράς Μονής”.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

-Παυσανία, Ελλάδος περιήγησις, Ν.Δ.Παπαχατζή, Εκδοτική Αθηνών
-Στάβων, Γεωγραφικά, Κάκτος
-Σουηδικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο – The Kalaureia Research Programhttp://www.kalaureia.org/en
-ME TO BΛΕΜΜΑ ΤΩΝ ΠΕΡΙΗΓΗΤΩΝ του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη http://el.travelogues.gr/
-Richard Chandler “Ταξίδια στην Ελλάδα”, 1776
-William Gell “The Itinerary of Greece” (1801-1806), 1810
-Edward Dodwell “A classical and topographical tour through Greece”, 1819
-Richard Chandler – http://en.wikisource.org/wiki/Chandler,_Richard_(1738-1810)_(DNB00)
-Κόμβος Οδυσσεύς -http://odysseus.culture.gr/h/3/gh351.jsp?obj_id=2585

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s