Ροτόντα, το Πάνθεον της Θεσσαλονίκης

r_takisΚατά τη διάρκεια της τελευταίας επίσκεψής μου στην Θεσσαλονίκη τον Ιούνιο του 2016, είχα την τύχη να πληροφορηθώ ότι το Ιερό που είναι γνωστό ως Ροτόντα ήταν ανοιχτό στο κοινό εδώ και κάτι μήνες (Δεκέμβριος 2015) απαλλαγμένο από τις σκαλωσιές που το περιέβαλλαν τέσσερις δεκαετίες μετά την ολοκλήρωση των εργασιών στήριξης. Σαν μαγνήτης λειτούργησε η είδηση και βρέθηκα να περιδιαβαίνω και να φωτογραφίζω το μέρος αυτό με ποικίλα συναισθήματα που γεννούσε η θέα του μεγαλοπρεπούς Ιερού, που είναι το δίδυμο κτίσμα του Πάνθεον της Ρώμης.

Η εποχή

Επί της Ρωμαϊκής εποχής της τετραρχίας των Διοκλητιανού, Γαλέριου, Μαξιμιανού και Κωνσταντίνου Χλωρού, ο Γαλέριος όρισε ως διοικητικό κέντρο της επικράτειάς του τη Θεσσαλονίκη. Στα πλαίσια οργάνωσης της πόλης, ο Γαλέριος Bαλέριος Mαξιμιανός όπως ήταν το πλήρες όνομά του, εκπόνησε ένα μεγαλόπνοο αρχιτεκτονικό σχέδιο που εκτείνονταν σε έναν κάθετο άξονα από την παραλία και περιελάμβανε νέο λιμάνι, αυτοκρατορική κατοικία, θριαμβευτική αψίδα και Πομπική Οδό που κατέληγε σε μεγαλοπρεπή Ιερό στο υψηλότερο σημείο της διαδρομής.

Το Ιερό

Αρχιτεκτονικά κατασκευάστηκε το 306 μ.χ.χ. στα πρότυπα του Πάνθεον της Ρώμης και αφιερώθηκε στον Ύψιστο των Θεών, τον Δία και στην αυτοκρατορική λατρεία. Κάποιοι μελετητές υποστηρίζουν ότι το Ιερό μπορεί να ήταν αφιερωμένο στους Καβείρους. Κάποιοι άλλοι υποστηρίζουν ότι ήταν μαυσωλείο του Γαλέριου. Η υπόθεση αυτή δεν επιβεβαιώνεται διότι ο Γαλέριος ετάφη με τιμές στη γενέτειρά του, τη σημερινή Zaječar στη Σερβία, στο μαυσωλείο που είχε κατασκευάσει στο αυτοκρατορικό συγκρότημα Felix Romuliana.
Το κυκλικό κτήριο το οποίο σώζεται ως τις ημέρες μας, έχει εσωτερική διάμετρο 24,50μ και η οροφή του αποτελείται από ισοδιάστατο θόλο έχει ανώτερο ύψος τα 29,80μ. Συγκριτικά με το Πάνθεον, το οποίο επίσης σώζεται, είναι μικρότερο αφού αυτό είναι σχεδόν διπλάσιο με εσωτερική διάμετρο 43,3 μέτρα όπως και ύψος. Ο περιβάλλον τοίχος έχει πάχος 6,30μ. με οκτώ ορθογώνιες κόγχες που καταλήγουν σε τόξα, από τις οποίες η νότια αποτελεί την κύρια είσοδο που βρίσκεται στην κατάληξη της Ιεράς Πομπικής Οδού με την εντυπωσιακή κιονοστοιχία. H κύρια είσοδο του Ιερού στην αρχαία εποχή φαίνεται στην εικόνα, στην οποία προσπάθησα να αποτυπώσω μόνον την αρχική άποψη του κτηρίου (βλ. παρακάτω). Το υλικό της κατασκευής του Ναού είναι οπτόπλινθοι, δηλαδή ψημένες πλάκες οι οποίοι συνδέονται με ισχυρό κονίαμα. Η μέθοδος κατασκευής είναι η εξής: Ισχυρός περιβάλλον τοίχος που στις κόγχες καταλήγει σε τόξα στήριξης έως το επίπεδο που εδράζεται ο θόλος. Ο περιμετρικός τοίχος ορθώνεται σε σε τρεις ζώνες και καλύπτει πλήρως τον θόλο ενώ στηρίζει και την κεραμοσκεπή.
Στην αρχική του κατασκευή το κτήριο είχε μάλλον εμφανή τον θόλο στο ανώτερο σημείο του ο οποίος διέθεται οπή, κατ’ αντιστοιχία του Πάνθεον της Ρώμης. Η οπή που σήμερα δεν υπάρχει, είχε πολλαπλή χρήση, του φωτισμού και της διοχέτευσης του καπνού από τα θυμιάματα. Εσωτερικά το κτήριο ήταν επενδεδυμένο με μάρμαρα, όπως αυτό αποδεικνύεται από τις οπές στην τοιχοποιία και που σήμερα δεν υπάρχουν.

Μετά την λατρεία του Διός

Το Ιερό του Διός μετατράπηκε σε χριστιανικό Ναό την εποχή του Θεοδοσίου, στα τέλη του 4ου αι. μ.χ.χ. όπου έγιναν σημαντικές μετατροπές και επεκτάσεις του κτηρίου. Διανοίχτηκε η ανατολική κόγχη και κτίστηκε προσθήκη χριστιανικού ιερού. Διανοίχτηκαν και οι υπόλοιπες κόγχες και χτίστηκε χαμηλότερος περιμετρικός τοίχος που αύξησε το μέγεθος του κτηρίου αφού το πλάτυνε περιμετρικά κατά οκτώ μέτρα. Επίσης διανοίχτηκε η δυτική κόγχη για την χρήση νέας εισόδου και κατασκευάστηκε πρόπυλο. Μελετητές υποστηρίζουν ότι την χριστιανική εποχή αποπερατώθηκε ο θόλος, γεγονός που σημειώνει ότι το κτήριο έμεινε ημιτελές στην αρχική του φάση. Αδυνατώ να συμφωνήσω με την υπόθεση αυτή, διότι η κλίμακα μεγέθους των έργων του Γαλέριου που καλύπτουν όλον τον άξονα δεν επιτρέπει κατά τη γνώμη μου την μη ολοκλήρωση της κορωνίδας τους, και μάλιστα στην λεπτομέρεια κατασκευής μέρους του θόλου. Η χριστιανική φάση της κατασκευής μέρους του θόλου όπως αποτυπώνεται από τις έρευνες, μπορεί να εξηγηθεί σε μεταγενέστερη παρέμβαση μετά από πτώση του αρχικού θόλου, γεγονός που είναι γνωστό ότι συνέβαινε συχνά στις θολωτές κατασκευές της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας με γνωστότερα παραδείγματα το Πάνθεον της Ρώμης και την Αγία Σοφία της Νέας Ρώμης. Η πτώση συνέβη το πιθανότερο κατά την διάνοιξη της ανατολικής κόγχης για την προσθήκη του χριστιανικού ιερού. Η διάνοιξη αυτή και οι υπόλοιπες παρεμβάσεις, είναι που επέφεραν μεγάλα προβλήματα στην στατικότητα του κτηρίου, όπως τονίζουν οι σημερινοί ερευνητές μηχανικοί. Επίσης γνωρίζουμε μετά βεβαιότητας ότι σε μεταγενέστερα χρόνια μετά από σεισμό έπεσε μέρος του θόλου. Η αποκατάστασή του άφησε σημάδια που είναι ορατά στον σημερινό επισκέπτη.

Με την κατάκτηση της πόλης από του Οθωμανούς το 1432 η χρήση του κτηρίου συνεχίζει να είναι χριστιανική μέχρι το 1590, χρονιά που μετατράπηκε σε τζαμί από τον Σεΐχη Σουλεϊμάν Χορτατζή Εφέντη. Τότε έγινε και η προσθήκη του μιναρέ και της κρήνης που και σήμερα βλέπουμε.

r_minare

Με την απελευθέρωση της πόλης το 1912, η χρήση της Ροτόντας ως τζαμιού έπαψε. Το 1917 προτάθηκε η χρήση ως μουσείου του Μακεδονικού Πολέμου, που όμως δεν υλοποιήθηκε.
Ο σεισμός του 1978 επέφερε μεγάλες ζημιές στο κτήριο, κυρίως λόγω των παρεμβάσεων της χριστιανικής εποχής που είχαν επιφέρει μεγάλα στατικά προβλήματα όπως είδαμε. Το 1988 χαρακτηρίστηκε ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της Unesco.

Μετά από σαράντα έτη εργασιών αποκατάστασης, η Ροτόντα αποδόθηκε τον Δεκέμβριο του 2015 στους επισκέπτες ως μνημείο πολιτισμού, το κατά δύναμη στην αρχική της μορφή. Μόνον το χριστιανικό ιερό, οι τοιχογραφίες, ο μιναρές και η κρήνη θυμίζουν τις μεταγενέστερες χρήσεις από αυτήν του Ιερού του Διός.

r_r.jpg

Αξίζει να επισκεφθείτε και να θαυμάσετε το αρχαίο μεγαλοπρεπές κτήριο, που αντίστοιχό του βρίσκεται μόνον στην Ρώμη, το γνωστό Πάνθεον το Ιερό όλων των θεών.

Τάκης Παναγιωτόπουλος

Σεπτέμβριος 2016

ΠΗΓΕΣ

– Η Ροτόντα της Θεσσαλονίκης. Νέα στοιχεία και αποσαφηνίσεις με αφορμή τις αναστηλωτικές

εργασίες , Καλλιόπη ΘΕΟΧΑΡΙΔΟΥ, Δελτίον XAE 16 (1991-1992), Περίοδος Δ’.

– Στατική προσομοίωση του μνημείου της Ροτόντας Θεσσαλονίκης , Ι.Ν. ∆ουδούμης ∆ρ. Πολιτικός Μηχανικός, αναπλ. καθηγητής Τμήμ. Πολιτικών Μηχανικών Α.Π.Θ. , Ο.Η. Φοροζίδου ∆ιπλ. Πολιτικός Μηχανικός Α.Π.Θ.

http://odysseus.culture.gr

https://en.wikipedia.org/wiki/Galerius

Κανονικό – Ο Κανόνας της Επικούρειας Φιλοσοφίας

Τάκης Παναγιωτόπουλος


H συμφωνία στο νόημα των λέξεων, προϋπόθεση της φιλοσοφικής διάθεσης

Πριν προχωρήσουμε στον Κανόνα, αναφέρουμε ως εισαγωγή ένα σημαντικό απόσπασμα του Επίκουρου, το οποίο υπάρχει στην επιστολή προς τον Ηρόδοτο:
«Πρώτα απ’ όλα λοιπόν Ηρόδοτε, πρέπει να λαμβάνουμε με ακρίβεια τα νοήματα που αντιστοιχούν στις λέξεις, για να μπορούμε να κρίνουμε τις θέσεις ή τα ζητούμενα ή τις απορίες κάνοντας αναγωγή σ’ αυτά και να μην άκριτα αποδεικνύουμε τα πάντα στο άπειρο, ή να χρησιμοποιούμε κενές λέξεις. Γιατί είναι ανάγκη το πρωταρχικό νόημα κάθε λέξης να είναι φανερό και να μη χρειαζόμαστε να το αποδείξουμε». (Πρῶτον μὲν οὖν τὰ ὑποτεταγμένα τοῖς φθόγγοις, ὦ Ἡρόδοτε, δεῖ εἰληφέναι, ὅπως ἂν τὰ δοξαζόμενα ἢ ζητούμενα ἢ ἀπορούμενα ἔχωμεν εἰς ταῦτα ἀναγαγόντες ἐπικρίνειν, καὶ μὴ ἄκριτα πάντα ἡμῖν ᾖ εἰς ἄπειρον ἀποδεικνύουσιν ἢ κενοὺς φθόγγους ἔχωμεν. ἀνάγκη γὰρ τὸ πρῶτον ἐννόημα καθ’ ἕκαστον φθόγγον βλέπεσθαι καὶ μηθὲν ἀποδείξεως προσδεῖσθαι, εἴπερ ἕξομεν τὸ ζητούμενον ἢ ἀπορούμενον καὶ δοξαζόμενον ἐφ’ ὃ ἀνάξομεν. (Διογένης Λαέρτιος – Βίοι Φιλοσόφων – Βιβλίο 10.37-38 στο εξής Δ.Λ.Ι).
Εφόσον ορίζουμε με ακρίβεια τα νοήματα που αντιστοιχούν στις λέξεις που χρησιμοποιούμε, προχωρούμε στην αναζήτηση της γνώσης με το λογισμό όπως για παράδειγμα τη σύλληψη με τον νου του περιεχομένου συγκεκριμένου ή αφηρημένου πράγματος και για όσα επιδέχονται επιβεβαίωση και για τα άδηλα (τὸ προσμένον καὶ τὸ ἄδηλον). Για να συμβεί αυτό και να προκύψει μια ορθή γνώμη (δόξα), θα πρέπει να εξεταστεί ως προς το αληθές της. Ο Κανών του Επίκουρου ασχολείται με το θέμα της αναζήτησης της Αλήθειας, το οποίο αποτελεί βασικό φιλοσοφικό ζητούμενο. Είναι ολοφάνερο ότι εάν στηριζόμαστε σε κάτι μη αληθές για την απόδειξη μιας φιλοσοφικής γνώμης, αυτή καταρρέει από μόνη της. Για να διακρίνουμε την Αλήθεια χρησιμοποιούμε το κριτήριο. Αυτό μας επιτρέπει να αντιλαμβανόμαστε με τέτοιο τρόπο τις καταστάσεις, ώστε να αξιολογούμε αν κάτι που έχουμε στο νου είναι αληθές ή ψευδές. Έτσι στη συνέχεια έχοντας πλέον ορθές και ολοκάθαρες σκέψεις στο νου, μας δίνεται η δυνατότητα να προχωρούμε ή όχι και στις ανάλογες πράξεις του βίου μας. Τα περί κριτηρίων της αλήθειας αναπτύσσονταν αναλυτικά στον Κανών, έργο του Επίκουρου το οποίο δεν σώζεται. Στοιχεία του Κανονικού βρίσκουμε στις διαθέσιμες πηγές της ελληνικής γραμματείας.

Το λογικόν ως πηγή του λογισμού

Στην επικούρεια φιλοσοφία κυρίαρχη έννοια είναι αυτή του λογισμού, δηλαδή της σκέψης, του συλλογισμού όπως θα λέγαμε σήμερα με άλλα λόγια.
Ο λογισμός σύμφωνα με τον Επίκουρο παράγεται από το τμήμα της ψυχής που ονομάζεται “λογικόν”, το υπόλοιπο της ψυχής είναι το “άλογον”. (καὶ τὸ μέν τι ἄλογον αὐτῆς[της ψυχής], ὃ τῷ λοιπῷ παρεσπάρθαι σώματι· τὸ δὲ λογικὸν ἐν τῷ θώρακι, ΔΛ.Ι.66). Το σύνολο της ψυχής κατά τον Επίκουρο είναι υλικό. Ο Επίκουρος λέει ότι «η ψυχή είναι σώμα που αποτελείται από πολύ λεπτά μέρη»(ἡ ψυχὴ σῶμά ἐστι λεπτομερὲς, ΔΛ.Ι.63). «Πέραν από τα σώματα και το κενό, δεν μπορούμε να διανοηθούμε τίποτα, ούτε μέσω της άμεσης αντίληψης ούτε σε αναλογία με τις άμεσες αντιλήψεις, που θα μπορούσαν να εκληφθούν σαν ολοκληρωμένες φυσικές οντότητες» (..οὐθὲν οὐδ’ ἐπινοηθῆναι δύναται οὔτε περιληπτικῶς οὔτε ἀναλόγως τοῖς περιληπτοῖς ὡς καθ’ ὅλας φύσεις λαμβανόμενα.. ΔΛ.Ι.40).
Εδώ ο Επίκουρος ξεκαθαρίζει την υλικότητα της ψυχής και μας εντυπωσιάζει με την διάκριση του αλόγου μέρους που είναι διασκορπισμένο σε όλο το σώμα και που είναι αυτό που το λειτουργεί και του λογικού που είναι το κέντρο λήψης και επεξεργασίας των αισθήσεων και των πάσης φύσεως αποφάσεων κι ενεργειών κλπ.
Το ότι το κέντρο αυτό βρίσκεται στον θώρακα, γνωρίζουμε ότι σήμερα δεν ισχύει πια. Το κέντρο του λογικού είναι ο εγκέφαλος, το κεντρικό νευρικό σύστημα. Tο άλογον είναι το υπόλοιπο νευρικό σύστημα, το περιφερικό, που βρίσκεται σε όλο το σώμα. Το δε σύνολον το ονομάζουμε ψυχή.

Η προέλευση του λογισμού

Οι πρωτόγονοι άνθρωποι ζούσαν σύμφωνα με τον Επίκουρο σύμφωνα με την φύση και διδάχθηκαν από τα πράγματα και κατ’ ανάγκη. Ο Λουκρήτιος μας λέει σχετικά: “Μέρα με τη μέρα, όσοι ξεχώριζαν στην εξυπνάδα κι είχαν σύνεση, έδειχναν στους άλλους ανθρώπους πως να αλλάζουν την προηγούμενη ζωή τους με τρόπους καινούργιους και με τη φωτιά”. (Inque dies magis hi victum vitamque priorem commutare novis monstrabant rebus et igni, ingenio qui praestabant et corde vigebant. – DRN.V.1105)
Με τον τρόπο αυτό, με την εμπειρία της ζωής, προέκυψε ο λογισμός που στηρίχθηκε στα διδαχθέντα, τα ανέπτυξε και βρήκε καινούργια. Ο ίδιος ο Επίκουρος μας λέει ότι “ο δε λογισμός διερευνά σχολαστικά αυτό που έδωσε η φύση και προσθέτει σ’ αυτό νέες ανακαλύψεις”. (τὸν δὲ λογισμὸν τὰ ὑπὸ ταύτης παρεγγυηθέντα ὕστερον ἐπακριβοῦν καὶ προσεξευρίσκειν ἐν μὲν τισὶ θᾶττον – ΔΛ.Ι.75)

Η χρήση του λογισμού από τον Επίκουρο

Αργότερα, στα χρόνια της φιλοσοφίας, ο Επίκουρος χρησιμοποίησε τα λόγια και τον λογισμό για να δημιουργήσει την δική του σχολή με σκοπό την επίτευξη του ευδαίμονα βίου.
“Ο Επίκουρος έλεγε την φιλοσοφία ενέργεια που με λόγους και διαλογισμούς δημιουργεί τον ευδαίμονα βίο”. («Ἑπίκουρος μὲν ἔλεγε τὴν φιλοσοφίαν ἐνέργειαν εἶναι λόγοις καὶ διαλογισμοῖς τὸν εὐδαίμονα βίον περιποιῦσαν». Σέξτος Εμπειρικός, Προς Ηθικούς US219)
Τον λογισμό τον χρησιμοποίησε ενδελεχώς. Για τα εναργή δηλαδή τα ολοφάνερα, η αποδοχή ενός συμπερασμού είναι απλούστερη και δεν απαιτεί απόδειξη αλλά απλή επιβεβαίωση. Για τα άδηλα δηλαδή τα αφανέρωτα και για τα μετέωρα δηλαδή όλα αυτά που τα βλέπουμε μεν ως φαινόμενα στον ουράνιο θόλο αλλά είναι μακριά μας για να μπορούμε να τα παρατηρήσουμε ενδελεχώς, οι διαλογισμοί ήταν και είναι απαραίτητοι για την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων που θα βρίσκονται πιο κοντά στην αλήθεια.
Ο Επίκουρος φιλοσόφησε περί της φύσεως διότι όπως ο ίδιος έλεγε “εάν προσηλωθούμε στην προσεκτική εξέταση όλων αυτών των φαινομένων, θα καταλήξουμε να εξιχνιάσουμε τις πραγματικές αιτίες της ταραχής και του φόβου, και καθορίζοντας την αιτία των ουράνιων φαινομένων και των άλλων που συμβαίνουν, θα απαλλαγούμε από όλα αυτά που φοβίζουν στο έπακρο τους άλλους ανθρώπους”. (ἂν γὰρ τούτοις προσέχωμεν, τὸ ὅθεν ὁ τάραχος καὶ ὁ φόβος ἐγίνετο ἐξαιτιολογήσομεν ὀρθῶς καὶ ἀπολύσομεν, ὑπέρ τε μετεώρων αἰτιολογοῦντες καὶ τῶν λοιπῶν τῶν ἀεὶ παρεμπιπτόντων, ὅσα φοβεῖ τοὺς λοιποὺς ἐσχάτως – ΔΛ.Ι.82)
Ο Επίκουρος μας λέει χαρακτηριστικά για την χρήση του λογισμού: “το σύμπαν είναι σώματα και κενό, ότι υπάρχουν τα σώματα το επιβεβαιώνει πριν απ’ όλα σε κάθε περίπτωση η αίσθηση, με βάση την οποίαν είναι αναγκαίο να χρησιμοποιούμε τον λογισμό και να βγάζουμε συμπεράσματα για τα άδηλα”. (τὸ πᾶν ἐστι <σώματα καὶ κενόν>· σώματα μὲν γὰρ ὡς ἔστιν, αὐτὴ ἡ αἴσθησις ἐπὶ πάντων μαρτυρεῖ, καθ’ ἣν ἀναγκαῖον τὸ ἄδηλον τῷ λογισμῷ τεκμαίρεσθαι – ΔΛ.Ι.39)
Ο Επίκουρος στηριζόμενος στην μέχρι τότε εμπειρία της ανθρωπότητας ανακάλυψε με τον λογισμό την χρήση ορισμένων “εργαλείων” για να εξηγήσει την φύση του παντός άρα και του ανθρώπου. Έτσι προχώρησε κατόπιν όπου και όταν χρειάζονταν στους διαλογισμούς και παρήγαγε άλλα διαλογίσματα. Τα “εργαλεία” αυτά και την χρήση τους με την μέθοδο του λογισμού του, την αποτύπωσε στον Κανόνα.

O Κανών του Επίκουρου

Όπως αναφέρει ο Σέξτος Εμπειρικός στο έργο του Προς Λογικούς, “Οι δε επικούρειοι ξεκινούν από τα λογικά, διότι πρώτα εξετάζουν τα κανονικά, και καθοδηγούνται για τα ολοφάνερα και τα άδηλα και τα επακόλουθα αυτών”. (οί δε Έπικούρειοι ἀπό τῶν λογικῶν είσβάλλουσιν τά γάρ κανονικά πρῶτον ἐπιθεωροῦσιν, περὶ τε εναργῶν και ἀδήλων καί τῶν τούτοις ἀκολούθων ποιοῦνται την ὑφήγησιν – Σέξτος Εμπειρικός, Προς Λογικούς Α.22)
Τον Κανόνα ονόμαζε και περί κριτηρίου και αρχής και στοιχειωτικόν και την αποτύπωσε στο ομώνυμο βιβλίο. (καλοῦσι δ’ αὐτὸ περὶ κριτηρίου καὶ ἀρχῆς, καὶ στοιχειωτικόν ΔΛ.Ι.30)
Το Κανονικόν αποτελεί το θεμέλιο της φιλοσοφίας του Κήπου, όπου στεριώνει η βάση του, το Φυσικό μέρος, το οποίο στηρίζει με τη σειρά του το οικοδόμημα, δηλαδή το Ηθικό. Στοιχεία του Κανονικού βρίσκονται σε όλη την έκταση του επικούρειου φιλοσοφικού συστήματος, δηλαδή τα συναντάμε και στο Φυσικό και στο Ηθικό μέρος. Λέγεται έτσι δηλαδή Κανονικόν από την λέξη κανόνας, το ευθύγραμμο τμήμα που χρησιμοποιούμε για να χαράσσουμε ευθείες γραμμές ή να διακρίνουμε τις στρεβλές, ο χάρακας όπως λέμε σήμερα.
Στο Κανόνα αναπτύσσεται η μέθοδος του λογισμού που προκύπτει από την αξιολόγηση των πραγμάτων με την βοήθεια κριτηρίου.
Εντος του Κανόνα περιγράφονται τα κριτήρια της αλήθειας, όπως τα ονόμασε ο Επίκουρος. Αυτά είναι οι αισθήσεις, οι προλήψεις και τα πάθη όπως αναφέρει ο Επίκουρος στον Κανών και οι φανταστικές επιβολές της διάνοιας, σύμφωνα με τους Επικούρειους Φιλοσόφους γενικότερα.
(ἐν τοίνυν τῷ Κανόνι λέγων ἐστὶν ὁ Ἐπίκουρος κριτήρια τῆς ἀληθείας εἶναι τὰς αἰσθήσεις καὶ προλήψεις καὶ τὰ πάθη, οἱ δ’ Ἐπικούρειοι καὶ τὰς φανταστικὰς ἐπιβολὰς τῆς διανοίας – ΔΛ.Ι.31) Αναφορά στις φανταστικές επιβολές της διάνοιας, γίνεται και από τον ίδιο τον Επίκουρο στην Κύρια Δόξα (XXIV) («Εἴ τιν’ ἐκβαλεῖς ἁπλῶς αἴσθησιν καὶ μὴ διαιρήσεις τὸ δοξαζόμενον κατὰ τὸ προσμένον καὶ τὸ παρὸν ἤδη κατὰ τὴν αἴσθησιν καὶ τὰ πάθη καὶ πᾶσαν φανταστικὴν ἐπιβολὴν τῆς διανοίας.. κλπ»).

Οι Αισθήσεις

Οι Αισθήσεις είναι το σύνολο των λειτουργιών με τις οποίες αντιλαμβανόμαστε άμεσα τους εξωτερικούς ή εσωτερικούς ερεθισμούς του περιβάλλοντός μας. Οι ερεθισμοί αυτοί προκαλούνται όταν η έκφραση των ατομικών ενώσεων επιδρά στο σώμα ως ύλη, προερχόμενη από διάφορες πηγές. Γίνεται αντιληπτή δε λόγω της ύπαρξης των αισθητήριων οργάνων που υποδέχονται την ύλη και με τις νευρικές απολήξεις που διαθέτουν μεταφέρουν την πληροφορία στον εγκέφαλο μέσω του νευρικού συστήματος.
Η αίσθηση είναι αντιληπτική σε όσα υποπίπτουν σ’ αυτή. Δεν αφαιρείται ή προστίθεται τίποτε σε αυτήν, είναι άλογη. Αληθεύει στα πάντα και το ίδιο το ον την λαμβάνει από τη φύση του ως έχει. Όλων δε των αισθητών είναι όντως αληθή. Αυτά που στοχαζόμαστε όμως διαφέρουν, άλλα από αυτά είναι αληθή και άλλα ψευδή. (τὴν τὲ αἴσθησιν αντιληπτικὴν οὖσαν τῶν ὐποπιπτὸντων αὖτη, καί μῆτε ἀφαιροῦσαν τὶ μῆτε προστιθεῖσαν τῶ ἄλογον εἶναι, διὰ παντὸς τὲ ἀληθεῦειν καί οὔτω τὲ ον λαμβὰνειν ὦς εἶχε φὺσεως αὖτο ἐκεῖνο. Πὰντων δὲ τῶν αἰσθητῶν άληθῶν ὂντων, τά δοξαστὰ διαφὲρειν, καὶ τὰ μὲν αὐτῶν εἶναι άληθῆ τὰ δὲ ψευδῆ – Σέξτος Εμπειρικός, Προς Λογικούς 8.9)

Οι προλήψεις

Την δε πρόληψη οι επικούρειοι την λέμε ως κατάληψη, ή γνώμη ορθή, ή έννοια, ή εναποθηκευμένη καθολική νόηση, δηλαδή τη μνήμη που προκαλείται από τις επαναλαμβανόμενες εξωτερικές φανερώσεις. (Τὴν δὲ πρόληψιν λέγουσιν οἱονεὶ κατάληψιν ἢ δόξαν ὀρθὴν ἢ ἔννοιαν ἢ καθολικὴν νόησιν ἐναποκειμένην, τουτέστι μνήμην τοῦ πολλάκις ἔξωθεν φανέντος – ΔΛ.I.33)
Για παράδειγμα ο άνθρωπος μόλις δει για πρώτη φορά ένα αντικείμενο όπως το τραπέζι και του εξηγήσουν ότι αυτό λέγεται έτσι, εντυπώνει το γεγονός στη μνήμη του και όταν ξαναδεί το ίδιο αντικείμενο ανακαλεί τη πρόληψη που έχει δεχθεί και γνωρίζει ότι πρόκειται για τραπέζι και όχι κάτι άλλο. Η πρόληψη λαμβάνεται σαφώς μέσω των αισθήσεων και ανήκει στα εναργή δηλαδή τα ολοφάνερα πράγματα.

Τα πάθη

Τα πάθη ή αλλιώς τα συναισθήματα είναι δύο, η ηδονή δηλαδή η τέρψη, η ευχαρίστηση και η αλγηδόνα ή αλλιώς ο πόνος. Υπάρχουν σε όλα τα ζώα και το πρώτο είναι οικείο ενώ το άλλο ξένο. Πάνω σ΄αυτά κρίνουμε τις προτιμήσεις και τις αποφυγές στην ζωή μας. (Πάθη δὲ λέγουσιν εἶναι δύο, ἡδονὴν καὶ ἀλγηδόνα, ἱστάμενα περὶ πᾶν ζῷον, καὶ τὴν μὲν οἰκεῖον, τὴν δὲ ἀλλότριον· δι’ ὧν κρίνεσθαι τὰς αἱρέσεις καὶ φυγάς – ΔΛ.I.34)

Οι φανταστικές επιβολές της διάνοιας

Οι φανταστικές επιβολές της διανοίας είναι οι φανταστικές εικόνες που συλλαμβάνονται και προβάλλονται στο νου. Αυτό συμβαίνει λόγω της ύπαρξης ειδώλων που αποτελούνται από λεπτότερα άτομα τα οποία ναι μεν δεν μπορούν να συλλάβουν οι αισθήσεις, αλλά τα αντιλαμβάνεται ο νους. Τέτοια είναι οι προβολές όσων ανθρώπινων μορφών βλέπουμε στο ύπνο μας, αλλά και των άλλων όντων που συλλαμβάνει η «φαντασία» μας.
Όπως μας λέει και ο Σέξτος Εμπειρικός, «γίνονται όλες οι φαντασίες αληθείς και με τη λογική. Διότι εάν λέγεται αληθής μια φαντασία, λένε οι επικούρειοι, όταν από υπαρκτό και σύμφωνα με αυτό γίνεται. Η κάθε δε φαντασία συνίσταται από το φανταστό που υπάρχει και σύμφωνα με αυτό κατ΄ ανάγκη, η κάθε φαντασία είναι αληθής». (Γὶνονται οὺν πὰσαι αἱ φαντασὶαι ἀληθεῖς. Καὶ κατὰ λὸγον. Εἱ γὰρ ἀληθῆς λὲγεται φαντασὶα, φασὶν οἱ επικοὺρειοι, ὄταν ἀπὸ ὐπὰρχοντος τὲ καὶ κατ΄αὐτὸ τὸ ὐπὰρχον γὶνηται, πὰσα δὲ φαντασὶα ἀπὸ ὐπὰρχοντος τοῦ φανταστοῦ καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ φανταστὸν συνὶσταται, πὰσα κατ’ ἀνὰγκην φαντασὶα ἐστὶν ἀληθῆς – Σέξτος Εμπειρικός, Προς Λογικούς Α’ 7.204.6)

Η χρήση των κριτηρίων της αλήθειας για συμπερασμούς

Στηριζόμενοι λοιπόν στις αισθήσεις, στις απλές επιβολές είτε στις διανοητικές ή σε όποιο άλλο κριτήριο καθώς επίσης και στα υπάρχοντα πάθη, μπορούμε να βγάζουμε συμπεράσματα και για όσα φανερά αναμένουν την επιβεβαίωση και για αυτά που δεν βλέπουμε, τα άδηλα. (Ἔτι τε κατὰ τὰς αἰσθήσεις δεῖ πάντα τηρεῖν καὶ ἁπλῶς τὰς παρούσας ἐπιβολὰς εἴτε διανοίας εἴθ’ ὅτου δήποτε τῶν κριτηρίων, ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ὑπάρχοντα πάθη, ὅπως ἂν καὶ τὸ προσμένον καὶ τὸ ἄδηλον ἔχωμεν οἷς σημειωσόμεθα – ΔΛ.Ι.38) και (τ’αφανές δια του φαινομένου συλλογίζεσθαι – Περί φύσεως 14.14), (το σύμφωνον τοις φαινομένοις συλλογίζεσθαι – Προς Πυθοκλή Δ.Λ. Χ112).
Σύμφωνα με τα παραπάνω, είμαστε βέβαιοι ότι μπορούμε να βασιστούμε στα κριτήρια αυτά. Τι γίνεται όμως αν κάποιος δε τα δέχεται ως τέτοια; Την απάντηση την δίνει ο ίδιος ο Επίκουρος με τα παρακάτω λόγια:
«Αν απορρίπτεις απλώς την αίσθηση και δεν διαχωρίζεις την άποψη για κάτι(δοξαζόμενον) και αυτό που επιδέχεται επιβεβαίωση(προσμένον) και αυτό που είναι ήδη παρόν κατά την αίσθηση και τα πάθη και κάθε φανταστική επιβολή της διανοίας, συνταράσσεις και τις υπόλοιπες αισθήσεις με μια μάταια άποψη, έτσι ώστε θα οδηγηθείς να απορρίψεις κάθε κριτήριο. Εάν δε βεβαιώσεις και αυτό που επιδέχεται επιβεβαίωση και αυτό που δεν έχει την επιμαρτύρηση, πάνω στις έννοιες των απόψεών σου, δεν θα αποφύγεις την διάψευση, επειδή θα αφήσεις κάθε αμφισβήτηση κατά την κάθε κρίση, για το αν κάτι είναι ορθό ή μη ορθό». (Εἴ τιν’ ἐκβαλεῖς ἁπλῶς αἴσθησιν καὶ μὴ διαιρήσεις τὸ δοξαζόμενον κατὰ τὸ προσμένον καὶ τὸ παρὸν ἤδη κατὰ τὴν αἴσθησιν καὶ τὰ πάθη καὶ πᾶσαν φανταστικὴν ἐπιβολὴν τῆς διανοίας, συνταράξεις καὶ τὰς λοιπὰς αἰσθήσεις τῇ ματαίῳ δόξῃ, ὥστε τὸ κριτήριον ἅπαν ἐκβαλεῖς. εἰ δὲ βεβαιώσεις καὶ τὸ προσμένον ἅπαν ἐν ταῖς δοξαστικαῖς ἐννοίαις καὶ τὸ μὴ τὴν ἐπιμαρτύρησιν, οὐκ ἐκλείψεις τὸ διεψευσμένον· ὡς τετηρηκὼς ἔσῃ πᾶσαν ἀμφισβήτησιν κατὰ πᾶσαν κρίσιν τοῦ ὀρθῶς ἢ μὴ ὀρθῶς – ΚΥΡΙΑΙ ΔΟΞΑΙ XXIV)
Με τα κριτήρια της αλήθειας ελέγχουμε εάν μια γνώμη είναι αληθής ή ψευδής. Η αληθής γνώμη προκύπτει εάν μια γνώμη επιβεβαιώνεται ή δεν καταρρίπτεται (επιμαρτύρησις – μη αντιμαρτύρησις). Το ψευδές ελέγχεται όταν μια γνώμη καταρρίπτεται ή δεν επιβεβαιώνεται (αντιμαρτύρησις – μη επιμαρτύρησις). ([δόξα] ἀληθῆ τέ φασι καὶ ψευδῆ· ἂν μὲν γὰρ ἐπιμαρτυρῆται ἢ μὴ ἀντιμαρτυρῆται, ἀληθῆ εἶναι· ἐὰν δὲ μὴ ἐπιμαρτυρῆται ἢ ἀντιμαρτυρῆται, ψευδῆ τυγχάνειν ΔΛ.Ι.34)
Για να διακρίνουμε τι είναι αληθές και τι όχι χρησιμοποιούμε καταρχήν την ενάργεια, η οποία προκύπτει από την άμεση αντίληψη των πραγμάτων με την χρήση των κριτηρίων της αλήθειας. Εναργές είναι το ολοφάνερο, το ξεκάθαρο. Δεν περιορίζουμε όμως την βέβαιη γνώση μόνον σε αυτά που είναι εναργή.
Με βάση την άμεση αντίληψη των πραγμάτων με τις αισθήσεις, χρησιμοποιούμε την κατ΄ αναλογία αντίληψή τους σε όσα είναι άδηλα, δηλαδή αυτά που δεν φαίνονται και για τα μετέωρα που είναι αρκετά μακριά για να αντιληφθούμε τις αιτίες τους άμεσα.
Παράδειγμα συλλογισμού για τα άδηλα: “Εάν, πράγματι, κάποιος μας πει ότι ένα καθορισμένο σώμα περιέχει μέρη άπειρα σε αριθμό και οποιουδήποτε μεγέθους, θα ήταν αδύνατο να αντιληφθούμε με ποιο τρόπο. Πως ένα τέτοιο σώμα θα μπορούσε να εξακολουθεί να έχει πεπερασμένο μέγεθος; Είναι πράγματι φανερό, ότι τα μέρη σε άπειρο αριθμό πρέπει να έχουν συγκεκριμένο μέγεθος και όποια και αν είναι τα μεγέθη τους, το μέγεθος του σώματος θα πρέπει ομοίως να είναι άπειρο”. (Οὔτε γὰρ ὅπως, ἐπειδὰν ἅπαξ τις εἴπῃ ὅτι ἄπειροι ὄγκοι ἔν τινι ὑπάρχουσιν ἢ ὁπηλίκοι οὖν, ἔστι νοῆσαι, πῶς τ’ ἂν ἔτι τοῦτο πεπερασμένον εἴη τὸ μέγεθος. πηλίκοι γάρ τινες δῆλον ὡς οἱ ἄπειροί εἰσιν ὄγκοι· καὶ οὗτοι ὁπηλίκοι ἄν ποτε ὦσιν, ἄπειρον ἂν ἦν καὶ τὸ μέγεθος ΔΛ.Ι.57)
Έτσι λοιπόν όλα τα επινοήματα έχουν την γένεσή τους στις αισθήσεις κατά περίπτωση με την αναλογία αλλά και με την ομοιότητα και τη σύνθεση συμβαλλομένου και του λογισμού. (καὶ γὰρ καὶ ἐπίνοιαι πᾶσαι ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων γεγόνασι κατά τε περίπτωσιν καὶ ἀναλογίαν καὶ ὁμοιότητα καὶ σύνθεσιν, συμβαλλομένου τι καὶ τοῦ λογισμοῦ ΔΛ.Ι.32)
Οι Επικούρειοι λοιπόν χρησιμοποιούν τη μεθοδολογία του νόμου της αναλογίας για να αντιληφθούν τα άδηλα. Παράδειγμα συλλογισμού κατ΄αναλογία: Γράφει ο Λουκρήτιος (Περί της φύσεως των πραγμάτων ΙΙ 114-124): «Πρόσεξε, κάθε φορά που τρυπώνουν οι ακτίνες του ήλιου και ρίχνουν το φως τους μες στο σκοτάδι των σπιτιών μας: θα δεις πολλά μικροσκοπικά σωματίδια να αναδεύονται με χίλιους δυο τρόπους στο κενό που φωτίζει η ακτίνα. Σαν να μπλέχτηκαν σε αγώνα ασταμάτητο, συγκρούονται και μάχονται κατά σμήνη χωρίς ανάπαυλα καμιά, ξεσηκωμένα από απανωτές συγκρούσεις και απωθήσεις. Απ’ αυτό μπορείς να πάρεις μια ιδέα για το πώς μοιάζει η αέναη και αδιάκοπη κίνηση των αρχικών στοιχείων στο απέραντο κενό – στο βαθμό που μπορεί ένα μικρό γεγονός να μας δώσει μια ιδέα για τα μεγαλύτερα και να φωτίσει τα χνάρια που οδηγούν στη γνώση τους».
Ο επικούρειος τρόπος επιλογισμού βασίζεται λοιπόν στην παρατήρηση της Φύσης και όλες οι γνώμες είναι αποδεκτές αρκεί να μην αντιμαρτυρούνται. Εφαρμόζεται δε και σε όσα «λογικά» συμπεράσματα οδηγούν σε παράδοξα. Αυτό συμβαίνει όταν τα συμπεράσματα αυτά στηρίζονται στην επικρατούσα λογική που είχε ήδη διαμορφωθεί στη εποχή πριν τον Επίκουρο με κύριο εκφραστή της τον Αριστοτέλη.
Παράδειγμα παράδοξου εάν δεν ακολουθηθεί ο επικούρειος συμπερασμός: Διχοτομούμε ένα ευθύγραμμο τμήμα και επαναλαμβάνουμε την διχοτόμηση στα τμήματα που δημιουργούνται. Θεωρητικά το μισό του μισού επαναλαμβάνεται στο άπειρο (επ’ άπειρο τομή), άρα το ευθύγραμμο τμήμα αποτελείται από άπειρα τμήματα. Όμως σύμφωνα με την παρατήρηση που χρησιμοποιεί η επικούρεια φιλοσοφία, ένα ευθύγραμμο τμήμα, μια βέργα για παράδειγμα, έχει ορισμένο μήκος και όχι άπειρο. Αν προσπαθήσουμε να την διαιρέσουμε κάποια στιγμή θα φθάσουμε στα άτμητα στοιχεία που την αποτελούν κι εκεί η διαδικασία θα τερματιστεί και δεν θα συνεχισθεί στο άπειρο.
Ο Επίκουρος απέδειξε με τον Κανόνα ότι η λογική έτσι όπως είχε διατυπωθεί μέχρι την εποχή του, δεν οδηγούσε πάντα στα σωστά συμπεράσματα. Ο επικούρειος κανόνας στον αντίποδα οδηγεί στην ορθότερη εξήγηση της όλης Φύσης διαχρονικά. Επιτρέπει δηλαδή στο νου να σχηματίσει τις απαραίτητες κρίσεις ώστε να οδηγηθεί με επιστημονική μέθοδο στην απόκτηση της γνώμης (δόξας) για κάθε θέμα που απασχολεί τον άνθρωπο και καθιστά βατό τον δρόμο προς την ευδαιμονία.

Η χρήση του Κανόνα για την εξήγηση των αδήλων.
Το παράδειγμα του Φιλόδημου

Οι επικούρειοι βασιζόμενοι στις παρατηρήσεις, τα «σημεία» όπως τα λένε, μπόρεσαν να οδηγηθούν με τον επιλογισμό σε ασφαλή συμπεράσματα για τα άδηλα χρησιμοποιώντας τον Κανόνα. O Φιλόδημος αναφέρει στο έργο του «Περί σημείων» (ph.1065), ότι εάν υπάρχει ένα μη παρατηρήσιμο (άδηλο) Υποκείμενο που θέλουμε να διερευνήσουμε ότι διαθέτει ένα Γνώρισμα (πχ σχήμα, χρώμα, μεγεθος κλπ), μπορούμε να σκεφτούμε ένα παρατηρήσιμο Ανάλογο με ένα Σημείο αντίστοιχο του Γνωρίσματος και να διερευνήσουμε εάν η υπόθεση είναι αληθής με την επιβεβαίωση ή μη κατάρριψη ή είναι ψευδής με την κατάρριψη ή μη επιβεβαίωση.

Υπόθεση: Τα άτμητα σώματα (άτομα) έχουν σχήμα ή όχι;

Διερευνούμενο Υποκείμενο: Άτμητα σώματα(άτομα)
Αναζητούμενο Γνώρισμα: Σχήμα
Ανάλογο: Ορατά σώματα
Σημείο: Σχήμα
Υπάρχει εξαίρεση; Όχι – Οι αισθήσεις επιμαρτυρούν ότι όλα τα ορατά σώματα έχουν σχήμα
Συμπέρασμα: Και τα άτομα έχουν σχήμα

Η χρήση του Κανόνα για την εξήγηση των αιτιών

Εισαγωγή

Ο Επίκουρος χρησιμοποιώντας τον λογισμό με την μέθοδο του Κανόνα, δίνει εξηγήσεις για το παν, το σύμπαν όπως λέμε σήμερα, για την εξήγηση των αιτιών γένεσης των φαινομένων αλλά και των αδήλων, δηλαδή των μη φανερών. Ο ίδιος μας λέει χαρακτηριστικά: “πρέπει να θεωρούμε ότι το έργο της φυσικής επιστήμης είναι το να εξακριβώσουμε την αιτία των πιο κύριων φαινομένων.. ”. (Καὶ μὴν καὶ <τὸ> τὴν ὑπὲρ τῶν κυριωτάτων αἰτίαν ἐξακριβῶσαι φυσιολογίας ἔργον εἶναι δεῖ νομίζειν.. – ΔΛ.Ι.78).
Με την μελέτη της φύσης απολαμβάνουμε την γαλήνη στον βίο μας έχοντας απομακρύνει οριστικά τους φόβους που προέκυπταν από την προϋπάρχουσα αδυναμία της εξήγησης των φαινομένων. Στην επιστολή προς Ηρόδοτο που αποτελεί την μικρή επιτομή “Περί Φύσεως”, ο Επίκουρος λέει χαρακτηριστικά: “..εγώ που συνιστώ την συνεχή μελέτη της Φύσης, χάρις στην οποία απολαμβάνω στη ζωή μου τέλεια γαλήνη, έχω συγγράψει για σένα αυτή την επιτομή και στοιχειώδη έκθεση όλων μου των θεωριών”. (..παρεγγυῶν τὸ συνεχὲς ἐνέργημα ἐν φυσιολογίᾳ καὶ τοιούτῳ μάλιστα ἐγγαληνίζων τῷ βίῳ ἐποίησά σοι καὶ τοιαύτην τινὰ ἐπιτομὴν καὶ στοιχείωσιν τῶν ὅλων δοξῶν- ΔΛ.Ι.37)

Μοναδικές και πολλαπλές εξηγήσεις

Ο Επίκουρος εισηγείται με την φιλοσοφία του ότι α)για κάποια από τα φαινόμενα μπορούμε να δεχθούμε μια μόνον δυνατή εξήγηση, β)για κάποια πολλαπλές εξηγήσεις άλλα από τις οποίες ωστόσο μια είναι αληθινή και γ)για κάποια άλλα πολλαπλές εξηγήσεις με πολλαπλά αίτια.

α.Μοναδικές εξηγήσεις Για κάποια από τα φαινόμενα λοιπόν μπορούμε να δεχθούμε “ότι μια μόνον εξήγηση των φαινομένων είναι δυνατή”, όπως μας λέει ο Επίκουρος. (μοναχήν έχει τοις φαινομένης συμφωνίαν – ΔΛ.Ι.86)

-Παράδειγμα μοναδικής εξήγησης φαινομένου
Το παν είναι σώματα και κενό (ὅτι τὸ πᾶν σῶμα καὶ ἀναφὴς φύσις ἐστίν).
“Ότι υπάρχουν τα σώματα, το επιβεβαιώνει(επιμαρτύρισις) πριν απ’ όλα σε κάθε περίπτωση η αίσθηση(κριτήριο αλήθειας), με βάση την οποίαν είμαστε υποχρεωμένοι να σκεφτόμαστε (λογισμός) και να βγάζουμε συμπεράσματα(διαλογισμοί) για τα αφανή. Εάν, από την άλλη μεριά, δεν υπήρχε αυτό που ονομάζουμε κενό, ή χώρο ή αμετάβλητη φύση, τότε τα σώματα δεν είχαν που να σταθούν ούτε που να κινηθούν(αντιμαρτύρισις), κάτι που όπως φαίνεται κάνουν. Και πέραν από αυτά τα πράγματα, τα σώματα και το κενό, δεν μπορούμε τίποτα να διανοηθούμε, ούτε μέσω της άμεσης αντίληψης(ενάργεια) ούτε σε αναλογία με τις άμεσες αντιλήψεις(αναλογία με βαση την ενάργεια), που θα μπορούσαν να εκληφθούν σαν ολοκληρωμένες φυσικές οντότητες…”. (σώματα μὲν γὰρ ὡς ἔστιν, αὐτὴ ἡ αἴσθησις ἐπὶ πάντων μαρτυρεῖ, καθ’ ἣν ἀναγκαῖον τὸ ἄδηλον τῷ λογισμῷ τεκμαίρεσθαι, ὥσπερ προεῖπον τὸ πρόσθεν. εἰ <δὲ> μὴ ἦν ὃ κενὸν καὶ χώραν καὶ ἀναφῆ φύσιν ὀνομάζομεν, οὐκ ἂν εἶχε τὰ σώματα ὅπου ἦν οὐδὲ δι’ οὗ ἐκινεῖτο, καθάπερ φαίνεται κινούμενα. παρὰ δὲ ταῦτα οὐθὲν οὐδ’ ἐπινοηθῆναι δύναται οὔτε περιληπτικῶς οὔτε ἀναλόγως τοῖς περιληπτοῖς ὡς καθ’ ὅλας φύσεις λαμβανόμενα- ΔΛ.Ι.39-40)

-Παράδειγμα μοναδικής εξήγησης αδήλου
Tα πρωταρχικά στοιχεία είναι κατ’ ανάγκην οι άτμητες ουσίες (τὰς ἀρχὰς ἀτόμους ἀναγκαῖον εἶναι σωμάτων φύσεις)
“Ανάμεσα στα σώματα υπάρχουν κάποια που είναι σύνθετα και κάποια άλλα από τα οποία αποτελούνται τα σύνθετα (η ύπαρξη σωμάτων είναι εναργής). Αυτά που κάνουν τα σύνθετα, είναι άτμητα και αμετάβλητα, εφόσον δεν θέλουμε όλα τα πράγματα να καταλήξουν στο μη ον (το ότι όλα καταλήγουν στο μη ον δεν επιβεβαιώνεται από τις αισθήσεις – μη επιμαρτυρτύριση), αλλά μετά την διάλυση των συνθέτων να παραμείνουν ανθεκτικά στοιχεία μιας συμπαγούς φύσης και να μην μπορούν με κανένα τρόπο να διαλυθούν. Συνεπώς, τα πρωταρχικά στοιχεία είναι κατ’ ανάγκην οι άτμητες ουσίες”(αναλογικός τρόπος συμπερασμού). (Καὶ μὴν καὶ τῶν τοῦτο σωμάτων τὰ μέν ἐστι συγκρίσεις, τὰ δ’ ἐξ ὧν αἱ συγκρίσεις πεποίηνται· ταῦτα δέ ἐστιν ἄτομα καὶ ἀμετάβλητα, εἴπερ μὴ μέλλει πάντα εἰς τὸ μὴ ὂν φθαρήσεσθαι, ἀλλ’ ἰσχύοντα ὑπομένειν ἐν ταῖς διαλύσεσι τῶν συγκρίσεων, πλήρη τὴν φύσιν ὄντα, οὐκ ἔχοντα ὅπῃ ἢ ὅπως διαλυθήσεται. ὥστε τὰς ἀρχὰς ἀτόμους ἀναγκαῖον εἶναι σωμάτων φύσεις – ΔΛ.Ι.40-41)

β.Πολλαπλές εξηγήσεις
Για κάποια όμως φαινόμενα που είτε συμβαίνουν μακρυά μας όπως π.χ. αυτά που βλέπουμε στον ουρανό (μετέωρα) είτε αυτά που δεν βλέπουμε γιατί συμβαίνουν κάτω από τη γη (όπως οι σεισμοί), δεν μπορούμε να είμαστε εντελώς σίγουροι για την ακριβή αιτία της γενέσεώς τους. Γι αυτό στη περίπτωση αυτή μπορούμε να δίνουμε “πολλαπλή εξήγηση της αιτίας γενέσεως των φαινομένων – πλεοναχήν την λέει ο Επίκουρος – που όμως πρέπει πάντοτε να είναι σύμφωνη με τις αισθήσεις”. (ἀλλὰ ταὐτά γε πλεοναχῆν ἔχει καὶ τῆς γενέσεως αἰτίαν καὶ τῆς οὐσίας ταῖς αἰσθήσεσι σύμφωνον κατηγορίαν ΔΛ.Ι.86). “Αυτά τα φαινόμενα λοιπόν ενδέχεται να γίνονται πολλαπλώς”. (..ταὐτὰ [τα φαινόμενα] γὰρ ἐνδέχεται πλεοναχῶς γίνεσθαι ΔΛ.Ι.87).

-Παράδειγμα πολλαπλών εξηγήσεων από τις οποίες ωστόσο μια είναι αληθινή
Ο Λουκρήτιος μας λέει ότι “για να εξηγήσουμε αυτά τα φαινόμενα δεν αρκεί να αναφέρουμε μια αιτία αλλά πολλές, από τις οποίες ωστόσο μια είναι αληθινή. …Το ίδιο μπορούμε να πούμε και για άλλα ζητήματα”. (Sunt aliquot quoque res quarum unam dicere causam non satis est, verum pluris, unde una tamen sit; ..item in multis hoc rebus dicere habemus. Λουκρήτιος – De rerum natura,VI.703 «ΓΙΑ ΤΗΝ ΦΥΣΗ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ”, σελ. 455, εκδόσεις Θύραθεν)
Στην πολλαπλή εξήγηση εμπίπτει το φως της Σελήνης. Η Σελήνη ενδέχεται να έχει το φως από την ίδια, ενδέχεται από τον Ήλιο (ἔτι τε ἐνδέχεται τὴν σελήνην ἐξ ἑαυτῆς ἔχειν τὸ φῶς, ἐνδέχεται δὲ ἀπὸ τοῦ ἡλίου ΔΛ.Ι.95). Το αυτόφωτο ή ετερόφωτο της Σελήνης εξηγούσε το ίδιο φαινόμενο στην εποχή του Επίκουρου, χωρίς να αντιβαίνει στις αισθήσεις (ουκ αντιμαρτύρησις). Σήμερα βέβαια γνωρίζουμε επ’ ακριβώς ότι η Σελήνη είναι ετερόφωτη και όχι αυτόφωτη, δηλαδή η εξήγηση της αιτίας αυτής είναι για εμάς τους σύγχρονους μια μοναδική βεβαιότητα (επιμαρτύρησις). Ένα παρόμοιο παράδειγμα είναι αυτό: “Ο κόσμος είναι περιοχή του ουρανού που περιέχει άστρα και γη και όλα τα φαινόμενα.. [η γη] μπορεί να κινείται κυκλικά ή να είναι στάσιμη μπορεί να είναι στρογγυλή ή τρίγωνη ή ενδέχεται να έχει οποιαδήποτε περιγραφή, διότι των φαινομένων αυτών τίποτα δεν αντιμαρτυρείται, σε αυτόν τον κόσμο στον οποίο δεν έχει βρεθεί το όριό του”. (Κόσμος ἐστὶ περιοχή τις οὐρανοῦ, ἄστρα τε καὶ γῆν καὶ πάντα τὰ φαινόμενα περιέχουσα…… ἡ ἐν περιαγομένῳ ἡ ἐκ στάσιν ἔχοντι καὶ στρογγυλήν ἤ τρίγωνον ἤ οἵαν δήποτε περιγραφήν, πανταχῶς γὰρ ἐνδέχεται, τῶν γὰρ φαινομένων οὐδὲν ἀντιμαρτύρει <ἐν> τῷδε τῷ κόσμῳ, ἐν ὧ λῆγον οὔκ ἐστι καταλαβεῖν. – ΔΛ.Ι.88). Σήμερα γνωρίζουμε ότι η γη είναι σφαιρική και κινείται σε τροχιά γύρω από τον ήλιο, δηλαδή η εξήγηση της αιτίας αυτής είναι για εμάς τους σύγχρονους μια μοναδική βεβαιότητα.

-Παράδειγμα πολλαπλών εξηγήσεων που ενδέχεται να οφείλονται σε πολλά αίτια
Ο Επίκουρος λέει ότι: “Η έκλειψη του Ηλίου και της Σελήνης δύναται να συμβαίνει από το σβήσιμο του φωτός, όπως έτσι εμείς βλέπουμε να γίνεται, ή από την παρεμβολή άλλων σωμάτων όπως της γης ή του ουρανού ή άλλων τέτοιων και έτσι παρομοίως να εξετάζουμε τους διαφορετικούς τρόπους εξηγήσεων και να μην θεωρούμε ότι είναι αδύνατον να γίνονται οι συμπτώσεις αυτές” (ουκ αντιμαρτύρησις). (Ἔκλειψις ἡλίου καὶ σελήνης δύναται μὲν γίνεσθαι καὶ κατὰ σβέσιν, καθάπερ καὶ παρ’ ἡμῖν τοῦτο θεωρεῖται γινόμενον· καὶ ἤδη κατ’ ἐπιπροσθέτησιν ἄλλων τινῶν, ἢ γῆς ἢ οὐρανοῦ ἤ τινος ἑτέρου τοιούτου. καὶ ὧδε τοὺς οἰκείους ἀλλήλοις τρόπους συνθεωρητέον, καὶ τὰς ἅμα συγκυρήσεις τινῶν ὅτι οὐκ ἀδύνατον γίνεσθαι. ΔΛ.Ι.96)
Εδώ ο Επίκουρος με τη φράση “καὶ τὰς ἅμα συγκυρήσεις τινῶν ὅτι οὐκ ἀδύνατον γίνεσθαι” μας οδηγεί στο συμπερασματικό λογισμό ότι δεν είναι αδύνατο (ουκ αντιμαρτύρησις) να έχουμε την γένεση ενός φαινομένου με ταυτόχρονη ύπαρξη πολλαπλών αιτιών.

Συμπέρασμα

Ο Επίκουρος με λόγους και διαλογισμούς μελέτησε εξαντλητικά την φύση του σύμπαντος. Επέμενε στην μελέτη της φύσης γιατί η γνώση αυτή είναι η βάση του ατάραχου βίου που οδηγεί στην αναπόσπαστη απόλαυση της ηδονικής ζωής και την απόκτηση της ευδαιμονίας.
Λέει χαρακτηριστικά ότι “δεν είναι δυνατόν να διαλύει κανείς τους φόβους για τα πιο σημαντικά φαινόμενα όταν δεν γνωρίζει ποια είναι η φύση του σύμπαντος αλλά ερμηνεύει τις υποψίες του για κάτι σύμφωνα με τους μύθους. Επομένως δίχως την μελέτη της φύσης δεν είναι δυνατόν να απολαμβάνει κανείς ακέραιες τις ηδονές”. (Οὐκ ἦν τὸ φοβούμενον λύειν ὑπὲρ τῶν κυριωτάτων μὴ κατειδότα τίς ἡ τοῦ σύμπαντος φύσις, ἀλλ’ ὑποπτευόμενόν τι τῶν κατὰ τοὺς μύθους· ὥστε οὐκ ἦν ἄνευ φυσιολογίας ἀκεραίους τὰς ἡδονὰς ἀπολαμβάνειν – ΕΠXII)
Ο Επίκουρος ξεκινά με την διαπίστωση ότι είναι αναγκαία η συμφωνία να είναι φανερή η αρχική σημασία κάθε λέξης. Έτσι δεν θα χρειάζεται καθόλου να προβαίνουμε σε απόδειξη για το τι σημαίνει μια λέξη κάθε φορά που την χρησιμοποιούμε. Χαράζει τα κριτήρια της αλήθειας και δημιουργεί τους τρόπους συλλογισμού με τους οποίους σχηματίζεται πλέον ο επικούρειος λογισμός.
Ο Αθηναίος φιλόσοφος αναδεικνύοντας με τον λογισμό την διατύπωση πολλών πιθανών θεωριών και την αποδοχή εκείνης της θεωρίας που υποστηρίζεται από την εμπειρική επιβεβαίωση ή τη μη αμφισβήτηση των αισθήσεων, έθεσε τις βάσεις της Πειραματικής Επιστήμης.
Ακόμη και σήμερα, η Επιστήμη αυτή τη μεθοδολογία χρησιμοποιεί, με την διατύπωση διάφορων θεωριών αλλά με την αποδοχή ως ορθής αυτής μόνον που υποστηρίζεται από τα πειραματικά δεδομένα παρατήρησης των φαινομένων.
H επικούρεια φιλοσοφία επαληθεύεται τις ημέρες μας από τη σύγχρονη επιστήμη στα περισσότερα σημεία της κι ας πέρασαν 2.300 χρόνια από τότε που Επίκουρος στέριωνε τον Κήπο. Για το λόγο αυτό, η επικούρεια φιλοσοφία με την διαχρονική εξήγηση της φύσης του σύμπαντος και του ανθρώπου οδηγεί και τον σημερινό άνθρωπο με στέρεα βήματα στην αποφυγή των αβάσιμων φόβων που προκαλούν ταραχή. Ακολούθως αναδεικνύει με βεβαιότητα τον σκοπό της ζωής, την ηδονή και μέσω των κατάλληλων προτιμήσεων και αποφυγών, οδηγεί τον άνθρωπο στο ηδέως ζην, στον ευδαίμονα βίο.

Σημείωση: Η απόδοση των αρχαίων κειμένων του ΔΛ.Ι 35 έως 83 είναι του φίλου Λεωνίδα Αλεξανδρίδη.

Βιβλιογραφία -Διογενης Λαέρτιος – Βίοι καὶ γνῶμαι τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ εὐδοκιμησάντων – Βιβλίον Ι’
-ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ – http://www.epicuros.gr
-Λουκρήτιος – De rerum natura, «ΓΙΑ ΤΗΝ ΦΥΣΗ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ”, εκδόσεις Θύραθεν
-Επίκουρου Προσφώνησις – http://www.epicuros.gr
-Usener – Epicurea εκδόσεις Cambridge
-ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΑΠΑΝΤΑ – αποσπ. 10.30 έως 10.34 – ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΚΤΟΣ
-ΣΕΞΤΟΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ – ΠΡΟΣ ΛΟΓΙΚΟΥΣ Α- ΣΕΛ 163 έως 171 – ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΚΤΟΣ
-ΣΕΞΤΟΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ – ΠΡΟΣ ΗΘΙΚΟΥΣ – αποσπ. 11.169 – ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΚΤΟΣ
-Η ΛΟΓΟΚΡΑΤΙΑ ΤΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΟΥ -GABAUDE ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ ΑΘΗΝΩΝ (σελ 39 έως 63 κεφάλαιο ΚΑΝΟΝΙΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑ) -Ο ΕΠΙΚΟΥΡΙΣΜΟΣ- JEAN BRUN – Mετάφραση : ΑΡΧΙΜΗΔΗΣ ΠΟΛΕΜΗΣ – (σελ30 έως 49, κεφάλαιο ΤΟ ΚΑΝΟΝΙΚΟΝ) – ΕΚΔΟΣΕΙΣ :ΔΙΑΔΑΛΟΣ- ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ(2008)
-ΑΤΟΜΑ, ΗΔΟΝΗ, ΑΡΕΤΗ – KOEN – Mετάφραση : ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ – (σελ47 έως 73 κεφάλαιο ΤΟ ΤΕΤΡΑΚΡΙΤΗΡΙΟ) – ΕΚΔΟΣΕΙΣ : ΘΥΡΑΘΕΝ
-Ο ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΤΟΝ 21ο ΑΙΩΝΑ – E. ANDERSON – Mετάφραση : ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ (σελ93 έως 113 κεφάλαιο Η ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΩΝ ΑΙΣΘΗΣΕΩΝ ΚΑΙ Ο ΚΑΝΩΝ) – ΕΚΔΟΣΕΙΣ : ΘΥΡΑΘΕΝ
-ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ, Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΟΨΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ – Καθηγητής Χ.ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ – (σελ293 έως 301 Η ΚΑΝΟΝΙΚΗ) – ΕΚΔΟΣΕΙΣ : ΕΣΤΙΑ
-ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ, ΗΘΙΚΗ – Mετάφραση, εισαγωγή, σχόλια: ΓΙΩΡΓΟΣ ΖΩΓΡΑΦΙΔΗΣ – ΕΚΔΟΣΕΙΣ : ΕΞΑΝΤΑΣ
-Πρακτικά 1ου Πανελλήνιου Συμποσίου Επικούρειας Φιλοσοφίας – Κανών: Η αναζήτηση της αλήθειας του Γιώργου Μπακογιάννη – ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΒΕΡΕΤΤΑ
-Πρακτικά 2ου Πανελλήνιου Συμποσίου Επικούρειας Φιλοσοφίας – Κανών: Η βάση της επιστημονικής μεθόδου, του Χρήστου Γιαπιτζάκη – ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΗΠΟΣ
-Πρακτικά 5ου Πανελλήνιου Συμποσίου Επικούρειας Φιλοσοφίας – Σκέψεις πάνω στην επικούρεια θεώρηση/κριτική των μαθηματικών του Μιχάλη Αριστείδου – ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΗΠΟΣ

Το ιερό του Ποσειδώνα στον Πόρο

Το παρόν κείμενο συντάχθηκε με αφορμή την επίσκεψή μου στον Πόρο τον Μάιο του 2015. Αναζητώντας τις ομορφιές του νησιού, οδηγήθηκα στο μέρος όπου Ιερό του Ποσειδώνα δέσποζε και σήμερα υπάρχουν τα γνωστά όπως παντού στην Ελλάδα αρχαία ερείπια, που έχουν όμως μια ξεχωριστή ιστορία να μας διηγηθούν.

Ιερό Ποσειδώνα, Πόρος
Αγναντεύοντας την θέα από το ιερό του Ποσειδώνα στον Πόρο

Εισαγωγή

Ο Πόρος, είναι νησί του Αργοσαρωνικού και ανήκει διοικητικά στην Περιφέρεια Αττικής, αν και απέχει λίγες εκατοντάδες μέτρα από την Πελοπόννησο. Είναι εύφορος με πλούσια βλάστηση και νερά. Οι ακτές του είναι φιλόξενες σε όλους τους καιρούς. Σήμερα είναι γνωστός τουριστικός προορισμός. Αποτελείται ουσιαστικά από δύο νησιά που χωρίζονται από ένα μικρό κανάλι.
Ο Παυσανίας μας πληροφορεί ότι στην αρχαιότητα, τα δύο αυτά νησιά ονομάζονταν Σφαιρία και Καλαυρεία. Η Σφαιρία που σήμερα φιλοξενεί την πόλη του Πόρου ήταν άγονη και ακατοίκητη, πλην όμως είχε αφιερωμένο ναό στην Αθηνά Απατουρία όπου οι παρθένες αφιέρωναν την ζώνη τους πριν τον γάμο τους. Η Καλαυρεία ήταν το πλούσιο νησί με ελαιώνες, αμπέλια και άλλες καλλιέργειες σε αντίθεση με την σημερινή εικόνα του πλούσιου πευκοδάσους. Σε αρχαιότερους χρόνους ήταν το ιερό νησί του Απόλλωνα, την εποχή που οι Δελφοί ήταν ιεροί του Ποσειδώνα. Αργότερα όμως οι δυο θεοί αντάλλαξαν τα μέρη και η Καλαυρεία απέκτησε το φημισμένο στο πανελλήνιο Ιερό αφιερωμένο στον Ποσειδώνα.1

Η Πόλη

Στα χρόνια της ακμής του νησιού, ξεχώριζε η πόλις Καλαυρεία, έδρα Αμφικτιονίας επτά πόλεων, περί το Ιερό του Ποσειδώνα όπως μας πληροφορεί ο Στράβων. Οι πόλεις που θυσίαζαν στο Ιερό ήταν οι : Ερμιών, Επίδαυρος, Αίγινα, Αθήνα, Πρασιές, Ναύπλιο και Ορχομενός.2
Η Καλαυρεία ήταν χτισμένη πέριξ του Ιερού του Ποσειδώνα το οποίο βρίσκεται σε ένα διαμορφωμένο πλάτωμα ανάμεσα σε δυο λόφους στο κέντρο του νησιού προς βορά, σε υψόμετρο 200 μέτρων και απόσταση 6 χιλιομέτρων από την σύγχρονη πόλη του Πόρου. Η θέα της περιοχής είναι επιβλητική. Ο επισκέπτης κοιτά τα Μέθανα, το Αγκίστρι, την Αίγινα, την Αττική και την Πελοπόννησο. Η πόλις διέθετε δύο επίνεια με κοντινότερο το σημερινό βόρειο κόλπο Βαγιωνία.

Το Ιερό

Το Ιερό αποτελούνταν από διάφορα κτίσματα με λατρευτική χρήση όπως διάφορες στοές και Ασκληπιείο, ενώ εντός του υπήρχε το βουλευτήριο της Αμφικτιωνίας και το ταφικό μνημείο του Δημοσθένη. Στο ανατολικό άκρο του βρίσκονταν ο ναός του Ποσειδώνα.3

Ο Ναός

Ο ναός βρίσκονταν εντός περιβόλου. Η είσοδος γίνονταν από δύο πρόπυλα, το επιβλητικό ανατολικό και το νότιο. Ο ναός είχε διαστάσεις 14.5μ. Χ 27μ. και ήταν δωρικός περίπτερος με έξι κίονες στην πρόσοψη και δώδεκα στις πλευρές. Έμπροσθεν του ναού υπήρχε ο βωμός. Χρονολογείται στο τέλος του 6ου – αρχές του 5ου αι. π.κ.χ.4

Η λατρεία

Το ιερό του Ποσειδώνα είναι ένα μεγάλο τέμενος, γνωστό στο πανελλήνιο. Σύμφωνα με τις αρχαιολογικές ανακαλύψεις5 διαπιστώνεται ότι ήταν τόπος λατρείας με πλούσια δραστηριότητα από την προϊστορική εποχή έως και τα τέλη του αρχαίου κόσμου. Η λατρεία εκδηλώνονταν γύρω από τον θεό Ποσειδώνα, αλλά και άλλους θεούς, θεότητες και ήρωες. Για την λατρεία, εκτός του ναού και άλλων βωμών, χρησιμοποιούταν μια σειρά τελετουργικά και βοηθητικά κτίρια εντός του τεμένους.
Στο ιερό παρατηρούμε μια συνύπαρξη της επίσημης θρησκείας, με τη μορφή αφιερώσεων και την ύπαρξη μνημειώδους ναού όπου ιερατούσε παρθένος μέχρι του γάμου της6 και ιδιωτικής τελετουργικής δραστηριότητας, με τη μορφή αναθηματικών αφιερωμάτων σε θεότητες και θυσιών με τελετουργικά γεύματα. Εντός του τεμένους υπήρχαν και αναθέσεις αγαλμάτων από επιφανείς λατρευτές.

Το άσυλο

Μια ιδιαιτερότητα του ιερού ήταν η χρήση του ως ασύλου. Το ιερό μπορούσε να προσφέρει άσυλο σε όποιον το χρειάζονταν. Το άσυλο ήταν απαραβίαστο και προστάτευε τη ζωή του ικέτη. Ονομαστό παράδειγμα ήταν αυτό του Αθηναίου Δημοσθένη (384-322 π.κ.χ.), όπου ζήτησε την προστασία του ασύλου στο ιερό, όταν τον κατεδίωξαν οι Μακεδόνες του Αντίπατρου το 322 π.κ.χ. Ο Δημοσθένης ήταν ασφαλής στο άσυλο, πλην όμως επέλεξε να εξέλθει αυτού, όταν αποφάσισε να δώσει τέλος στη ζωή του, ώστε να μην παραδοθεί στους αντιπάλους του.

Η ανασκαφή

Το Ιερό ανασκάφηκε για πρώτη φορά το 1894 από τους Σουηδούς αρχαιολόγους Samuel Wide και Lennart Kjellberg, στην πρώτη εκσκαφή του Σουηδικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου στην Ελλάδα. Ο χώρος απαλλοτριώθηκε από την Ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία μόλις το 1978. Ανασκαφές έγιναν ξανά μετά από 100 χρόνια και πάλι από Σουηδούς.
Με τις ανασκαφές ήρθαν στο φως θεμέλια αρκετών κτηρίων πέριξ του ναού, ο περίβολος του ναού του Ποσειδώνα, βάθρα ανδριάντων και πλήθος λατρευτικών αντικειμένων. Τα υπόλοιπα των κτηρίων, τα αγάλματα κλπ αρχιτεκτονικά μέλη έχουν αφανιστεί όπως και ολόκληρος ο ναός του Ποσειδώνα συμπεριλαμβανομένου των θεμελίων του, γεγονός που προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση.
Οι μέχρι στιγμής αρχαιολογικές αποκαλύψεις έχουν αναδειχθεί και σημανθεί ιδιαίτερα χάρη στις προσπάθειες του Σουηδικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου που διαμόρφωσε έναν καλαίσθητο αρχαιολογικό χώρο σ΄ ένα ήδη όμορφο τοπίο. Η πραγματική έκταση του ιερού είναι ακόμη άγνωστη.

Η καταστροφή του Ιερού του Ποσειδώνα

Σήμερα δεν σώζεται τίποτε από τον ναό, ούτε καν τα θεμέλιά του όπως ήδη αναφέραμε. Μόνον η περίβολος και η τάφρος στη θέση των θεμελίων σηματοδοτεί την θέση του. Όμως τον 18ο αι μ.κ.χ. υπήρχαν αρκετά αρχιτεκτονικά μέλη του ναού, όπως και άλλα κτίσματα του ιερού, σύμφωνα με ξένους περιηγητές που επισκέφθηκαν το μέρος όπως ο Richard Chandler, ο William Gell και ο Edward Dodwell.
Ο αφανισμός των ερειπίων συνέβη διότι στην πρόσφατη ιστορία έγιναν οικοδομικό υλικό για την κατασκευή διαφόρων κτηρίων και μοναστηριών του Πόρου και της Ύδρας. Αυτόπτης μάρτυρας της καταστροφής έγινε ο Άγγλος Richard Chandler7. Στο βιβλίο του “Travels in Greece” (Ταξίδια στην Ελλάδα) σελ. 240, περιγράφει ότι όταν επισκέφθηκε το Ιερό του Ποσειδώνα το 1765, είδε τον ναό ως ένα “αμελητέο σωρό ερειπίων”, αναγνώρισε όμως σε αυτά ότι ήταν δωρικού ρυθμού. Είδε όμως ένα ντόπιο να τεμαχίζει τα εναπομείναντα αρχιτεκτονικά μέλη του ναού με σκοπό την δημιουργία οικοδομικού υλικού. Αυτό μεταφέρονταν στη συνέχεια με μουλάρια στο κοντινό λιμάνι όπου φορτώνονταν σε καΐκια με προορισμό την Ύδρα, για να χρησιμοποιηθεί στην ανέγερση ενός μοναστηριού όπως του εξήγησε ο άνθρωπος που έκανε την καταστροφή. Ο Richard Chandler προσπάθησε να μεταπείσει δίχως επιτυχία τον άνθρωπο που είχε αναλάβει κατά παραγγελία και εργολαβικά την μετατροπή των μελών του ναού σε οικοδομικό υλικό.
Λίγα χρόνια μετά, αναμεσα στα 1801 και 1806, ο William Gell στο βιβλίο του “The Itinerary of Greece” Λονδίνο 1810, σελ.136, περιγράφει ότι είχε απομείνει στον χώρο, ερείπια αρχιτεκτονικών μελών, τμήμα του εσωτερικού χώρου του ναού δηλαδή του σηκού και το πάτωμα του. Το 1806 ένας άλλος περιηγητής, ο Edward Dodwell στο βιβλίο του “A classical and topographical tour through Greece”, Λονδίνο 1819, στον δεύτερο τόμο και στις σελίδες 277-8 περιγράφει για το ιερό: “Ούτε ένας κίονας δεν στέκεται ορθός, ούτε καν ένα μικρό μέλος από τους κίονες δεν μπορεί κανείς να δει ανάμεσα στα ερείπια. Μερικές μάζες από αρχιτεκτονικά μέρη παραμένουν, οι σταγόνες από τα τρίγλυφα δείχνουν ότι ήταν δωρικού ρυθμού. Η κορυφή του αετώματος επίσης βρίσκεται ανάμεσα στα ερείπια, ενώ η βάση του σηκού παραμένει.. Μέσα στον σηκό υπάρχουν μερικές τετράγωνες βάσεις κάποιων πυλώνων. Επίσης στον χώρο υπάρχουν κάποια μεγάλα αρχιτεκτονικά μέλη από ένα κυκλικό οικοδόμημα, πιθανά από τον μνημείο του Δημοσθένη”.
Τα επόμενα χρόνια δεν έμεινε απολύτως τίποτε από αυτά έστω τα ερείπια του ναού του Ποσειδώνα, παρά μόνο ένα ορθογώνιο χαντάκι που σημειώνει την θέση των εξαφανισμένων θεμελίων. Το ίδιο περίπου συνέβη και με τα υπόλοιπα λατρευτικά κτήρια και αναθήματα του Ιερού, πλην των θεμελίων τους που είχαν την τύχη να σωθούν σε αντίθεση με αυτά του ναού. Όπως σημειώνεται και στα κείμενα του Σουηδικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου τα αρχιτεκτονικά μέλη μεταφέρθηκαν μακριά, θρυμματισμένα πια, για να χρησιμοποιηθούν ως οικοδομικό υλικό ενδεχομένως για την κατασκευή μοναστηριών στην Ύδρα και στον Πόρο8.
Μετά από προσεκτική ανάγνωση των πληροφοριών για τα μοναστήρια της περιοχής, την εποχή εκείνη που επισκέφθηκε ο Richard Chandler το ιερό, ανακαινίζονταν το μοναστήρι της Παναγιάς στην Ύδρα. Λίγο αργότερα το 1776 κατασκευάστηκε το μοναστήρι της Γεννήσεως της Θεοτόκου επίσης στην Ύδρα9 στο οποίο αναφέρθηκε ότι υπήρξαν θραύσματα αρχαίου υλικού. Αυτά πιθανά να προήλθαν είτε από τοπικό ιερό είτε από τον Πόρο. Λίγο πριν είχε κατασκευαστεί η μονή της Ζωοδόχου Πηγής του Πόρου η οποία ιδρύθηκε το 1720 και ολοκληρώθηκε το 1734. Την περίοδο του 18ου αι. κατασκευάστηκαν επίσης αρκετές εκκλησίες στην Ύδρα και στον Πόρο.
Η καταστροφή του ιερού όπως είδαμε διήρκεσε αρκετές δεκαετίες, τόσο πριν από την μαρτυρία του Richard Chandler όσο και μετά, μέχρι τον πλήρη αφανισμό εκ θεμελίων του ναού. Το ιερό του Ποσειδώνα λεηλατήθηκε από ντόπιους με σκοπό την εύρεση του οικοδομικού υλικού για την κατασκευή κτηρίων όπως το μοναστήρι της Ύδρας που ανάφερε ο Chandler και πιθανά των παραπάνω αναφερόμενων. Προσωπικά νομίζω ότι η καταστροφή ενέχει και την ενέργεια του πλήρους αφανισμού από προσώπου γης του ναού του Ποσειδώνα. Μια ενέργεια που είχε διάρκεια αλλά και συνέχεια μέχρι και των ημερών μας. Κι αυτό το αναφέρω διότι μου έκανε μεγάλη εντύπωση ότι εντός του περιβόλου και ακριβώς πάνω στην θέση του ναού, έχει πραγματοποιηθεί πυκνή δενδροφύτευση, ώστε εάν δεν υπήρχε η ενημερωτική πινακίδα το μέρος θα φαίνονταν ως ένα μικρό άλσος περιφραγμένο με μάντρα.
Μετά από μερικά χρόνια, πραγματικά ίσως τίποτε δε θα θυμίζει στον επισκέπτη την ύπαρξη του ναού του Ποσειδώνα πλην των ενημερωτικών πινακίδων της αρχαιολογικής υπηρεσίας.

Επίλογος

Το ιερό και ο ναός του Ποσειδώνα αφανίστηκαν με τον τρόπο αυτό που περιγράψαμε σύμφωνα με τις μαρτυρίες τα νεότερα χρόνια. Είχαν επιβιώσει, έστω και ως ερείπια, πάνω κάτω μιάμιση χιλιετία από την εποχή που η λατρεία του Ποσειδώνα και όλων θεών απαγορεύτηκε με αυτοκρατορικά διατάγματα.
Ο σημερινός Πόρος είναι ένα πανέμορφο μέρος για αναψυχή και αφορμή για επίσκεψη στη θέση του Ιερού του Ποσειδώνος, ένα μέρος που από τη μια μεριά σου ραγίζει την καρδιά με την σημερινή εικόνα των λιγοστών ερειπίων, αλλά από την άλλη υποβάλλει με το φυσικό περιβάλλον, διδάσκει με την ιστορία του και συγκινεί την ψυχή με την ιερότητά του.

Τάκης Παναγιωτόπουλος 2015

Παραπομπές

1 Παυσανίας 33.1
2 Στράβων 8.6.14.1
3 Ν.Παπαχατζής, Παυσανία Ελλάδος Περιήγησις, Κορινθιακά-Λακωνικά σελ. 262 Εκδ. Αθηνών
4 ο.π.
5 Ιστοσελίδα Σουηδικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου http://www.kalaureia.org/en
6 Παυσανίας 33.1
7 Richard Chandler (1738-1810), αρχαιολόγος και ταξιδιώτης, γεννήθηκε στο Elson, στο Hampshire, στο 1738. Έγραψε τα γνωστά έργα “Ταξίδια στη Μικρά Ασία”, 1775, και “Ταξίδια στην Ελλάδα”, 1776 μετά από περιήγησή του στα μέρη αυτά.
8 http://www.kalaureia.org/en/visiting
9 Για το θέμα διαβάζουμε στο “ΙΣΤΟΡΙΚΟΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΟΝΗΣ ΥΔΡΑ 1999”: “Το όνομα Ζούρβα η περιοχή αυτή έλαβεν -καθώς υπάρχει παράδοσις- από κάποιον άρχοντα ονόματι Ζούρβαν, ο οποίος λέγεται, ότι είχε κτισμένον το αρχοντικόν του εις την σημερινήν θέσιν τής Ιεράς Μονής, το ολιγώτερον εκτεθειμένον εις όλους τούς ανέμους μέρος τής περιοχής. Την παράδοσιν επιβεβαιώνει εν μέρει το γεγονός ότι κατά καιρούς έχουν ευρεθεί, σκαπτομένου τού εδάφους, λίθινα σκαλιστά τεμάχια κιόνων ίσως ή κιονοκράνων, η δέ πρώτη Καθηγουμένη μοναχή Καλλινίκη Παπαγεωργίου, ισχυρίζετο ότι μέ τήν εγκατάστασίν της ενταύθα -περί το 1920- ενεθυμείτο χαλάσματα παλαιοτάτης οικίας, πολύ πλησίον τών κτιρίων τής Ιεράς Μονής”.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

-Παυσανία, Ελλάδος περιήγησις, Ν.Δ.Παπαχατζή, Εκδοτική Αθηνών
-Στάβων, Γεωγραφικά, Κάκτος
-Σουηδικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο – The Kalaureia Research Programhttp://www.kalaureia.org/en
-ME TO BΛΕΜΜΑ ΤΩΝ ΠΕΡΙΗΓΗΤΩΝ του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη http://el.travelogues.gr/
-Richard Chandler “Ταξίδια στην Ελλάδα”, 1776
-William Gell “The Itinerary of Greece” (1801-1806), 1810
-Edward Dodwell “A classical and topographical tour through Greece”, 1819
-Richard Chandler – http://en.wikisource.org/wiki/Chandler,_Richard_(1738-1810)_(DNB00)
-Κόμβος Οδυσσεύς -http://odysseus.culture.gr/h/3/gh351.jsp?obj_id=2585

Η γέννηση του θεάτρου

Η γέννηση του θεάτρου

μικρό θεατρικό δρώμενο του Τάκη Παναγιωτόπουλου.
Πρώτη παρουσίαση στα ΑΤΤΙΚΑ ΔΙΟΝΥΣΙΑ στις 30 ΜαΪου 2015 με πρωταγωνιστές την Όλγα Παπαχρυσοστόμου και τον Γιώργο Κλώνη.

ΙΟΛΑΟΣ

Πολλά τα δεινά1,
μα τίποτα δεν είναι 
πιο δεινό απ’ τον άνθρωπο.
Κι αυτό γιατί πέρα στου Ποσειδώνα τ’ αφρισμένο πέλαγο
και με νοτιά πηγαίνει 
σχίζοντας τα φουσκωμένα κύματα,
και των θεών την υπερτάτη, την Γαία, την άφθαρτη κι ακούραστη,
την κάνει να βλαστήσει με το αλέτρι,
Χρόνο το χρόνο, με το να βάζει τ΄ άλογα να οργώνουν.
Πιάνει τα ελαφρόμυαλα πουλιά, παγίδες στήνει σ΄ αγρίμια,
και με δίχτυα περίπλεκτα της θάλασσας τη φύση παγιδεύει, ο γνωστικός.
Και στον αγρό ολημερίς κι ολονυχτίς μηχανεύεται
και τα θηρία του Πανός παραμονεύει
και περνά λάσο και στο ζυγό το βάζει, τ΄άλογο
το ίδιο και τον ταύρο τον ακούραστο.
Και να μιλά έμαθε κι ορμητικά να σκέφτεται
και δημιούργησε πόλεις και νόμους
και απ’ τους πάγους και το κρύο
και της βροχής τα βέλη να φεύγει, όλα τα κατορθώνει..
Και από αυτά που θα συμβούν στο μέλλον,
τίποτε δεν το χει ακατόρθωτο .
Του Άδη μόνον δε ξεφεύγει
κι ας έμαθε ν΄αποφεύγει αγιάτρευτες αρρώστιες.
Όμως κι αν με τη σοφία μηχανεύεται τέχνες ελπιδοφόρες,
σέρνεται πότε στο κακό και πότε πάλι στο καλό…2

ΘΕΜΙΣΤΑ

Από χρόνια πρότερα όσιο είναι τον Διόνυσο
να υμνούμε με ευσεβή τελέσματα.
Απ΄αυτά γεννήθηκε το θέατρο
στα άγια τούτα χώματα της Ελληνικής γης,
στην Καρία τον σημερινό Διόνυσο στους πρόποδες της Πεντέλης,
όταν ο Θέσπις πρώτος
στάθηκε απέναντι από το Xορό του Διόνυσου
και άρχισε να αφηγείται,
συνδυάζοντας τον λόγο με την μούσα.

ΙΟΛΑΟΣ

Οσάν αλώνι σκέφτηκαν
το μέρος που ο θίασος
θα έπλεκε το δράμα
κι ορχήστρα το ονομάσαν.
Έπλεξαν γύρω του το κοίλον
οι θεατές να κάθονται
σε σειρές που ονόμασαν κερκίδες
που φτάναν μέχρι πάνω.
Πίσω απ το μαρμαρένιο αλώνι
ύψωσαν σκηνή αντίχηση να γίνει.
Να φτάνει στο κοίλο ο ήχος δυνατός
κι από τη φύση του μονάχα ενισχυμένος.

ΘΕΜΙΣΤΑ

Εδώ στο μέρος αυτό
οι πρωταγωνιστές
κι ο χορός
ξετύλιγαν το δράμα
μάσκα φορώντας τραγική.
Οι πρωταγωνιστές
με λόγια δυνατά
την πλοκή ύφαιναν.
Ο χορός στο πλήθος δώδεκα υποκριτών
της πόλης πάντα λέγαν τα νομιζόμενα
κι ωσάν φάλαγγα οπλιτική
ο ένας πλάι στον άλλον στέκονταν
την δύναμη να εκφράσουν
του πολιτισμού που θαύμασε ο κόσμος όλος
και πάνω του στήριξε ότι πιο καλό
για να ζει ο άνθρωπος όπως του αξίζει.
Κι εκεί πάνω στη σκηνή
ψηλότερα από όλους
θεοί μονάχα βγαίνανε
τον λόγο τους να πούνε.

ΙΟΛΑΟΣ

Έτσι, πρώτη φορά
ακούστηκαν λόγια σοφά
σε δράμα ειδωμένα.
Και την αρχή του Θέσπη
συνέχισαν προσθέτοντας
τέχνη περισσή
οι τραγικοί μας ποιητές
Αισχύλος, Σοφοκλής 
κι Ευριπίδης
κάνοντας το θέατρο
το σχολείο της Πόλης
και την ανθρωπότητα ολάκερη
φώτισαν με του Διονύσου την τέχνη.

ΘΕΜΙΣΤΑ

Τότε που μυστήρια ανείπωτα, ιερά
γιορτάζονταν κάθε φορά
κι ανοίγανε τ’ άδυτα του ναού στους μύστες μονάχα·
Τότε που ολούθε στέκονταν τα Ιερά
και με πομπές, θυσίες και ύμνους
οι θνητοί τιμούσαν τους αθανάτους.
Κι όταν ο κάμπος λουλούδιζε,
βαστούσε πασίχαρ’ η γιορτή του Βάκχου μέρες
κι η χώρ’ άστραφτε από χορούς, τραγούδια και φλογέρες.
3

ΙΟΛΑΟΣ

Ω Διόνυσε έλα λοιπόν στο σήμερα αρωγός
και κάνε μας ικανούς
την φύση των πραγμάτων
να υμνήσουμε με δυνατή φωνή.
Για το πως η ζωή γεννιέται
και η χαρά της παντού απλώνεται.
Αλλά και για το πως εμείς οι θνητοί
διαλέγουμε τις περισσότερες φορές
αντί χαρές τις λύπες.
Και όταν συμβεί τις πίκρες να γευτούμε
ψάχνουμε τα φάρμακα της σωτηρίας
που την ζωή γλυκαίνουν.

ΧΟΡΟΣ

Εδώ στο θέατρο αυτό τα έργα
της Αφροδίτης του Διόνυσου και των Μουσών,
θα υμνούμε λοιπόν
γιατί αυτά πρόσφεραν και προσφέρουν
πραγματική χαρά στους ανθρώπους..

ΣΠΟΝΔΗ ΣΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΟ

1Δεινός – τρομερός, φοβερός, ικανός, άξιος, τετραπέρατος

2 απόσπασμα από την Αντιγόνη του Σοφοκλή

3 απόσπασμα από τις Νεφέλες του Αριστοφάνη (300-313). Μετάφραση Κ. Βάρναλη

Επικούρεια φιλοσοφία – Περί των εννοιών

Όλοι εμείς που διαβήκαμε το κατώφλι της φιλοσοφίας της τέχνης του ηδέως ζην, το οφείλουμε και είναι καλό να το παραδεχόμαστε, στον Δάσκαλό μας τον Επίκουρο, τον μεγάλο αυτό σοφό άνδρα. Πέρασαν 2300 χρόνια από τότε που ξετύλιξε να νήματα της φιλοσοφίας του, αλλά οι θέσεις του είναι πάντα επίκαιρες, διότι οδηγούν στην επιδίωξη της ευδαιμονίας, δηλαδή μια πράξη καθ’ όλα διαχρονική.

Ο Επίκουρος είχε συγγράψει τριακόσιους κυλίνδρους έργων που επαλήθευαν τη θεωρία του. Τίποτε ή σχεδόν τίποτε δε σώζεται από αυτά τα έργα, πλην της επιτομής του φιλοσοφικού συστήματος που διασώζεται μέσω του έργου Βίοι Φιλοσόφων του βιογράφου Διογένη Λαέρτιου, μερικών αποσπασμάτων μέσω έργων άλλων συγγραφέων και της αρχαιολογικής σκαπάνης στην ηφαιστειακή γη του Ερκουλάνεουμ και στα Οινόανδα της Λυκίας.

Οι Κύριες Δόξες και οι τρεις Επιστολές, τα αυθεντικά αυτά γραπτά του ίδιου του Επίκουρου, αποτελούν την επιτομή του φιλοσοφικού του συστήματος, όπου ορίζονται με ακρίβεια οι έννοιες μέσα από τις σχετικές επικούρειες γνώμες-δόξες, που ύμνησαν και συνεχίζουν να υμνούν τον άνθρωπο και το περιβάλλον εντός του οποίου ζει. Είναι οι έννοιες για τη φύση των πραγμάτων, για τους Θεούς, την γένεση και τον θάνατο, την ψυχή, τη φιλία, τη δικαιοσύνη, την ελευθερία, την αυτάρκεια, την αρετή, τον τελικό σκοπό και τόσα άλλα.

Όλα αυτά που διατύπωσε μίλησαν στις ψυχές τόσων και τόσων ανθρώπων ανά τις εποχές. Είναι τα ίδια λόγια που εξακολουθούν να αγγίζουν και σήμερα όσους έρχονται σε επαφή με την επικούρεια φιλοσοφία, σε όλο τον σύγχρονο κόσμο.

Παρόλη τη καταστροφή των έργων του Επίκουρου, η ύπαρξη της επιτομής μας δίνει την ευκαιρία να γνωρίσουμε και να ακολουθήσουμε τελικά τη συγκεκριμένη φιλοσοφική σχολή, ως τρόπο ζωής. Αυτό είναι δυνατόν, γιατί η εν λόγω επιτομή εμπεριέχει όλα όσα χαρακτηρίζουν την Επικούρεια Φιλοσοφία. Περιγράφει δηλαδή ένα πλήρες φιλοσοφικό σύστημα, καλύπτοντας θεματικά τις ενότητες Κανονικό(Λογικό), Φυσικό και Ηθικό. Το φιλοσοφικό σύστημα του Επίκουρου πάτησε τα πόδια του γερά σε πλήθος επιστημονικών αποδείξεων και αναλύσεων, διατυπωμένων στα γραπτά του αγαπημένου μας Δάσκαλου. Βεβαίως, η συνεχής επιστημονική έρευνα και παρατήρηση της σύγχρονης εποχής, διορθώνει μερικά από τα νομιζόμενα του Επίκουρου περί της Φυσικής, χωρίς όμως να επηρεάζεται από το γεγονός αυτό η ουσία της φιλοσοφίας του, η Ηθική. Το ουσιαστικότερο όμως είναι ότι η επικούρεια Φυσική, επιβεβαιώνεται σήμερα στο μεγαλύτερο μέρος της από τη σύγχρονη επιστήμη και οι όποιες διορθώσεις λειτουργούν μάλλον ως επικαιροποιήσεις του συστήματος αυτού.

Το επικούρειο φιλοσοφικό σύστημα λειτουργεί ως όλον και όχι αποσπασματικά. Δεν είναι δυνατή η μερική εφαρμογή του Κανονικού ή του Φυσικού ή του Ηθικού, διότι αυτά ορίζονται ως αναπόσπαστα στοιχεία της επικούρειας φιλοσοφίας στην ολότητά τους. Το Κανονικόν ασχολείται με τα κριτήρια της ορθής αντίληψης των πραγμάτων και της αρχής. Αποτελεί την στέρεα βάση, που πάνω της ορθώνεται η Φυσική της επικούρειας φιλοσοφίας που στηρίζει με τη σειρά της την Ηθική.

Το πρώτο λειτουργεί ως το θεμέλιο, το δεύτερο ως η βάση και το τρίτο ως το οικοδόμημα. Έτσι λοιπόν αν αλλάξει κάτι αφαιρετικά ή προσθετικά πέρα των προαναφερόμενων «διορθώσεων», επάνω στις Κύριες Δόξες και τις τρεις Επιστολές που αποτελούν την επιτομή, δηλαδή την ουσία της αγαπημένης μας φιλοσοφικής σχολής, το επικούρειο οικοδόμημα καταρρέει ή αλλοιώνεται ή μεταμορφώνεται σε κάτι μη επικούρειο, οπότε θα πρέπει να μετονομάζεται και να μην διατηρεί το αρχικό όνομα.

Παρατηρούμε όμως συχνά αυτό το φαινόμενο, δηλαδή την διαστρέβλωση ή την παρερμηνεία της επικούρειας φιλοσοφίας. Ο καθηγητής Χαράλαμπος Θεοδωρίδης έλεγε σχετικά ότι «… το πιο αξιοθρήνητο, η κληρονομιά των Αρχαίων παραδόθηκε σ’ εμάς ακρωτηριασμένη, παρεξηγημένη και παραμορφωμένη από τις γενεές που μεσολάβησαν…» (ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ, Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΟΨΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ). Τώρα θα εξετάσουμε το λόγο που συμβαίνει κάτι τέτοιο.

Η αφαιρετική ή προσθετική αλλαγή των εννοιών της φιλοσοφίας μας, μπορεί να συμβεί εσκεμμένως ή εκ παραδρομής ή λόγω ελλιπούς κατανόησης των επικούρειων κειμένων. Η περίπτωση της εσκεμμένης αφαίρεσης ή πρόσθεσης εννοιών μπορεί να συμβεί για δύο λόγους.

Ο πρώτος λόγος είναι η κατασυκοφάντηση της Επικούρειας Φιλοσοφικής Σχολής, συχνό φαινόμενο κατά την ύστερη αρχαιότητα, τα χρόνια του μεσαίωνα, αλλά ακόμη και σήμερα από τους πολέμιους της φιλοσοφίας της ζωής και δεν επιδέχεται περαιτέρω ανάλυσης επί του παρόντος.

Ο δεύτερος λόγος της εσκεμμένης αφαίρεσης ή πρόσθεσης εννοιών, εξηγείται με την ύπαρξη της τάσης προβολής προσωπικών απόψεων και ενσωμάτωσης αυτών στο επικούρειο φιλοσοφικό σύστημα, οι οποίες όμως τυγχάνει να μην είναι ταυτόσημες των επικούρειων εννοιών. Έτσι και ανάλογα με την προσωπικότητα αυτού που θέλει να προβάλει τις απόψεις του, αποδίδεται στον Δάσκαλο ή και στους υπόλοιπους επικούρειους, η ιδιότητα του άκρατου ηδονιστή, του αναρχικού, του αριστερού, του άθεου, του ασεβή, του δογματικού, του αναχωρητή, του μη επιστημονικά καταρτισμένου, κ.λ.π. Από την άλλη βεβαίως δεν μπορούμε να αγνοήσουμε και να μην αναφέρουμε ότι σύμφωνα με τις πηγές και σε αντιδιαστολή των προηγουμένων, ο Επίκουρος νόμιζε την ηδονή ως τέλος οριοθετώντας την έκτασή της, ήταν λάτρης της αυτάρκειας και της ελευθερίας, δεν ήταν αριστοκράτης, δεν ήταν δεισιδαίμων, ήταν ευσεβής, αντιδογματικός ή και αναθεωρητής, είχε εκατοντάδες φίλους ανά τον κόσμο, είχε πλούσια παιδεία κ.λ.π. Τι σημαίνουν αυτές οι παρατηρήσεις μας; Σημαίνουν κάτι ουσιαστικά απλό. Ότι ο Επίκουρος πατώντας στα χνάρια του ελληνικού πολιτισμού, δημιούργησε ένα νέο τύπο ανθρώπου, που δεν κατατάσσεται σε καμιά επιμέρους κατηγοριοποίηση, αλλά το σύνολο των ιδιοτήτων του, απαρτίζουν την προσωπικότητα του Επικούρειου Σοφού. Με άλλα λόγια ο Επίκουρος και η φιλοσοφία του δεν κατηγοριοποιείται και δεν ανήκει σε κανέναν, πλην του Ελληνικού Πολιτισμού που τον γέννησε και τον έκαμε βασικό μέρος του, ώστε σήμερα εμείς να έχουμε τη δυνατότητα να φιλοσοφούμε περί των ιδεών του και να προσπαθούμε να βιώνουμε τα καλά της ζωής, φροντίζοντας για την αταραξία της ψυχής μας προς δική μας ευχαρίστηση.

Έτσι λοιπόν βγάζουμε το συμπέρασμα ότι στην επικούρεια φιλοσοφία δεν χωρούν προσωπικές απόψεις, που βρίσκονται σε αντίθεση από τις κύριες θέσεις του ίδιου του Επίκουρου, δηλαδή που διαφέρουν τελικά με τα σωζόμενα κείμενα. Βεβαίως ναι μεν είναι σεβαστές ως απόψεις, πλην όμως ανήκουν σαφώς σ’ αυτόν που τις αναφέρει κι όχι απαραίτητα στην επικούρεια φιλοσοφία.

Το φαινόμενο λοιπόν πολλών και διαφορετικών απόψεων περί βασικών εννοιών της επικούρειας φιλοσοφίας πιθανά να οφείλεται στην διαφορετική αντίληψη των εννοιών αυτών. Ο Δάσκαλός μας είχε εντοπίσει την πηγή του προβλήματος ήδη στην εποχή του. Έτσι λοιπόν στην επιστολή προς τον Ηρόδοτο έθετε ένα βασικό ζήτημα, αυτό του ορισμού των εννοιών.

«Πρώτα απ’ όλα λοιπόν Ηρόδοτε, πρέπει να ορίσουμε με ακρίβεια τα νοήματα που αντιστοιχούν στις λέξεις, για να μπορούμε να κρίνουμε τις θέσεις ή τα ζητούμενα ή τις απορίες κάνοντας αναγωγή σ’ αυτά και να μην άκριτα αποδεικνύουμε τα πάντα στο άπειρο, ή να χρησιμοποιούμε κενές λέξεις. Γιατί είναι ανάγκη το πρωταρχικό νόημα κάθε λέξης να είναι φανερό και να μη χρειαζόμαστε να το αποδείξουμε».

ΠΡΩΤΟΝ ΜΕΝ ΟΥΝ ΤΑ ΥΠΟΤΕΤΑΓΜΕΝΑ ΤΟΙΣ ΦΘΟΓΓΟΙΣ, Ω ΗΡΟΔΟΤΕ, ΔΕΙ ΕΙΛΗΦΕΝΑΙ, ΟΠΩΣ ΑΝ ΤΑ ΔΟΞΑΖΟΜΕΝΑ Η ΖΗΤΟΥΜΕΝΑ Η ΑΠΟΡΟΥΜΕΝΑ ΕΧΩΜΕΝ ΕΙΣ ΤΑΥΤΑ ΑΝΑΓΑΓΟΝΤΕΣ ΕΠΙΚΡΙΝΕΙΝ, ΚΑΙ ΜΗ ΑΚΡΙΤΑ ΠΑΝΤΑ ΗΜΙΝ <Η> ΕΙΣ ΑΠΕΙΡΟΝ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΟΥΣΙΝ Η ΚΕΝΟΥΣ ΦΘΟΓΓΟΥΣ ΕΧΩΜΕΝ, ΑΝΑΓΚΗ ΓΑΡ ΤΟ ΠΡΩΤΟΝ ΕΝΝΟΗΜΑ ΚΑΘ’ ΕΚΑΣΤΟΝ ΦΘΟΓΓΟΝ ΒΛΕΠΕΣΘΑΙ ΚΑΙ ΜΗΘΕΝ ΑΠΟΔΕΙΞΕΩΣ ΠΡΟΣΔΕΙΣΘΑΙ.

(Επίκουρος, επιστολή προς Ηρόδοτο).

Η έννοια λοιπόν, δηλαδή η σύλληψη με τον νου του περιεχομένου συγκεκριμένου ή αφηρημένου πράγματος και για όσα επιδέχονται επιβεβαίωση και για τα άδηλα (ΠΡΟΣΜΕΝΟΝ ΚΑΙ ΑΔΗΛΟΝ), πρέπει να έχει οριστεί με ακρίβεια. Για να συμβεί αυτό, η έννοια θα πρέπει να εξεταστεί και αναλυθεί για το ορθό της, μέσω των κριτηρίων της αλήθειας, έτσι ώστε να ισχύει η περίφημη επικούρεια «επιμαρτύρησις» δηλαδή η επιβεβαίωση ή η «ουκ αντιμαρτύρησις» δηλαδή η μη αμφισβήτηση. Επίσης μια έννοια εκτός από αληθής θα πρέπει να είναι και τόσο ακριβής, ώστε αν στον ορισμό της προσθέσουμε ή αφαιρέσουμε κάτι, να μην μπορεί να είναι πια το ίδιο πράγμα, αλλά κάτι το διαφορετικό.

Ο Επίκουρος, ο Δάσκαλός μας, διατύπωσε με σαφήνεια και ορθότητα, σύμφωνα με τα παραπάνω, τις έννοιες που εμπεριέχονται και απαρτίζουν το φιλοσοφικό του σύστημα.

Αν λοιπόν εμείς οι σύγχρονοι αλλάξουμε κάτι από τις έννοιες αυτές, για παράδειγμα στα περί ατόμων και τις παρεγκλίσεις αυτών ή στα περί δικαιοσύνης, φιλίας, ψυχής, θανάτου, ηδονής κ.λ.π., η επικούρεια φιλοσοφία σαφώς και χάνει τον προσδιορισμό της ως τέτοια και αλλάζει σε κάτι διαφορετικό. Για να γίνει περισσότερο κατανοητό το θέμα το οποίο πραγματευόμαστε, ας εξετάσουμε ένα παράδειγμα.

Μια κλασική λοιπόν περίπτωση «ερμηνειών» των επικούρειων εννοιών που συναντούμε σήμερα, είναι αυτή περί Θεών, Ευσεβείας και Οσιότητος, οι οποίες φθάνουν στο συμπέρασμα, ότι ο Επίκουρος ήταν άθεος. Όμως δεν πρέπει να λησμονούμε ότι ο ίδιος ο Επίκουρος που τόσο θαυμάζουμε, διατύπωσε στα έργα του τις έννοιες αυτές με σαφήνεια και ακρίβεια. Και για να μη γράφω εξ ονόματός του, παραθέτω αμέσως τα λόγια του ίδιου του Επίκουρου περί Θεών, από την επιστολή προς Μενοικέα.

«Όσα συνεχώς σου παράγγελνα αυτά και να πράττεις και να μελετάς, διαλαμβάνοντας αυτά ως τα στοιχεία του καλώς ζην. Πρώτα απ’ όλα τον θεό να θεωρείς όν άφθαρτο και μακάριο, όπως η κοινή σε όλους μας παράσταση του θεού αποτυπώνεται στον νου και να μην του προσάπτεις τίποτα ξένο προς την αφθαρσία του και μη οικείο προς τη μακαριότητά του. Αντίθετα να θεωρείς γι αυτόν, ότι είναι δυνατόν να φυλάξει την μετά αφθαρσίας μακαριότητά του. Οι θεοί υπάρχουν, γιατί η γνώση που έχουμε γι’ αυτούς είναι ολοκάθαρη(εναργής)».

Α ΔΕ ΣΟΙ ΣΥΝΕΧΩΣ ΠΑΡΗΓΓΕΛΛΟΝ, ΤΑΥΤΑ ΚΑΙ ΠΡΑΤΤΕ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΑ, ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΚΑΛΩΣ ΖΗΝ ΤΑΥΤ’ ΕΙΝΑΙ ΔΙΑΛΑΜΒΑΝΩΝ. ΠΡΩΤΟΝ ΜΕΝ ΤΟΝ ΘΕΟΝ ΖΩΟΝ ΑΦΘΑΡΤΟΝ ΚΑΙ ΜΑΚΑΡΙΟΝ ΝΟΜΙΖΩΝ, ΩΣ Η ΚΟΙΝΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΝΟΗΣΙΣ ΥΠΕΓΡΑΦΗ, ΜΗΘΕΝ ΜΗΤΕ ΤΗΣ ΑΦΘΑΡΣΙΑΣ ΑΛΛΟΤΡΙΟΝ ΜΗΤΕ ΤΗΣ ΜΑΚΑΡΙΟΤΗΤΟΣ ΑΝΟΙΚΕΙΟΝ ΑΥΤΩ ΠΡΟΣΑΠΤΕ, ΠΑΝ ΔΕ ΤΟ ΦΥΛΑΤΤΕΙΝ ΑΥΤΟΥ ΔΥΝΑΜΕΝΟΝ ΤΗΝ ΜΕΤΑ ΑΦΘΑΡΣΙΑΣ ΜΑΚΑΡΙΟΤΗΤΑ ΠΕΡΙ ΑΥΤΟΝ ΔΟΞΑΖΕ. ΘΕΟΙ ΜΕΝ ΓΑΡ ΕΙΣΙΝ, ΕΝΑΡΓΗΣ ΓΑΡ ΑΥΤΩΝ ΕΣΤΙΝ Η ΓΝΩΣΙΣ. (Επίκουρος, επιστολή προς Μενοικέα).

Από τα παραπάνω και μόνο λοιπόν, αν και έχουμε διαθέσιμες και άλλες σχετικές αυθεντικές πηγές, καταλήγουμε στο ασφαλές συμπέρασμα ότι «ο Επίκουρος δέχεται απερίφραστα την ύπαρξη Θεών» όπως αναφέρει ο μεγάλος αυτός ερευνητής του Επίκουρου, ο καθηγητής Χαράλαμπος Θεοδωρίδης (ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ, Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΟΨΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ). Περισσότερα επ΄ αυτού μπορούμε να διαβάσουμε στο αναφερόμενο εξαιρετικό βιβλίο και στις σελίδες 323 έως 348, κεφάλαιο «ΘΕΟΙ».

Ο Δάσκαλός μας όμως κατηγορήθηκε ως ασεβής καταρχήν και ως άθεος αργότερα και στη συνέχεια όλο και περισσότερο, όσο πλησίαζαν τα σκοτεινά χρόνια της βάρβαρης εποχής του μεσαίωνα. Αυτός ήταν άλλωστε και ο κύριος λόγος της καταστροφής των γραπτών τόσο του ιδίου, όσο και των άλλων επικούρειων φιλοσόφων. Όμως όσο κι αν ψάξει κάποιος τα σωζόμενα επικούρεια κείμενα ή ακόμα και τις αντίστοιχες πολεμικές ενάντια στον Επίκουρο, πουθενά μα πουθενά δε θα συναντήσει το ότι «οι θεοί δεν υπάρχουν». Ακόμη κι ο Λουκρήτιος που χει γλώσσα σκληρή, παρότι με ποίημα διάλεξε να περιλαλήσει τα της Φύσεως, ξεκινά το έργο του με ύμνο προς την Αφροδίτη. Ο Διογένης από τα Οινόανδα, στην αρχή της επιβαλλόμενης δύσης του λαμπρού εκείνου πολιτισμού 500 χρόνια μετά τον Δάσκαλο, ήταν αυτός που απολίθωσε τα επικούρεια κείμενα για να μείνουν έως σήμερα σ’ εμάς ως μέγιστη κληρονομιά. Από την επιγραφή αυτή είναι και το παρακάτω σχετικό με το θέμα μας απόσπασμα:

«…και τους καλύτερους τους κατατρέχουν ως άθεους και γι αυτό θα δηλώσω ότι δεν είμαστε εμείς (οι επικούρειοι) που αναιρούμε τους Θεούς, αλλά άλλοι…».

ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΧΡΗΣΤΟΤΑΤΟΥΣ ΩΣ ΑΘΕΟΥΣ ΛΕΙΑΝ ΚΑΤΑΤΡΕΧΟΥΣΙ ΚΑΙ ΔΗ ΚΑΙ ΓΕΝΗΣΕΤΑΙ ΔΗΛΟΝ ΩΣ ΟΥΧΙ ΗΜΕΙΣ ΑΝΑΙΡΟΥΜΕΝ ΤΟΥΣ ΘΕΟΥΣ ΑΛΛ ΕΤΕΡΟΙ. (Διογένης Οινοανδέας, Μεγάλη Επιγραφή)

Ακόμη και στην εποχή της αρχαιότητας, όχι βέβαια στην Αθήνα των χρόνων του Επίκουρου, αλλά μετέπειτα, υπήρχαν και οι πολέμιοι που κατανοούσαν μεν ότι ο σοφός αυτός άνδρας δέχονταν την ύπαρξη των Θεών, πλην όμως του καταλόγιζαν κατηγορίες περί ασέβειας. Σχετικά με αυτό το τελευταίο, την απάντηση των επικουρείων όλων των εποχών, την δίνει και πάλι ο Δάσκαλός μας ο Επίκουρος. Να πια είναι τα λόγια του σχετικά με την ασέβεια:

«Ασεβής δεν είναι αυτός που αναιρεί τους Θεούς των πολλών, αλλά αυτός που τις δοξασίες των πολλών προσάπτει στους Θεούς».

ΑΣΕΒΗΣ ΔΕ ΟΥΧ Ο ΤΟΥΣ ΤΩΝ ΠΟΛΛΩΝ ΘΕΟΥΣ ΑΝΑΙΡΩΝ, ΑΛΛ’ Ο ΤΑΣ ΤΩΝ ΠΟΛΛΩΝ ΔΟΞΑΣ ΘΕΟΙΣ ΠΡΟΣΑΠΤΩΝ.

(Επίκουρος, επιστολή προς Μενοικέα)

Ο επικούρειος φιλόσοφος Φιλόδημος διακόσια χρόνια μετά τον Επίκουρο, συνέγραψε βιβλίο πάνω σ’ αυτό το θέμα, το Περί Ευσεβείας, στο οποίο αναφέρει πλήθος πηγών από έργα και επιστολές του Δασκάλου μας. Το βιβλίο αυτό σώθηκε, αφού διατηρήθηκε στην ηφαιστειακή τέφρα του Βεζούβιου. Ανήκει στη βιβλιοθήκη των παπύρων που βρέθηκαν σε μια ρωμαϊκή βίλα στη πόλη Ερκουλάνεουμ. Αν μου δοθεί η ευκαιρία, θ’ αναφερθώ σε άλλο άρθρο στα περί Ευσεβείας των επικουρείων, αφού ασχοληθώ πρώτα διεξοδικά όχι πλέον με την ύπαρξη των Θεών, αλλά με την ουσία τους, δηλαδή το τι είναι οι Θεοί για εμάς τους επικούρειους, σύμφωνα πάντα με τις πηγές μας. Αυτά θεωρώ αρκετά σχετικά με το παράδειγμά μας.

Νομίζω ότι η αποσαφήνιση του θέματος περί των εννοιών, αποκαθιστά την ορθή διδασκαλία του φιλοσόφου Επίκουρου και όλων αυτών που για εκατοντάδες ή και χιλιάδες χρόνια ακολουθούν τον δρόμο που χάραξε προς τον ευδαίμονα βίο. Δηλαδή είναι σημαντικό το να ξεκαθαρίζουμε κάποια πράγματα που είπαν ή δεν είπαν ο Επίκουρος και οι υπόλοιποι φιλόσοφοί μας, αλλά το κυριότερο είναι το να μην εισάγουμε έννοιες που ποτέ δεν υποστηρίχθηκαν από αυτούς και μάλιστα στο όνομά τους. Με τον τρόπο αυτό η επικούρεια φιλοσοφία προστατεύεται και δε κινδυνεύει να αλλοιωθεί ως προς την ουσία της. Και βέβαια, όπως γράφει ο Eric Anderson στο βιβλίο του «Ο ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ τον 21ο ΑΙΩΝΑ», «οι αναθεωρήσεις είναι πάντα αναγκαίες, αλλά ως επί το πλείστον, η προσαρμογή του επικουρισμού στον 21ο αιώνα είναι μια διαδικασία διερεύνησης ή περιορισμού των αρχαίων απόψεων – πάντα σε συμφωνία με τα πρόσφατα δεδομένα – και όχι ανατροπής τους».

Έτσι λοιπόν φθάνοντας στο τώρα του 21ου αιώνα, σ’ αυτό το διαμορφωμένο περιβάλλον και με αυτές τις ιδιαίτερες και όχι ευχάριστες συνθήκες που βιώνουμε καθημερινά, μπορούμε να πούμε με σιγουριά ότι η επικούρεια φιλοσοφία με τις ξεκάθαρες έννοιες και αντιλήψεις, δείχνει αισιόδοξα τον δρόμο για την βίωση μιας τέτοιας ζωής, ώστε και το σώμα μας να μην υποφέρει και η ψυχή μας να μην είναι ταραγμένη και όπως ο Διογένης έλεγε κάποτε για του επικούρειους,

«…όσο ζούμε, χαιρόμαστε ομοίως με τους Θεούς».

ΟΤΕ ΜΕΝ ΓΑΡ ΖΩΜΕΝ, ΟΜΟΙΩΣ ΤΟΙΣ ΘΕΟΙΣ ΧΑΙΡΟΜΕΝ

(Διογένης Οινοανδέας-Μεγάλη Επιγραφή- απ.125)

Τάκης Παναγιωτόπουλος

δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Ο ΚΗΠΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΟΥ (5/2009)

Ο Κήπος με τα μάτια του Σενέκα

Σενέκας, ηθικές επιστολές στον Λουκίλιο – Επιστολή 21η (απόσπασμα)

10.“Πήγαινε στον Κήπο του Επίκουρου και διάβασε την σμιλευμένη επιγραφή που υπάρχει εκεί:

“Ω επισκέπτη, εδώ είναι καλό να χρονοτριβήσεις, εδώ το υψηλότερο αγαθό μας είναι η ηδονή”.

Ο ευγενικός οικοδεσπότης και φύλακας του Κήπου θα είναι έτοιμος για σένα, θα σε καλωσορίσει προσφέροντας κριθαρένιο ψωμί και άφθονο νερό με αυτά τα λόγια. “Δεν ευχαριστήθηκες αρκετά;” “ Αυτός ο Κήπος”, θα πει, “δεν σου ανοίγει την όρεξη, στην σβήνει. Επιπλέον δεν σε κάνει να διψάς περισσότερο με κάποιο ποτό, αλλά σβήνει τη δίψα με φυσική φροντίδα, με το νερό, μια φροντίδα που δεν απαιτεί αμοιβή. Αυτή είναι η “ηδονή” στην οποία έχω γεράσει Λουκίλιε”.

10.Cum adieris eius hortulos et inscriptum hortulis ‘HOSPES HIC BENE MANEBIS, HIC SUMMUM BONUM VOLUPTAS EST’ paratus erit istius domicilii custos hospitalis, humanus, et te polenta excipiet et aquam quoque large ministrabit et dicet, ‘ecquid bene acceptus es? ‘ ‘Non irritant’ inquit ‘hi hortuli famem sed exstinguunt, nec maiorem ipsis potionibus sitim faciunt, sed naturali et gratuito remedio sedant; in hac voluptate consenui.

Τάκης Παναγιωτόπουλος

Δεκέμβριος 2012

Βίος Επίκουρου, Διογένης Λαέρτιος 10

Ο βίος του Επίκουρου υπάρχει στο έργο του Διογενη Λαέρτιου «Βίοι και γνώμαι των εν φιλοσοφία ευδοκιμησάντων και των εκάστη αιρέσει αρεσκόντων εν επιτόμω συναγωγή», το οποίο σώζεται ακέραιο ως τις ημέρες μας. Το έργο αναφέρεται για λόγους συντομίας, «Βίοι φιλοσόφων». Οι ερευνητές έχουν χρονολογήσει τη συγγραφή του, τον 3ο αι. μ.χ.χ. Οι «Βίοι φιλοσόφων» αναπτύσσονται σε 10 βιβλία. Το 10ο βιβλίο αναφέρεται στο βίο του Επίκουρου. Το κείμενο που ακολουθεί είναι μια συλλογή των κυριότερων σημείων του βιου του Επίκουρου.

Ο Επίκουρος, γιος του Νεοκλή και της Χαιρεστράτης ήταν Αθηναίος από τον Δήμο Γαργηττού, του γένους των Φιλαϊδών, όπως αναφέρει ο Μητρόδωρος στο βιβλίο του «Περί ευγενίας». Άλλες πηγές συμπεριλαμβανομένου των Ηρακλείδη στο έργο του Επιτομή του Σωτίωνος, αναφέρουν ότι ο ίδιος μεγάλωσε στη Σάμο, λόγω των Αθηναίων γονέων του που ήταν εκεί κληρούχοι.
Γεννήθηκε όπως είπε ο Απολλόδωρος στα Χρονικά, κατά το τρίτο έτος της ενάτης και εκατοστής Ολυμπιάδος επί Σωσιγένους άρχοντος, την εβδόμη του μήνα Γαμηλιώνα, επτά έτη από τον θάνατο του Πλάτωνα.
Ήρθε στην Αθήνα σε ηλικία δεκαοκτώ ετών, όταν ο Ξενοκράτης δίδασκε στην Ακαδημία, και ο Αριστοτέλης στη Χαλκίδα. Αλλά όταν ο Αλέξανδρος της Μακεδονίας πέθανε, και οι Αθηναίοι στη Σάμο εκδιώχθηκαν από τον επίγονο Περδίκκα, ο Επίκουρος έφυγε από την Αθήνα για να συναντήσει τον πατέρα του στην Κολοφώνα.
Έμεινε εκεί για κάποιο χρονικό διάστημα.
Στην ηλικία των 32 ετών πρώτα πήγε στη Μυτιλήνη και μετά στην Λάμψακο για πέντε έτη) και αφού συγκέντρωσε μαθητές, στη συνέχεια επέστρεψε στην Αθήνα κατά τη διάρκεια του άρχοντος Αναξικράτη {307-306 π.Χ.}. Εκεί αγόρασε τον Κήπο για ογδόντα μνες.
Συνφιλοσόφησαν μαζί του με την προτροπή του και οι τρεις αδερφοί του, ο Νεοκλής, ο Χαιρέδημος και ο Αριστόβουλος, όπως είπε ο Φιλόδημος ο Επικούρειος στο δέκατο βιβλίο του έργου “φιλοσόφων συντάξεως” αλλά και ο δούλος που λέγονταν Μυς , όπως είπε ο Μυρωνιανός στο έργο “Ομοίοις ιστορικοίς κεφαλαίοις”.
Υπήρξαν και άνδρες ικανοί μάρτυρες της ανυπέρβλητης ευγνωμοσύνης του προς όλους. Η πατρίδα του για να τον τιμήσει του αφιέρωσε χάλκινες προτομές. Οι φίλοι του ήταν τόσοι καλοί και πολλοί στο πλήθος, ώστε δεν ήταν δυνατόν να μετρηθούν. Όλοι όσοι γνώριζαν τις φιλοσοφικές του απόψεις προσδένονταν απ΄ αυτές σαν να άκουγαν το τραγούδι των σειρήνων. Ένας μόνο αποχώρησε και πήγε προς τον φιλόσοφο Καρνεάδη, ο Μητρίδωρος ο Στρατονικέας, ίσως γιατί βαρέθηκε την ανυπέρβλητη χρηστότητα της επικούρειας φιλοσοφίας. Η δε διαδοχή της Σχολής του Επίκουρου παρέμενε σταθερή και αναρίθμητοι άνδρες την διεύθυναν ο ένας μετά τον άλλο, όταν οι άλλες φιλοσοφικές σχολές είχαν εκλείψει.
Η προς τους γονείς του ευγνωμοσύνη και τα καλά που έκανε προς τους αδερφούς του, η προς τους δούλους του ημερότητα, όπως αυτά δηλώνονται στην διαθήκη του, και ότι αυτοί συμφιλοσοφούσαν μαζί του, όπως ο ενδοξότατος Μυς. Γενικά ήταν φιλάνθρωπος προς όλους.
Η οσιότητα που έδειχνε προς τους Θεούς και η φιλία του προς την πατρίδα, δεν περιγράφεται με λέξεις. Από την υπερβολική του ευσέβεια δεν επεδίωξε να καταλάβει πολιτειακά αξιώματα.
Ακόμη και σε χαλεπώτατους καιρούς δεν εγκατάλειψε στιγμή την Ελλάδα και τον τόπο που κατοικούσε. Μόνο δυο-τρεις φορές επισκέφθηκε τους φίλους του στην Ιωνία ενώ αυτοί από όλους τους τόπους έφθαναν και συμβίωναν μαζί του στον Κήπο όπως είπε ο Απολλόδωρος.

Σύμφωνα με τον Διοκλή ζούσαν εκεί με οικονομία και τρέφονταν λιτά και αρκούνταν σε μια κούπα κρασί, γιατί το κυρίως ποτό γι αυτούς ήταν το νερό. Και δεν αξίωνε από τους φίλους να καταθέτουν την περιουσία τους σε κοινό ταμείο στην σχολή, όπως έκανε ο Πυθαγόρας. Γιατί έλεγε ότι αυτό δηλώνει απιστία προς τους φίλους.
Ο Επίκουρος είχε πει στις επιστολές του ότι αρκείται μόνο σε νερό και λιτό ψωμί, ενώ κάποτε είπε σε φίλο του “στείλε μου από εκείνο το τυρί, ώστε όταν θέλω να μπορώ να ζω πολυτελώς”. Αυτός ήταν που καθόρισε ότι ο σκοπός της ζωής είναι η ηδονή. Αυτόν και ο Αθήναιος με επίγραμμα με αυτόν τον τρόπο υμνεί:

άνθρωποι, μοχθείτε για τα χειρότερα και για το κέρδος
άπληστοι συγκρούσεων άρχετε και πολέμων·
ο πλούτος της φύσης όμως έχει ένα όριο
ενώ οι κενές κρίσεις μια απέραντο οδό,
αυτό είναι που αποκόμισε ο υιός του Νεοκλή1
από τις Μούσες ή από την Πυθία των ἱερῶν τριπόδων

Απεβίωσε κατά το δεύτερο έτος της 127ης Ολυμπιάδας (270 π.χ.χ.) επί Πιθαράτου, αφού έζησε εβδομήντα δύο έτη. Την Σχολή διαθέχθηκε ο Έρμαρχος του Αγεμόρτου ο Μυτιληναίος.

Απεβίωσε από κατακράτηση ούρων λόγω πέτρας, όπως είπε και ο Έρμαρχος σε επιστολές, μετά από ασθένεια που διήρκεσε δεκατέσσερις ημέρες. Όπως είπε ο Έρμιππος, την τελευταία ημέρα τον έβαλαν σε χάλκινη σκάφη με χλιαρό νερό και ζήτησε να πιει άκρατον οίνο. Παράγγειλε στους φίλους του να θυμούνται τις διδαχές του και έτσι τελείωσε. Κι εγώ έκαμα προς αυτόν το παρακάτω:

Χαίρετε και να θυμάστε τα δόγματα. Αυτό ο Επίκουρος
είπε ως τελευταίο απευθυνόμενος στους φίλους του.
Σε σκάφη με θερμό νερό μετά μπήκε και
ζήτησε άκρατο οίνο
κι αφού τον ήπιε όρμηξε στον ¨Αδη τον ψυχρό.

Αυτός ήταν ο βίος του ανδρός, αυτός και ο θάνατός του.

Οι συγγραφές του Επίκουρου

Ο Επίκουρος ήταν πολυγραφότατος και περιβάλλονταν πάντα από πλήθος βιβλίων. Έγραψε τριακόσιους κυλίνδρους. Σε αυτά τα βιβλία δεν συμπεριέλαβε ως αναφορά καμιά εξωτερική μαρτυρία, αλλά μόνον δικά του κείμενα. Ο Χρύσιππος τον φθονούσε για την πολυγραφία του, και ο Καρνεάδης τον έλεγε παράσιτο των βιβλίων του, γιατί εάν έγραφε κάτι ο Επίκουρος, εκείνος προσπαθούσε να τον ανταγωνιστεί. Και γι αυτό πολλά και τα επαναλάμβανε και ήταν αδιόρθωτα λόγω βιασύνης. Και γέμιζε τα βιβλία του με αποσπάσματα άλλων, όπως έκανε και ο Ζήνων και ο Αριστοτέλης.
Τόσα και τέτοια είναι τα συγγράμματα του Επίκουρου, τα σπουδαιότερα είναι αυτά:
Περὶ φύσεως, ἑπτὰ καὶ τριάκοντα,
Περὶ ἀτόμων καὶ κενοῦ,
Περὶ ἔρωτος,
Ἐπιτομὴ τῶν πρὸς τοὺς φυσικούς,
Πρὸς τοὺς Μεγαρικούς,
Διαπορίαι,
Κύριαι δόξαι,
Περὶ αἱρέσεων καὶ φυγῶν,
Περὶ τέλους,
Περὶ κριτηρίου ἢ Κανών,
Χαιρέδημος,
Περὶ θεῶν,
Περὶ ὁσιότητος,
28 Ἡγησιάναξ,
Περὶ βίων δʹ,
Περὶ δικαιοπραγίας,
Νεοκλῆς πρὸς Θεμίσταν,
Συμπόσιον,
Εὐρύλοχος πρὸς Μητρόδωρον,
Περὶ τοῦ ὁρᾶν,
Περὶ τῆς ἐν τῇ ἀτόμῳ γωνίας,
Περὶ ἁφῆς,
Περὶ εἱμαρμένης,
Περὶ παθῶν δόξαι πρὸς Τιμοκράτην,
Προγνωστικόν,
Προτρεπτικός,
Περὶ εἰδώλων,
Περὶ φαντασίας,
Ἀριστόβουλος,
Περὶ μουσικῆς,
Περὶ δικαιοσύνης καὶ τῶν ἄλλων ἀρετῶν,
Περὶ δώρων καὶ χάριτος,
Πολυμήδης,
Τιμοκράτης γʹ,
Μητρόδωρος εʹ,
Ἀντίδωρος βʹ,
Περὶ νόσων δόξαι πρὸς Μίθρην,
Περὶ θεῶν,
Περὶ ὁσιότητος,
28 Ἡγησιάναξ,
Περὶ βίων δʹ,
Περὶ δικαιοπραγίας,
Νεοκλῆς πρὸς Θεμίσταν,
Συμπόσιον,
Εὐρύλοχος πρὸς Μητρόδωρον,
Περὶ τοῦ ὁρᾶν,
Περὶ τῆς ἐν τῇ ἀτόμῳ γωνίας,
Περὶ ἁφῆς,
Περὶ εἱμαρμένης,
Περὶ παθῶν δόξαι πρὸς Τιμοκράτην,
Προγνωστικόν,
Προτρεπτικός,
Περὶ εἰδώλων,
Περὶ φαντασίας,
Ἀριστόβουλος,
Περὶ μουσικῆς,
Περὶ δικαιοσύνης καὶ τῶν ἄλλων ἀρετῶν,
Περὶ δώρων καὶ χάριτος,
Πολυμήδης,
Τιμοκράτης γʹ,
Μητρόδωρος εʹ,
Ἀντίδωρος βʹ,
Περὶ νόσων δόξαι πρὸς Μίθρην,
Καλλιστόλας,
Περὶ βασιλείας,
Ἀναξιμένης,
Ἐπιστολαί.

Από αυτά επέλεξα να εκθέσω τρεις επιστολές του Επίκουρου στις οποίες παραθέτει όλην την φιλοσοφία του περιληπτικά.

Θα βάλω και τις Κύριες Δόξες ώστε και με αυτή την συλλογή και μαθαίνοντας τα πάντα για τον άνδρα, να μπορείς να τον κρίνεις.
Στην πρώτη επιστολή που γράφει στον Ηρόδοτο ασχολείται με τα φυσικά, στην δεύτερη προς Πυθοκλή με τα μετέωρα και στην τρίτη προς Μενοικέα περί της ζωής.

Τάκης Παναγιωτόπουλος

Δημοσιεύθηκε στο http://www.epicuros.gr το 2014