Επικούρεια Φιλοσοφία – Κανόνας, η διαχρονική θεωρία της γνώσης

Ομιλία στο 4ο Πανελλήνιο Προπτυχιακό Συνέδριο Φιλοσοφίας 16-17-18 ΑΠΡΙΛΙΟY 2021

Παναγιώτης Χ. Παναγιωτόπουλος
Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών
Σχολή Θετικών Επιστημών
Τμήμα Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Ο Αθηναίος Φιλόσοφος Επίκουρος (342-270 π.Χ.) ανέπτυξε το φιλοσοφικό του σύστημα με στόχο το καλώς ζην και την ευδαιμονία. Αναφέρει ο ίδιος: «πρέπει επομένως να μελετάμε τα πράγματα που φέρνουν την ευδαιμονία, επειδή όταν την κατέχουμε έχουμε τα πάντα, ενώ όταν αυτή λείπει, κάνουμε τα πάντα για να την αποκτήσουμε.. (ΔΛ Ι.122)

Oνόμασε Κανόνα την θεωρία του περί της γνώσης, που διαφέρει σημαντικά από την πλατωνική διαλεκτική και την αριστοτελική λογική και αποτελεί ουσιαστικά ένα μέσο προσέγγισης της πραγματικότητας.

Στην παρούσα εργασία διερευνάται η δυνατότητα της χρήσης του Κανόνα στην σύγχρονη εποχή και αν μπορεί να οδηγήσει τόσο τον μέσο άνθρωπο όσο και τον επιστήμονα στην εξαγωγή ασφαλών φιλοσοφικών συμπερασμάτων.

Το Κανονικόν αποτελεί το θεμέλιο της Σχολής του Κήπου και με βάση αυτό αναπτύσσεται το Φυσικό μέρος, το οποίο στηρίζει με τη σειρά του το Ηθικό, δημιουργώντας έτσι ένα ολοκληρωμένο φιλοσοφικό σύστημα.

Ο Επίκουρος ξεκινά την φιλοσοφική του διερεύνηση με την θέση ότι είναι αναγκαίο να υπάρχει μια συμφωνία ώστε να είναι ξεκάθαρη η αρχική σημασία της κάθε λέξης. Έτσι δεν θα χρειάζεται καθόλου να προβαίνουμε σε απόδειξη για το τι σημαίνει μια λέξη κάθε φορά που την χρησιμοποιούμε για τους συλλογισμούς μας.

Ακολούθως αναπτύσσει την φιλοσοφική του θεωρία με βάση τον Κανόνα όπου περιγράφει τα κριτήρια της αλήθειας. Αυτά είναι οι αισθήσεις, τα πάθη (ηδονή και άλγος), οι προλήψεις και οι φανταστικές επιβολές της διανοίας, τα οποία αποτελούν διαχρονικά εργαλεία ελέγχου μιας πρότασης, εάν είναι αληθής ή ψευδής.      

Ο Επίκουρος χρησιμοποίησε τα κριτήρια της αλήθειας στην διεξαγωγή συλλογισμών. Η αποδοχή ενός συμπερασμού για όσα είναι εναργή δηλαδή ολοφάνερα, είναι απλούστερη και δεν απαιτεί απόδειξη αλλά απλή επιβεβαίωση. Για τα άδηλα δηλαδή τα αφανέρωτα όπως τα μικροσκοπικά σώματα και για τα μετέωρα δηλαδή όλα αυτά που τα βλέπουμε μεν ως φαινόμενα στον ουράνιο θόλο αλλά είναι μακριά μας για να μπορούμε να τα παρατηρήσουμε, οι συλλογισμοί

 ήταν και είναι απαραίτητοι για την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων που θα βρίσκονται πιο κοντά στην αλήθεια.

Ο φιλόσοφος στηριζόμενος στον Κανόνα μελέτησε εξαντλητικά την φύση του σύμπαντος. Επέμενε στην μελέτη της φύσης, την φυσιολογία, γιατί η γνώση αυτή είναι η βάση του ατάραχου βίου που οδηγεί στην αναπόσπαστη απόλαυση της ηδονικής ζωής και την απόκτηση της ευδαιμονίας, συμπέρασμα που ισχύει και σήμερα.

Ο Κανόνας ως θεωρία της γνώσης οδήγησε με ασφάλεια τον Επίκουρο και τους επικούρειους ώστε οι βασικές φιλοσοφικές θέσεις της Σχολής να επαληθεύονται στις ημέρες μας από τη σύγχρονη επιστήμη στα περισσότερα σημεία τους μετά από 2.300 χρόνια από τότε που ο φιλόσοφος στέριωνε τον Κήπο.

Στην εποχή μας αξίζει να διερευνηθεί ενδελεχώς αν είναι εφικτή η αξιοποίηση του επικούρειου Κανόνα αλλά και του συνόλου της Επικούρειας Φιλοσοφίας τόσο στην προσπάθεια επίτευξης καινοτόμων επιστημονικών επιτευγμάτων και αν δύναται να οδηγήσει σε καινοτόμες λύσεις, όπως για παράδειγμα την τεχνητή νοημοσύνη (artificial intelligence) όσο και στην προσπάθεια κατανόησης της επιστήμης και των διαδικασιών της από όλους τους πολίτες (citizens science) με στόχο πάντα την ευδαιμονία του ανθρώπου.

Εισαγωγή

Ο Επίκουρος αναγνωρίζεται ως ένας από τους σπουδαιότερους φιλοσόφους της αρχαιότητας. Ήταν Αθηναίος πολίτης, γεννημένος στην Σάμο από κληρούχους γονείς και έζησε από τα μέσα του 4ου αιώνα, το 341 έως το 270.

Κατά την διάρκεια της στρατιωτικής του θητείας συνέβη ο θάνατος του Μεγάλου Αλεξάνδρου που σηματοδότησε την έναρξη της ελληνιστικής εποχής και η φυγή του Αριστοτέλη από την Αθήνα στην Χαλκίδα και ο θάνατός του.

Ο Επίκουρος από μικρός ενδιαφέρθηκε για την φιλοσοφία και παρακολούθησε διάφορους διδασκάλους σύμφωνα με τον βιογράφο Διογένη Λαέρτιο.

Αποδέχτηκε την δημοκρίτεια υλιστική ατομική φιλοσοφία, ότι δηλαδή: «Το σύμπαν είναι αμετάβλητο, άπειρο και χωρίς σκοπό. Ό,τι υπάρχει συνίσταται από «άτομα» και «κενό». Αυτά τα «άτομα» είναι αδιαίρετα και αμετάβλητα» (Ζωγραφίδης 2007).  Επηρεάστηκε επίσης σε αρκετά σημεία από την φιλοσοφία του Αριστοτέλη, ενώ απέρριψε την πλατωνική φιλοσοφία της διαλεκτικής και των ιδεών.

Μετά από μια φιλοσοφική και διδασκαλική διαδρομή από την Μυτιλήνη έως την Λάμψακο,  ιδρύει το 306 στην Αθήνα σχολή, τον Κήπο σε μια ιδιόκτητη έκταση. Εκεί αναπτύσσει την φιλοσοφία του που σύμφωνα με την παραδοσιακή κατηγοριοποίηση αποτελείται από το Κανονικό, το Φυσικό και το Ηθικό μέρος.

Ο Καθηγητής Φιλοσοφίας του ΑΠΘ Γιώργος Ζωγραφίδης αναφέρει σχετικά:

“Η ηθική του Επίκουρου είναι ανοιχτή όπως πάντα σε παραναγνώσεις. Αν τη διαβάσουμε ανεξάρτητα από τη φυσική του, δε χάνουμε μόνο την κατανόηση του συνόλου της φιλοσοφίας του· δεν προδίδουμε απλώς τη δική του απόβλεψη και αγνοούμε τις δικές του προειδοποιήσεις. Ακόμη και αν, κατά τον Επίκουρο, σκοπός της φυσικής είναι να προσφέρει στην ηθική μια βάση, ακόμη και αν η φυσική είναι ένα μέσο, η βίαιη απόσπαση της ηθικής του από τη θεωρία της γνώσης και τη φυσική του φιλοσοφία μας στερεί κάτι πολυτιμότερο: την ίδια τη θεμελίωση της ηθικής του σκέψης σε ορισμένες θεωρητικές αρχές”. [1]

Η φιλοσοφία του είναι συστηματική, δίχως κενά και αυτοαναιρέσεις. Τα ηθικά συμπεράσματα επιβεβαιώνονται από την Φυσιολογία του και όλα στηρίζονται στον Κανόνα όπως ονόμασε την γνωσιοθεωρία του, που αποτελεί την μέθοδο της εύρεσης της αλήθειας με μεγαλύτερη ακρίβεια με σκοπό τον ατάραχο ευδαίμονα βίο. Η επικούρεια φιλοσοφία διδάσκονταν στο αρχαίο κόσμο έως και τον 2ο αιώνα μ.Χ. την εποχή του Μάρκου Αυρήλιου λειτουργούσε αντίστοιχη έδρα στο Πανεπιστήμιο των Αθηνών.

Στην παρούσα εργασία θα ασχοληθούμε με το ερευνητικό αντικείμενο σε μια πρώτη προσέγγιση αν ο Κάνονας, η γνωσιοθεωρία του Επίκουρου δηλαδή, ισχύει στην σύγχρονη εποχή και εάν μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τον άνθρωπο τόσο στο πεδίο της καθημερινότητας όσο και στο επιστημονικό πεδίο.

Συνοπτική παρουσίαση του Κανόνα

Κρίνω απαραίτητο πριν προχωρήσω στο ερευνητικό ερώτημα να παρουσιάσω μια σύνοψη της γνωσιοθεωρίας του Επίκουρου, τον Κανόνα, διότι είναι ένα θέμα που δεν έχει προβληθεί ιδιαίτερα την σύγχρονη εποχή και είναι σχετικά ανεξερεύνητο από τους νέους μελετητές.   

Ο Επίκουρος ως ατομικός φιλόσοφος είναι υλιστής. Προβάλλει με συνέπεια την «θέση σύμφωνα με την οποία ο υλικός κόσμος είναι η μοναδική πραγματικότητα στην οποία ανάγονται όλα τα άλλα» (Βιρβιδάκης κ.α. 2007), προσλήψεις, γνώση, γνώμες.

Είναι επίσης εμπειριστής διότι υποστηρίζει ότι «η γνώση μας για τον κόσμο προέρχεται κυρίως ή και αποκλειστικά από τις αισθήσεις. Η αφετηρία της συνίσταται στην καταχώριση, την αποτύπωση στον νου, μέσα από την αισθητηριακή αντίληψη, των “στοιχειωδών δεδομένων” του κόσμου που μας περιβάλλει».

Ο Επίκουρος θα λέγαμε ότι εντέλει εφαρμόζει έναν πρότυπο υλιστικό-εμπειρικό ορθολογισμό διότι η φιλοσοφία του εξηγείται με τον λόγο μεν αλλά άνευ αξιωμάτων και δεδομένων  a priori (GABAUDE, 2009, σελ.13) . 

Ο Επίκουρος παρατηρεί ότι «ο δε λογισμός διερευνά σχολαστικά αυτό που έδωσε η φύση και προσθέτει σ’ αυτό νέες ανακαλύψεις».[2] Αυτή την διαχρονικά εξελικτική πορεία της ανθρωπότητας εξηγείται από την φυσιολογία του φιλοσόφου: «Μέρα με τη μέρα, όσοι ξεχώριζαν στην εξυπνάδα κι είχαν σύνεση, έδειχναν στους άλλους ανθρώπους πως να αλλάζουν την προηγούμενη ζωή τους με τρόπους καινούργιους και με τη φωτιά».[3]

Η εμφάνιση της φιλοσοφίας οδήγησε τον άνθρωπο στην περεταίρω αναζήτηση της γνώσης και την δημιουργία μεθόδων αναζήτησης της. Ο Επίκουρος εισάγει μια νέα γνωσιολογική μεθοδολογία την οποία διατύπωσε στο έργο του με τον τίτλο Κανών.

Η λέξη κανόνας στα αρχαία ελληνικά σημαίνει τον σημερινό χάρακα, με την βοήθεια του οποίου μπορούμε να σχηματίζουμε ευθείες γραμμές και σχήματα δίχως σφάλματα. Με τον Κανόνα λοιπόν οδηγείται στον σχηματισμό ορθών ή αλλιώς αληθών γνωμών(δόξες) και στην αποφυγή αβέβαιων ή ψευδών δοξασιών. O Gabaude στο έργο του η Λογοκρατία του Επίκουρου εκδόσεις Ακαδημίας Αθηνών, αναφέρει ότι «οι αρχές της ατομιστικπής, κενοκρατικής, απειροστικής και μηχανιστικής φυσιοκρατίας του Επίκουρου προέρχονται από μια κανονιστικήν απόδειξη ώστε το σύνολό τους αυτεπικυρώνεται άνευ αιτήματος».

Ο Επίκουρος λοιπόν εγκαινίασε ένα θεμέλιο της γνώσης, μια μεθοδολογία διαβλέποντας την ανάγκη, μια διαπίστωση που οδηγεί πολλούς αιώνες μετά τους πρωτοπόρους της νεότερης φιλοσοφίας τον Descartes(Λόγος περί της μεθόδου), τον Spinoza(Πραγματεία για την διόρθωση του Νου, Ηθική ΙΙ) και τον Leibniz(Στοχασμοί για την γνώση και την αλήθεια και τις ιδέες) στο ίδιο συμπέρασμα. 

Ο Επίκουρος όμως πριν εφορμήσει στην χρήση του Κανόνα, ξεκαθαρίζει ένα σπουδαίο ζήτημα, αυτό της χρήσης της λόγου και των λέξεων.

Η γλώσσα και η αντίληψη των εννοιών που αντιστοιχούν στις λέξεις

 Οι άνθρωποι επικοινωνούν μεταξύ τους και εκφράζουν τις σκέψεις τους κυρίως μέσω της γλώσσας. (Βιρβιδάκης κ.α. 2007, σελ31) Είναι αναγκαίο να αντιλαμβανόμαστε τις έννοιες των λέξεων και να τις χρησιμοποιούμε για να εκφράσουμε μια σκέψη και να σχηματίσουμε μια γνώμη. Η σπουδαιότητα των λέξεων αναγνωρίζεται στην νεότερη φιλοσοφία. Ο Hegel αναφέρει ότι «το να προσπαθούμε να σκεφτούμε χωρίς λέξεις είναι ένα ανόητο επιχείρημα» (Φιλοσοφία του Πνεύματος #463), αλλά και ο Wittgenstein μας λέει ότι «Τα όρια της γλώσσας μου σημαίνουν τα όρια του κόσμου μου» (Tractatus Logico-Philosophicus 4.116 κλπ). Ωστόσο είναι ξεκάθαρο ότι η επικοινωνία των ανθρώπων είναι εφικτή όταν το νόημα των λέξεων είναι κοινό.

Ο Επίκουρος 2300 χρόνια πριν από σήμερα αναγνώρισε την σημασία των λέξεων και των εννοιών τους. Τονίζει στην αρχή της Φυσικής του επιτομής ότι: «..είναι αναγκαίο η αρχική αντίληψη που συνδέεται με την κάθε λέξη να είναι φανερή και να μην χρειάζεται καθόλου απόδειξη, εάν βέβαια θέλουμε να έχουμε κάποιο κριτήριο στο οποίο να μπορούμε να ανάγουμε το αντικείμενο της έρευνας ή το θέμα της σκέψης ή τον σχηματισμό της γνώμης» [4][5]


Η Ενάργεια

Άλλη μια κομβική έννοια που χρησιμοποιεί ο Επίκουρος είναι αυτή της ενάργειας, ότι κάτι είναι εναργές δηλαδή φανερό στη σκέψη, ευδιάκριτο, σαφές, ξεκάθαρο και δεν χρειάζεται επιπλέον ερμηνεία.

Από τα εναργή ξεκινά την έρευνα για να καταλήξει σε κύριες δόξες, κύριες θέσεις, ακόμα και για τα άδηλα, αυτά που δεν βλέπουμε ή όσα βρίσκονται πολύ μακριά για να τα εξετάσουμε όπως τα ουράνια σώματα.

Τα κριτήρια της αλήθειας

Εντός του Κανόνα περιγράφονται τα κριτήρια της αλήθειας, όπως τα ονόμασε ο Επίκουρος. Αυτά είναι οι αισθήσεις, οι προλήψεις και τα πάθη όπως αναφέρει ο Επίκουρος και οι φανταστικές επιβολές της διάνοιας, σύμφωνα με τους Επικούρειους Φιλοσόφους γενικότερα. [6]

Οι Αισθήσεις

Οι Αισθήσεις είναι το σύνολο των λειτουργιών με τις οποίες αντιλαμβανόμαστε άμεσα τους εξωτερικούς ή εσωτερικούς ερεθισμούς του περιβάλλοντός μας. Οι ερεθισμοί αυτοί προκαλούνται όταν η έκφραση των ατομικών ενώσεων επιδρά στο σώμα ως ύλη-ενέργεια, προερχόμενη από διάφορες πηγές. Γίνεται αντιληπτή δε λόγω της ύπαρξης των αισθητήριων οργάνων που υποδέχονται την ύλη και με τις νευρικές απολήξεις που διαθέτουν μεταφέρουν την πληροφορία στον εγκέφαλο μέσω του νευρικού συστήματος.

Η αίσθηση είναι αντιληπτική σε όσα υποπίπτουν σ’ αυτή. Δεν αφαιρείται ή προστίθεται τίποτε σε αυτήν, είναι άλογη. Αληθεύει στα πάντα και το ίδιο το ον την λαμβάνει από τη φύση του ως έχει. Όλων δε των αισθητών είναι όντως αληθή. Αυτά που στοχαζόμαστε όμως διαφέρουν, άλλα από αυτά είναι αληθή και άλλα ψευδή. [7]

Οι προλήψεις

Την δε πρόληψη οι επικούρειοι την λέμε ως κατάληψη, ή γνώμη ορθή, ή έννοια, ή εναποθηκευμένη καθολική νόηση, δηλαδή τη μνήμη που προκαλείται από τις επαναλαμβανόμενες εξωτερικές φανερώσεις.[8]

Για παράδειγμα ο άνθρωπος μόλις δει για πρώτη φορά ένα αντικείμενο όπως το τραπέζι και του εξηγήσουν ότι αυτό λέγεται έτσι, εντυπώνει το γεγονός στη μνήμη του και όταν ξαναδεί το ίδιο αντικείμενο ανακαλεί τη πρόληψη που έχει δεχθεί και γνωρίζει ότι πρόκειται για τραπέζι και όχι κάτι άλλο. Η πρόληψη λαμβάνεται σαφώς μέσω των αισθήσεων και ανήκει στα εναργή δηλαδή τα ολοφάνερα πράγματα.

Τα πάθη

Τα πάθη είναι δύο, η ηδονή δηλαδή η ευχαρίστηση και η αλγηδόνα δηλαδή ο πόνος. Ότι προκαλεί ευχαρίστηση είναι θελκτικό ενώ ότι προκαλεί οδύνη είναι δυσάραστο.  Με βάση αυτά κρίνουμε τις προτιμήσεις και τις αποφυγές στην ζωή μας.[9]

Οι φανταστικές επιβολές της διάνοιας

Οι φανταστικές επιβολές της διανοίας είναι οι νοητικές εικόνες που συλλαμβάνονται. Όπως μας λέει και ο Σέξτος Εμπειρικός, «γίνονται όλες οι φαντασίες αληθείς και με τη λογική. Διότι λέγεται αληθής μια φαντασία, λένε οι επικούρειοι, όταν από υπαρκτό και σύμφωνα με αυτό γίνεται. Η κάθε δε φαντασία συνίσταται από το φανταστό που υπάρχει και σύμφωνα με αυτό κατ΄ ανάγκη, η κάθε φαντασία είναι αληθής». [10]

Οι τρόποι συλλογιστικού ελέγχου

Στηριζόμενοι λοιπόν στις αισθήσεις, στις απλές επιβολές είτε στις διανοητικές ή σε όποιο άλλο κριτήριο καθώς επίσης και στα υπάρχοντα πάθη, μπορούμε να οδηγούμαστε σε επιλογισμούς και να βγάζουμε συμπεράσματα και για όσα φανερά αναμένουν την επιβεβαίωση και για αυτά που δεν βλέπουμε, τα άδηλα. [11]

Με τα κριτήρια της αλήθειας ελέγχουμε εάν μια γνώμη είναι αληθής ή ψευδής. Η αληθής γνώμη προκύπτει εάν μια γνώμη επιβεβαιώνεται ή δεν καταρρίπτεται (επιμαρτύρησις – μη αντιμαρτύρησις). Το ψευδές ελέγχεται όταν μια γνώμη καταρρίπτεται ή δεν επιβεβαιώνεται (αντιμαρτύρησις – μη επιμαρτύρησις). [12]

Όλα τα επινοήματα έχουν την γένεσή τους στις αισθήσεις κατά περίπτωση με την αναλογία αλλά και με την ομοιότητα και τη σύνθεση συμβαλλομένου και του λογισμού.[13]

Για να διακρίνουμε τι είναι αληθές και τι όχι χρησιμοποιούμε καταρχήν την ενάργεια, η οποία προκύπτει από την άμεση αντίληψη των πραγμάτων με την χρήση των κριτηρίων της αλήθειας. Εναργές είναι το ολοφάνερο, το ξεκάθαρο. Δεν περιορίζουμε όμως την βέβαιη γνώση μόνον σε αυτά που είναι εναργή.

Με βάση την άμεση αντίληψη των πραγμάτων με τις αισθήσεις, χρησιμοποιούμε την κατ΄ αναλογία αντίληψή τους σε όσα είναι άδηλα, δηλαδή αυτά που δεν φαίνονται και για τα μετέωρα που είναι αρκετά μακριά για να αντιληφθούμε τις αιτίες τους άμεσα.[14]

Οι Επικούρειοι λοιπόν χρησιμοποιούν τη μεθοδολογία του νόμου της αναλογίας για να αντιληφθούν τα άδηλα.[15] Ο επικούρειος τρόπος επιλογισμού βασίζεται λοιπόν στην παρατήρηση της Φύσης και όλες οι γνώμες είναι αποδεκτές αρκεί να μην αντιμαρτυρούνται. Εφαρμόζεται δε και σε όσα «λογικά» συμπεράσματα οδηγούν σε παράδοξα. Αυτό συμβαίνει όταν τα συμπεράσματα μας στηρίζονται στην λογική που είχε ήδη διαμορφωθεί στην εποχή πριν τον Επίκουρο με κύριο εκφραστή της τον Αριστοτέλη.

-Παράδειγμα παράδοξου εάν δεν ακολουθηθεί ο επικούρειος συμπερασμός

Διχοτομούμε ένα ευθύγραμμο τμήμα και επαναλαμβάνουμε την διχοτόμηση στα τμήματα που δημιουργούνται. Θεωρητικά το μισό του μισού επαναλαμβάνεται στο άπειρο (επ’ άπειρο τομή), άρα το ευθύγραμμο τμήμα αποτελείται από άπειρα τμήματα. Όμως σύμφωνα με την παρατήρηση που χρησιμοποιεί η επικούρεια φιλοσοφία, ένα ευθύγραμμο τμήμα, μια βέργα για παράδειγμα, έχει ορισμένο μήκος και όχι άπειρο. Αν προσπαθήσουμε να την διαιρέσουμε κάποια στιγμή θα φθάσουμε στα άτμητα στοιχεία που την αποτελούν κι εκεί η διαδικασία θα τερματιστεί και δεν θα συνεχισθεί στο άπειρο.

Ο Επίκουρος διαπίστωσε ότι η επικρατούσα λογική της εποχής του, δεν οδηγούσε πάντοτε στα σωστά συμπεράσματα και εισηγήθηκε τον Κανόνα που οδηγεί στην ορθότερη εξήγηση της όλης Φύσης διαχρονικά. Επιτρέπει δηλαδή στο νου να σχηματίσει τις απαραίτητες κρίσεις ώστε να οδηγηθεί με επιστημονική μέθοδο στην απόκτηση της γνώμης (δόξας) για κάθε θέμα που απασχολεί τον άνθρωπο και καθιστά βατό τον δρόμο προς την ευδαιμονία.

Μεγάλοι διανοητές και επιστήμονες από την εποχή της αναγέννησης και μετά επηρεάστηκαν από το έργο του Επίκουρου. Ο καθηγητής Stephen Greenblatt στο βραβευμένο με Pulitzer βιβλίο του «Παρέγκλισις. Ο Λουκρήτιος και οι απαρχές της νεωτερικότητας» όπου αναπτύσσεται η επικούρεια φυσιολογία που έχει προκύψει με τον κανόνα αναφέρει: «Ένα χειρόγραφο έρχεται στο φως αφού είχε μείνει χίλια χρόνια στην αφάνεια, αλλάζει τον τρόπο της ανθρώπινης σκέψης και ανοίγει το δρόμο στην εξέλιξη του κόσμου όπως τον ξέρουμε σήμερα. Η αντιγραφή, η μετάφραση και η διάδοση αυτού του αρχαίου ποιήματος τροφοδότησε την Αναγέννηση, εμπνέοντας καλλιτέχνες σαν τον Μποττιτσέλλι και στοχαστές σαν τον Τζορντάνο Μπρούνο, διαμόρφωσε τη σκέψη του Γαλιλαίου και του Φρόυντ, του Δαρβίνου και του Άινσταϊν και είχε καταλυτική επίδραση σε συγγραφείς από τον Μονταίνιο μέχρι τον Τόμας Τζέφερσον».

Η εφαρμογή του Κανόνα σήμερα – Ο καθημερινός βίος και η πρόκληση του citizen sciences

Στην εποχή μας ο δυτικός πολιτισμός εξελίσσεται ραγδαία στον τομέα των τεχνολογικών ανακαλύψεων και πρακτικών εφαρμογών. Οι επιστημονικές κατακτήσεις προσφέρουν πλήθος γνώσεων κυρίως εξειδικευμένων. Είναι αδύνατον για τον σημερινό άνθρωπο να έχει τόσο πλατιά γνώση που να καλύπτει όλα τα επιστημονικά πεδία. Αυτό όμως αποτελεί μια μονομέρεια γνώσης διότι ακόμα και στο επίπεδο της δευτεροβάθμιας γενικής εκπαίδευσης πολλά γνωστικά αντικείμενα δεν διδάσκονται όπως π.χ. η Αστρονομία ή διδάσκονται ελλιπώς όπως η Φιλοσοφία. Στην τριτοβάθμια πλέον η εξειδίκευση της εκπαίδευσης απογειώνεται. Είναι λοιπόν επίκαιρο ζητούμενο για έναν πολίτη να μπορεί να γνωρίζει και να χρησιμοποιεί μια μέθοδο ώστε να διακρίνει την ορθή πληροφορία και γνώση σε όλα αυτά που τον απασχολούν πέραν της εξειδίκευσής του. Διότι πράγματι αρκετές φορές καλούμαστε να έχουμε γνώμη για πράγματα που είτε δεν γνωρίζουμε ακριβώς είτε να διακρίνουμε τις αληθείς από τις ψευδείς ειδήσεις (hoaxes) που λαμβάνουμε από πλήθος πηγών.

Η επικούρεια μεθοδολογία του κανόνα με τα συγκεκριμένα εμπειρικά κριτήρια αλήθειας και τους νοητικούς επιλογισμούς που ακολουθούν στηριζόμενοι σε αυτά, μπορεί να δώσει την λύση στο πρόβλημα. Αυτό δικαιολογείται  γιατί ο επικούρειος Κανόνας έχει υιοθετηθεί από την σημερινή πειραματική επιστήμη και είναι φυσικά λειτουργικός. Η λειτουργικότητά του επιμαρτυρείται επίσης από το γεγονός ότι η επικούρεια φυσιολογία που προέκυψε με βάση την συγκεκριμένη μέθοδο επιβεβαιώθηκε στην εποχή της νεωτερικότητας και μάλιστα συνεχίζει να επιβεβαιώνεται και στις μέρες μας όπως συνέβη για παράδειγμα με την ανακάλυψη των εξωπλανητών την οποία ο Επίκουρος είχε υποθέσει εξετάζοντας τα μετέωρα με τον Κανόνα.

Η σύγχρονη επιστήμη και η πρόκληση της τεχνητής νοημοσύνης – Ο μελλοντικός άνθρωπος

Ο καθηγητής Κωνσταντίνος Δασκαλάκης αναφέρει για τον σύγχρονο κόσμο:  «Θεωρώ ότι το μοντέλο που έχουμε αυτή τη στιγμή για την παιδεία, τη νομοθεσία, τη δικαιοσύνη, δεν είναι πλέον επαρκές για τον ρυθμό με τον οποίο προοδεύει η τεχνολογία… Ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούν οι δημοκρατίες και η παιδεία δεν έχει επαρκή ταχύτητα για να παρακολουθεί τις εξελίξεις, άρα πρέπει να αλλάξουμε τα μοντέλα μας».[16]

Προσωπικά βρίσκω εξαιρετικό ενδιαφέρον ως μέρος της αλλαγής των μοντέλων τον επικούρειο Κανόνα ως διαχρονικό εργαλείο της αναζήτησης της αλήθειας και την αύξηση της κριτικής σκέψης και αντιληπτικότητας. Η πρόταση αυτή δεν πρέπει να προβληματίζει στο ότι έρχεται από το αρχαίο παρελθόν διότι έχει ήδη δείξει ότι λειτούργησε 1700 χρόνια μετά την εισήγησή του και ότι λειτουργεί και σήμερα αφού επιβεβαιώνεται από την σύγχρονη επιστήμη. Αυτό που μένει είναι να υιοθετηθεί την σημερινή εποχή ως σπουδή και διδασκαλία.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

-Λουκρήτιος, De rerum natura – «για την φύση των πραγμάτων», Εκδόσεις Θύραθεν, 2005

-Jean Brun, Ο επικουρισμός, μτφρ Α.Πολέμης, Εκδόσεις Δαίδαλος- Ζαχαρόπουλος, 2008

-Γιώργος Ζωγραφίδης, Επίκουρος – Ηθική, η θεραπεία της ψυχής, Εκδόσεις Ζήτρος, 2009

-A.A. Long, Η ελληνιστική φιλοσοφία: Στωικοί, Επικούρειοι, Σκεπτικοί, Εκδόσεις ΜΙΕΤ – Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1987

-J.M. Gabaude, Η λογοκρατία του Επίκουρου, Εκδόσεις Ακαδημίας Αθηνών, 2009

-Σ.Βιρβιδάκης, Β.Καρασμάνης, Χ.Τουρνά, Αρχές Φιλοσοφίας, Εκδόσεις Διόφαντος, 2007  

-Χρήστος Γιαπιτζάκης, Επιστημονικός ανθρωπισμός και ευδαιμονία, Εκδόσεις 24γράμματα, 2020

Παραπομπές


[1] Γιώργος Ζωγραφίδης, Επίκουρος ΗΘΙΚΗ, ΖΗΤΡΟΣ, 2009 σελ.11

[2] “τὸν δὲ λογισμὸν τὰ ὑπὸ ταύτης παρεγγυηθέντα ὕστερον ἐπακριβοῦν καὶ προσεξευρίσκειν ἐν μὲν τισὶ θᾶττον» – ΔΛ.Ι.75

[3] ΛΟΥΚΡΗΤΙΟΣ, De rerum natura – «Inque dies magis hi victum vitamque priorem commutare novis monstrabant rebus et igni, ingenio qui praestabant et corde vigebant.» – DRN.V.1105

[4] «Πρῶτον μὲν οὖν τὰ ὑποτεταγμένα τοῖς φθόγγοις, ὦ Ἡρόδοτε, δεῖ εἰληφέναι, ὅπως ἂν τὰ δοξαζόμενα ἢ ζητούμενα ἢ ἀπορούμενα ἔχωμεν εἰς ταῦτα ἀναγαγόντες ἐπικρίνειν, καὶ μὴ ἄκριτα πάντα ἡμῖν ᾖ εἰς ἄπειρον ἀποδεικνύουσιν ἢ κενοὺς φθόγγους ἔχωμεν. ἀνάγκη γὰρ τὸ πρῶτον ἐννόημα καθ’ ἕκαστον φθόγγον βλέπεσθαι καὶ μηθὲν ἀποδείξεως προσδεῖσθαι, εἴπερ ἕξομεν τὸ ζητούμενον ἢ ἀπορούμενον καὶ δοξαζόμενον ἐφ’ ὃ ἀνάξομεν.» (Διογένης Λαέρτιος, 10.37-38 στο εξής Δ.Λ.Ι…)

«Πρώτα, Ηρόδοτε, πρέπει σε κάθε περίπτωση να αντιλαμβανόμαστε τις έννοιες που αντιστοιχούν στις λέξεις, ώστε ανάγοντας σε αυτές τις έννοιες τις γνώμες ή τα προβλήματα της έρευνας ή της σκέψης, να μπορούμε να κρίνουμε και να μη μένουν όλα τα πράγματα αβέβαια για μας και να χανόμαστε σε ατέρμονες ερμηνείες, ή να χρησιμοποιούμε λέξεις κενές νοήματος. Για το λόγο αυτό είναι αναγκαίο η αρχική αντίληψη που συνδέεται με την κάθε λέξη να είναι φανερή και να μην χρειάζεται καθόλου απόδειξη, εάν βέβαια θέλουμε να έχουμε κάποιο κριτήριο στο οποίο να μπορούμε να ανάγουμε το αντικείμενο της έρευνας ή το θέμα της σκέψης ή τον σχηματισμό της γνώμης.».

[5] Με την θέση αυτή αποφεύγει τους γενικούς ορισμούς για τα πράγματα αυτά είναι ήδη γνωστά στους ανθρώπους από την εμπειρία.

Πράγματι με το που αρχίζουμε να αντιλαμβανόμαστε τον περιβάλλοντα κόσμο μαθαίνουμε τις λέξεις που αντιστοιχούν στα πράγματα. Με λίγες επαναλήψεις εντυπώνουμε στον νου μας ότι αυτό είναι άνθρωπος, ή εκείνο ότι είναι αγελάδα  ή ένα το άλλο είναι ένα αντικείμενο όπως το τραπέζι. Δεν θα αναρωτηθούμε ποτέ ξανά σε όλη μας την ζωή γι’ αυτή τη γνώση. Και αν κάποια έννοια μας είναι δυσνόητη ο Επίκουρος μας προτρέπει να την αποσαφηνίζουμε και όχι να προχωρούμε σε ορισμούς που έχουν τον κίνδυνο να αλλάξουν τα αρχικά νοήματα. Και αν κάτι δεν μπορεί να εκφραστεί διότι δεν υπάρχει η κατάλληλη λέξη, τότε μπορούμε να γίνουμε λεξιπλάστες.

[6] “ἐν τοίνυν τῷ Κανόνι λέγων ἐστὶν ὁ Ἐπίκουρος κριτήρια τῆς ἀληθείας εἶναι τὰς αἰσθήσεις καὶ προλήψεις καὶ τὰ πάθη, οἱ δ’ Ἐπικούρειοι καὶ τὰς φανταστικὰς ἐπιβολὰς τῆς διανοίας” – ΔΛ.Ι.31) Αναφορά στις φανταστικές επιβολές της διάνοιας, γίνεται και από τον ίδιο τον Επίκουρο στην Κύρια Δόξα (XXIV) «Εἴ τιν’ ἐκβαλεῖς ἁπλῶς αἴσθησιν καὶ μὴ διαιρήσεις τὸ δοξαζόμενον κατὰ τὸ προσμένον καὶ τὸ παρὸν ἤδη κατὰ τὴν αἴσθησιν καὶ τὰ πάθη καὶ πᾶσαν φανταστικὴν ἐπιβολὴν τῆς διανοίας.. κλπ».

[7] “τὴν τὲ αἴσθησιν αντιληπτικὴν οὖσαν τῶν ὐποπιπτὸντων αὖτη, καί μῆτε ἀφαιροῦσαν τὶ μῆτε προστιθεῖσαν τῶ ἄλογον εἶναι, διὰ παντὸς τὲ ἀληθεῦειν καί οὔτω τὲ ον λαμβὰνειν ὦς εἶχε φὺσεως αὖτο ἐκεῖνο. Πὰντων δὲ τῶν αἰσθητῶν άληθῶν ὂντων, τά δοξαστὰ διαφὲρειν, καὶ τὰ μὲν αὐτῶν εἶναι άληθῆ τὰ δὲ ψευδῆ” Σέξτος Εμπειρικός, Προς Λογικούς 8.9

[8] “Τὴν δὲ πρόληψιν λέγουσιν οἱονεὶ κατάληψιν ἢ δόξαν ὀρθὴν ἢ ἔννοιαν ἢ καθολικὴν νόησιν ἐναποκειμένην, τουτέστι μνήμην τοῦ πολλάκις ἔξωθεν φανέντος” – ΔΛ.I.33

[9] «Πάθη δὲ λέγουσιν εἶναι δύο, ἡδονὴν καὶ ἀλγηδόνα, ἱστάμενα περὶ πᾶν ζῷον, καὶ τὴν μὲν οἰκεῖον, τὴν δὲ ἀλλότριον· δι’ ὧν κρίνεσθαι τὰς αἱρέσεις καὶ φυγάς» – ΔΛ.I.34

[10] (Γὶνονται οὺν πὰσαι αἱ φαντασὶαι ἀληθεῖς. Καὶ κατὰ λὸγον. Εἱ γὰρ ἀληθῆς λὲγεται φαντασὶα, φασὶν οἱ επικοὺρειοι, ὄταν ἀπὸ ὐπὰρχοντος τὲ καὶ κατ΄αὐτὸ τὸ ὐπὰρχον γὶνηται, πὰσα δὲ φαντασὶα ἀπὸ ὐπὰρχοντος τοῦ φανταστοῦ καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ φανταστὸν συνὶσταται, πὰσα κατ’ ἀνὰγκην φαντασὶα ἐστὶν ἀληθῆς – Σέξτος Εμπειρικός, Προς Λογικούς Α’ 7.204.6)

[11] (Ἔτι τε κατὰ τὰς αἰσθήσεις δεῖ πάντα τηρεῖν καὶ ἁπλῶς τὰς παρούσας ἐπιβολὰς εἴτε διανοίας εἴθ’ ὅτου δήποτε τῶν κριτηρίων, ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ὑπάρχοντα πάθη, ὅπως ἂν καὶ τὸ προσμένον καὶ τὸ ἄδηλον ἔχωμεν οἷς σημειωσόμεθα – ΔΛ.Ι.38) και (τ’αφανές δια του φαινομένου συλλογίζεσθαι – Περί φύσεως 14.14), (το σύμφωνον τοις φαινομένοις συλλογίζεσθαι – Προς Πυθοκλή Δ.Λ. Χ112).

[12] ([δόξα] ἀληθῆ τέ φασι καὶ ψευδῆ· ἂν μὲν γὰρ ἐπιμαρτυρῆται ἢ μὴ ἀντιμαρτυρῆται, ἀληθῆ εἶναι· ἐὰν δὲ μὴ ἐπιμαρτυρῆται ἢ ἀντιμαρτυρῆται, ψευδῆ τυγχάνειν ΔΛ.Ι.34)

[13] (καὶ γὰρ καὶ ἐπίνοιαι πᾶσαι ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων γεγόνασι κατά τε περίπτωσιν καὶ ἀναλογίαν καὶ ὁμοιότητα καὶ σύνθεσιν, συμβαλλομένου τι καὶ τοῦ λογισμοῦ ΔΛ.Ι.32)

[14] Παράδειγμα συλλογισμού για τα άδηλα: “Εάν, πράγματι, κάποιος μας πει ότι ένα καθορισμένο σώμα περιέχει μέρη άπειρα σε αριθμό και οποιουδήποτε μεγέθους, θα ήταν αδύνατο να αντιληφθούμε με ποιο τρόπο. Πως ένα τέτοιο σώμα θα μπορούσε να εξακολουθεί να έχει πεπερασμένο μέγεθος; Είναι πράγματι φανερό, ότι τα μέρη σε άπειρο αριθμό πρέπει να έχουν συγκεκριμένο μέγεθος και όποια και αν είναι τα μεγέθη τους, το μέγεθος του σώματος θα πρέπει ομοίως να είναι άπειρο”. (Οὔτε γὰρ ὅπως, ἐπειδὰν ἅπαξ τις εἴπῃ ὅτι ἄπειροι ὄγκοι ἔν τινι ὑπάρχουσιν ἢ ὁπηλίκοι οὖν, ἔστι νοῆσαι, πῶς τ’ ἂν ἔτι τοῦτο πεπερασμένον εἴη τὸ μέγεθος. πηλίκοι γάρ τινες δῆλον ὡς οἱ ἄπειροί εἰσιν ὄγκοι· καὶ οὗτοι ὁπηλίκοι ἄν ποτε ὦσιν, ἄπειρον ἂν ἦν καὶ τὸ μέγεθος ΔΛ.Ι.57)

[15] Παράδειγμα συλλογισμού κατ΄αναλογία: Γράφει ο Λουκρήτιος (Περί της φύσεως των πραγμάτων ΙΙ 114-124): «Πρόσεξε, κάθε φορά που τρυπώνουν οι ακτίνες του ήλιου και ρίχνουν το φως τους μες στο σκοτάδι των σπιτιών μας: θα δεις πολλά μικροσκοπικά σωματίδια να αναδεύονται με χίλιους δυο τρόπους στο κενό που φωτίζει η ακτίνα. Σαν να μπλέχτηκαν σε αγώνα ασταμάτητο, συγκρούονται και μάχονται κατά σμήνη χωρίς ανάπαυλα καμιά, ξεσηκωμένα από απανωτές συγκρούσεις και απωθήσεις. Απ’ αυτό μπορείς να πάρεις μια ιδέα για το πώς μοιάζει η αέναη και αδιάκοπη κίνηση των αρχικών στοιχείων στο απέραντο κενό – στο βαθμό που μπορεί ένα μικρό γεγονός να μας δώσει μια ιδέα για τα μεγαλύτερα και να φωτίσει τα χνάρια που οδηγούν στη γνώση τους».*

[16] Πηγή: iefimerida.gr – https://www.iefimerida.gr/news/390580/i-idiofyia-konstantinos-daskalakis-mila-gia-tin-tehniti-noimosyni 2018

Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης και τα προβλήματα που αντιμετωπίζει κατά τα έτη 1919-20 μέσα από δύο ιστορικές πηγές

Αθήνα, 1/06/2021

Παναγιώτης Παναγιωτόπουλος – Τμήμα ΙΦΕ ΕΚΠΑ

Η παρούσα εργασία εκπονήθηκε στα πλαίσια του Μαθήματος Νεότερης Ιστορίας του Τμήματος ΙΦΕ. Την δημοσιεύω διότι θεωρώ ότι η αυτούσια εξέταση των ιστορικών πηγών δίνει πολύτιμες πληροφορίες στον αναγνώστη για το θέμα, στο οποίο θα βρει απαντήσεις και για σύγχρονα προβλήματα.
Ευχαριστίες στην Δρ. Δανάη Καρυδάκη Ιστορικό, διδάσκουσα στο Τμήμα Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης ΕΚΠΑ.

Η περίοδος του μεσοπολέμου συγκεντρώνει μεγάλο ιστορικό ενδιαφέρον ως εκείνη που βρίσκεται ανάμεσα στον 1ο και 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ένα από τα ιστορικά γεγονότα αυτής της περιόδου είναι η γερμανική επανάσταση του 1918 και η εγκαθίδρυση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Η πτώση της μοναρχίας και η λειτουργία ενός δημοκρατικού συστήματος διακυβέρνησης δεν συνέβη δίχως αντιδράσεις εν μέσω κοινωνικών και οικονομικών προβλημάτων. Στην παρούσα εργασία θα εξετάσουμε τα προβλήματα της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης τα έτη 1919-1920 μέσα από δυο ιστορικές πηγές. Η πρώτη αφορά την απόπειρα πραξικοπήματος τον Μάρτιο του 1920 για την οποία έχουμε στη διάθεσή μας ως ιστορικό τεκμήριο την διακήρυξή της, που υπογράφει ο εθνικιστής πολιτικός Wolfgang Kapp. Η δεύτερη πηγή αφορά μια επιστολή του πρόεδρου της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης Friedrich Eber στον πρωθυπουργό της Σουηδίας όπου αναφέρει τα τρέχοντα προβλήματα της διακυβέρνησης. Στα τεκμήρια αυτά αναδεικνύονται σημαντικά ζητήματα του κράτους και των πολιτών της Γερμανίας όπως και σημαντικές ιδεολογικές διαφορές των πρωταγωνιστών της πολιτικής σκηνής. Ένας ιστορικός μπορεί με την χρήση αυτών των πρωτογενών πηγών να εντοπίσει τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Δημοκρατία της Βαϊμάρης κατά τα έτη 1919-20 τουλάχιστον μέσα από το πρίσμα των εθνικιστών και των μετριοπαθών σοσιαλιστών συντακτών τους.

Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης

Μετά την λήξη του 1ου Παγκοσμίου Πολέμου στην ηττημένη Γερμανία εκδηλώνεται παλλαϊκή επανάσταση και τον Νοέμβριο του 1918 ο Κάιζερ Wilhelm ΙΙ[1] αναγκάζεται σε παραίτηση. Ο λαός συστήνει Εργατικά και Στρατιωτικά Συμβούλια διοίκησης. Το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα της Γερμανίας (SPD) ανακηρύσσει την ίδρυση ομοσπονδιακής δημοκρατίας εμπρός σε χιλιάδες συγκεντρωμένους Γερμανούς στην πλατεία Koenigsplatz του Βερολίνου. Ο καγκελάριος Max του Baden παραιτείται και διορίζει καγκελάριο τον πρόεδρο του SPD Friedrich Ebert. Το Δεκέμβριο του 1918 συνεκλήθη  στο Βερολίνο το Α’ Γενικό Συνέδριο των Συμβουλίων όπου αποφασίστηκε η διενέργεια εκλογών που θα οδηγούσαν σε μια Συνταγματική Εθνοσυνέλευση. Την διακυβέρνηση ανέλαβε μια προσωρινή βουλή (Reichsrätekongress) που οδήγησε τη χώρα σε σε εκλογές την 19η Ιανουαρίου 1919 από τις οποίες απείχε το κομμουνιστικό κόμμα. Η συνέλευση έλαβε χώρα στην Βαϊμάρη και όχι στο Βερολίνο λόγω των ταραχών που σύμβαιναν στην πρωτεύουσα της Γερμανίας. Καρπός της συνέλευσης ήταν μια δημοκρατική κυβέρνηση με πρόεδρο τον μετριοπαθή Friedrich Ebert του SPD που αποτελούνταν από τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, το κόμμα του κέντρου και το δημοκρατικό κόμμα.

Η νέα κυβέρνηση διαχειρίστηκε τους ταπεινωτικούς για την Γερμανία όρους της ανακωχής του πολέμου ως ηττημένη και υπέγραψε την σχετική Συμφωνία των Βερσαλλιών τον Ιούλιο του 1919 που επικυρώθηκε από την Κοινωνία των Εθνών στις 10 Ιανουαρίου 1920. Τον Αύγουστο του έτους 1919 τίθεται σε ισχύ το νέο Σύνταγμα στην τελευταία συνέλευση που πραγματοποιήθηκε στην Βαϊμάρη. Ακολούθησαν οικονομικά μέτρα για την πληρωμή του εθνικού χρέους, ένας εφάπαξ φόρος περιουσίας και άλλες ρυθμίσεις σε ένα περιβάλλον πολιτικής αναταραχής και αστάθειας. Η εθνοσυνέλευση συνέχισε να κυβερνά μέχρι τις εκλογές σύμφωνα με το νέο σύνταγμα οι οποίες πραγματοποιήθηκαν τον Ιούνιο του 1920 στις οποίες συμμετείχαν για πρώτη φορά γυναίκες καθώς και νέοι ηλικιακά ψηφοφόροι. Έκτοτε τον ρόλο της συνέλευσης ανέλαβε το Ράιχσταγκ (Reichstag) με έδρα το Βερολίνο.

Η  Δημοκρατία της Βαϊμάρης, όπως έμεινε στην ιστορία, διατηρήθηκε μέχρι την κατάληψη της εξουσίας από το Εθνικό Σοσιαλιστικό Γερμανικό Εργατικό Κόμμα με αρχηγό τον Αδόλφο Χίτλερ που έγινε καγκελάριος κερδίζοντας τις εκλογές του 1933.

Τα προβλήματα των ετών 1919-1920 μέσα από τις πηγές

Στα πλαίσια της ιστορικής έρευνας σχετικά με την ίδρυση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης κατά τα έτη 1919-1920 θα εξετάσουμε δύο ενδιαφέρουσες πρωτογενείς πηγές εντός του ιστορικού πλαισίου, την διακήρυξη του εθνικιστή πολιτικού Wolfgang Kapp κατά την έναρξη του πραξικοπήματος της 13ης Μαρτίου 1920 και μια επιστολή του Friedrich Ebert, Προέδρου της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, προς τον Σουηδό σοσιαλδημοκράτη πρωθυπουργό Hjalmar Branting, τον Σεπτέμβριο του 1920. 

ΠΗΓΗ 1
Η διακήρυξη του Wolfgang Kapp της 13ης Μαρτίου 1920

Η ιστορική πηγή που εξετάζουμε είναι μια διακήρυξη, ένα επίσημο έγγραφο που απηχούσε τις θέσεις επίδοξων ακροδεξιών πραξικοπηματιών που είχαν σκοπό να καταλάβουν την εξουσία καταλύοντας την Εθνοσυνέλευση στην Βαϊμάρη. Την συνέταξε ο Wolfgang Kapp, Γερμανός ακροδεξιός εθνικιστής πολιτικός και ένας από τους ηγέτες της απόπειρας πραξικοπήματος. Διανεμήθηκε στον γερμανικό λαό με σκοπό να σταθεί συμπαραστάτης και να στηρίξει την προσπάθεια. Η ανακοίνωση της διακήρυξης έγινε την 13η Μαρτίου 1920, ημέρα του πραξικοπήματος.

Η Διακήρυξη της 13ης Μαρτίου 1920

«Η Γερμανική Αυτοκρατορία και το έθνος βρίσκονται σε σοβαρό κίνδυνο και είμαστε στο χείλος της πλήρους κατάρρευσης του κράτους και του νομικού συστήματος. Οι τιμές ανεβαίνουν χωρίς τέλος. Η μιζέρια αυξάνεται. Ο λιμός απειλεί. Η διαφθορά και το έγκλημα εμφανίζονται με ολοένα μεγαλύτερη ένταση και συχνότητα. Η αναποτελεσματική εθνική κυβέρνηση, στην οποία λείπει η πραγματική εξουσία και είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη διαφθορά, δεν είναι ικανή να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο. Ο μαχητικός Μπολσεβικισμός προκαλεί το έθνος με καταστροφή και απειλές από την Ανατολή. Είναι αυτή η κυβέρνηση ικανή να αντισταθεί σε αυτό; Πώς θα αποφύγει το έθνος την εξωτερική και εσωτερική κατάρρευση; Μόνο με την αποκατάσταση της εξουσίας ενός ισχυρού κράτους. Πώς θα το επιτύχουμε; Η αλλαγή δεν χρειάζεται να κοιτά προς τα πίσω αλλά να βασίζεται στην αποκατάσταση της τάξης και του κράτους δικαίου [Rechsstaat]. Το καθήκον και η ηθική συνείδηση πρέπει να επιστρέψουν ξανά στα γερμανικά εδάφη. Η γερμανική τιμή και η εντιμότητα πρέπει να αποκατασταθούν. Η Εθνοσυνέλευση στη Βαϊμάρη συνεχίζει να κυβερνά χωρίς σωστή εντολή και έχει αυτοκηρυχθεί μόνιμη. Κατά παράβαση του Συντάγματος αναβάλλει τις εκλογές μέχρι το φθινόπωρο. Αντί να προστατεύει το Σύνταγμα που εξέδωσε πρόσφατα με μια τέτοια τελετή, μια τυραννική κυβέρνηση του Σοσιαλιστικού Κόμματος [SPD] ήδη θέλει να στερήσει το έθνος από το σημαντικό βασικό δικαίωμα εκλογής προέδρου. Εξαφανίζεται, άραγε, σταδιακά η ευκαιρία να σώσουμε τη Γερμανία; Γι ‘αυτό δεν υπάρχει άλλος τρόπος παρά να αντικαταστήσουμε την κυβέρνηση με μια νέα κυβέρνηση δράσης».

Ο Wolfgang Kapp

Ήταν εθνικιστής πολιτικός και άσκησε κριτική στις πολιτικές του καγκελάριου Theobald von Bethman-Hollweg το 1916, κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.

Το 1917 έγινε επικεφαλής του ακροδεξιού «Kόμματος της Πατρίδας» που είχε σκοπό την ενίσχυση της πολεμικής προσπάθειας των Γερμανών με στόχο την νίκη ή την ειρήνη με γερμανικούς όρους. Το κόμμα είχε ως βασικές θέσεις την πίστη στον Κάιζερ, την στήριξη των στρατιωτικών και την προβολή της έννοιας του καθήκοντος και της θυσίας για το καλό της Γερμανικής Αυτοκρατορίας.

Το τέλος του πολέμου με την ήττα της Γερμανίας και η ταπεινωτική συμφωνία των Βερσαλλιών, εξόργισε τον Kapp ο οποίος αποφάσισε να πολιτευθεί και εξελέγη στην εθνοσυνέλευση ως φιλομοναρχικός το 1919. Το αφήγημά του ήταν ότι ο γερμανικός στρατός είχε μαχαιρωθεί πισόπλατα από εσωτερικούς εχθρούς και γι αυτό ηττήθηκε.

Όταν η κυβέρνηση αποφάσισε την διάλυση της θαλάσσιας ταξιαρχίας «Ehrhardt» λόγω της μείωσης του στρατού που απαιτούσαν οι όροι της συνθήκης της ανακωχής καθώς και δυο παρακρατικών Φράικορπ, ο ανώτατος διοικητής όλων των στρατιωτικών στρατευμάτων του Ράιχ Στρατηγός Walther von Lüttitz και ιδρυτής των Φράικορπ, διέταξε την κατάληψη των κυβερνητικών κτηρίων στο Βερολίνο την 13η Μαρτίου 1920 με στόχο την ανατροπή της κυβέρνησης.

Πολιτικός επικεφαλής αυτού του κινήματος τοποθετήθηκε ο Kapp ο οποίος συνέταξε την διακήρυξη όπου παρατίθενται τα πολιτικά και ιδεολογικά επιχειρήματα των πραξικοπηματιών.      

Ανάλυση της Διακήρυξης

Η διακήρυξη ξεκινά με την διαπίστωση από τους εθνικιστές πραξικοπηματίες ότι τον Μάρτιο του 1920: «Η Γερμανική Αυτοκρατορία και το έθνος βρίσκονται σε σοβαρό κίνδυνο και είμαστε στο χείλος της πλήρους κατάρρευσης του κράτους και του νομικού συστήματος. Οι τιμές ανεβαίνουν χωρίς τέλος. Η μιζέρια αυξάνεται. Ο λιμός απειλεί». Οι πραξικοπηματίες επικαλούνται τα υπαρκτά προβλήματα της ηττημένης και ταπεινωμένης Γερμανίας με δραματοποιημένο τρόπο ο οποίος κορυφώνεται με την απειλή λιμού. Πράγματι η πάλαι ποτέ Αυτοκρατορία έχει συρρικνωθεί δραματικά έχοντας απωλέσει όλες τις αποικίες και σημαντικά ευρωπαϊκά εδάφη, ενώ οι πολεμικές αποζημιώσεις σε χρυσό, πρώτες ύλες, κατασχέσεις στόλου κλπ σύμφωνα με την Συνθήκη των Βερσαλλιών και το ανθρώπινο δυναμικό έχει πληγεί έχοντας εκατομμύρια νεκρούς και τραυματίες.

Σύμφωνα με τους πραξικοπηματίες «η αναποτελεσματική εθνική κυβέρνηση, στην οποία λείπει η πραγματική εξουσία και είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη διαφθορά, δεν είναι ικανή να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο». Κατά την επανάσταση του 1918 η οργή του έθνους που προήλθε από την ήττα της Γερμανίας οδήγησε στην αλλαγή του πολιτικού συστήματος εκτοπίζοντας την μοναρχία που το οδήγησε σε αυτήν την κατάσταση. Το διάδοχο πολίτευμα, η ομοσπονδιακή δημοκρατία, προσπαθεί να εδραιωθεί μέσα σε ένα κλίμα πολιτικής αστάθειας. Η πρώτη κυβέρνηση σχηματίστηκε από την εθνοσυνέλευση αποτελούμενη από σοσιαλιστές, σοσιαλδημοκράτες και αντιπροσώπους του καθολικού Κέντρου. Οι στρατιωτικοί και φιλομοναρχικοί πολιτικοί κρίνουν την Εθνοσυνέλευση της Βαϊμάρης ως αναποτελεσματική, διεφθαρμένη και ανίκανη να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο με τις διαδικασίες που ακολουθεί.

Άλλο ένα επιχείρημα της επικινδυνότητας της εθνικής κυβέρνησης είναι κατά τους πραξικοπηματίες ότι: «Ο μαχητικός Μπολσεβικισμός προκαλεί το έθνος με καταστροφή και απειλές από την Ανατολή». Η ρωσική επανάσταση του 1917 και η δύναμη των κομμουνιστών στην Γερμανία τρομάζει τους φιλομοναρχικούς. Χρησιμοποιούν το επιχείρημα αυτό για να συσπειρώσουν τον λαό ενάντια της κυβέρνησης η οποία κατά την γνώμη τους είναι ανίκανη να αντιμετωπίσει τον μαχητικό μπολσεβικισμό που αποτελεί μια απειλή προερχόμενη τόσο από το εσωτερικό όσο και από το εξωτερικό, από την προσφάτως επαναστατημένη Ρωσία. Ωστόσο η κυβέρνηση είχε ήδη ένα χρόνο πριν καταστείλει την εξέγερση των Σπαρτακιστών και είχε δολοφονήσει τους ηγέτες και τα στελέχη τους.

Η λύση σε αυτά τα προβλήματα είναι η αποκατάσταση μιας ισχυρής διακυβέρνησης στην θέση της αδύναμης εθνοσυνέλευσης. «Πώς θα αποφύγει το έθνος την εξωτερική και εσωτερική κατάρρευση; Μόνο με την αποκατάσταση της εξουσίας ενός ισχυρού κράτους» ισχυρίζονται οι πραξικοπηματίες. Έχουν την γνώση ότι ο λαός δεν στηρίζει τον απερχόμενο Κάιζερ και το μοναρχικό πολίτευμα πλέον και προτάσσουν ότι: «Η αλλαγή δεν χρειάζεται να κοιτά προς τα πίσω αλλά να βασίζεται στην αποκατάσταση της τάξης και του κράτους δικαίου [Rechsstaat]». Η νέα κυβέρνηση δεν θα έχει πια τα βαρίδια του παρελθόντος, δηλαδή αυτά της εποχής των Κάιζερ.

Στη συνέχεια της διακήρυξης τονίζεται ότι η νέα κυβέρνηση θα πρέπει να στηρίζεται στις παραδοσιακές ηθικές προσταγές και το καθήκον. Διαβάζουμε χαρακτηριστικά: «Το καθήκον και η ηθική συνείδηση πρέπει να επιστρέψουν ξανά στα γερμανικά εδάφη. Η γερμανική τιμή και η εντιμότητα πρέπει να αποκατασταθούν». Εύλογα όμως διατυπώνεται το ερώτημα ότι εάν την προηγούμενη χρονική περίοδο της ήττας των Γερμανών υπήρχε το καθήκον και η ηθική συνείδηση που τώρα καλούνται να επιστρέψουν, τότε τι οδήγησε στην ήττα; Ποιοι κατέστρεψαν τον γερμανικό λαό και τον έσυραν στο θάνατο και την φτώχεια; Μήπως δεν ήταν οι έχοντες την «ηθική συνείδηση» και το «καθήκον» οι οποίοι διοικούσαν την  χώρα;

Η διακήρυξη κλείνει με την διαπίστωση ότι: «Η Εθνοσυνέλευση στη Βαϊμάρη συνεχίζει να κυβερνά χωρίς σωστή εντολή και έχει αυτοκηρυχθεί μόνιμη». Εφόσον η Εθνοσυνέλευση της Βαϊμάρης δεν προκηρύσσει εκλογές αλλά κρατά την εξουσία καταχρηστικά επί πολλούς μήνες, η λύση για την αλλαγή της διακυβέρνησης της χώρας είναι μία, η κατάληψη της εξουσίας από τους εθνικιστές πολιτικούς και στρατιωτικούς, σύμφωνα με τους πραξικοπηματίες.

Το πραξικόπημα οδηγήθηκε στην αποτυχία μιας και ο λαός δεν το αγκάλιασε. Λίγες μέρες μετά την κατάληψη των κυβερνητικών κτηρίων και την σύσταση νέας κυβέρνησης στο Βερολίνο, κηρύχτηκε γενική απεργία. Οι πραξικοπηματίες εθνικιστές δεν μπόρεσαν να καταλάβουν την εξουσία και διαλύθηκαν. Τα προβλήματα όμως της ταπεινωτικής συνθήκης των Βερσαλλιών που ήταν όμως αποτέλεσμα και ενός μεγάλου πολέμου στο οποίο η Γερμανία σύρθηκε από την ηγεσία της και οδηγήθηκε στην ήττα  παρέμειναν και το αυγό του φιδιού συνέχισε να εκκολάπτεται. Δεκαπέντε χρόνια μετά νέοι εθνικιστές και ένας νέος επίδοξος «αυτοκράτορας» θα έπαιρναν την εξουσία με την ίδια σχεδόν ρητορική αλλά με δημοκρατικό τρόπο και η Γερμανία θα οδηγούνταν ξανά στην καταστροφή μαζί με σχεδόν όλο τον υπόλοιπο κόσμο, στον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο.   

ΠΗΓΗ 2
Επιστολή του Friedrich Ebert, Προέδρου της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης προς τον Σουηδό πρωθυπουργό Hjalmar Branting, Σεπτέμβριος 1920

Η πηγή αυτή είναι μια επιστολή. Συντάχθηκε στην Γερμανία από τον Friedrich Ebert, ηγέτη του Σοσιαλιστικού Κόμματος [SPD] και Προέδρου της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης από το 1919. Απευθύνεται στον Σουηδό σοσιαλδημοκράτη πρωθυπουργό Hjalmar Branting. Η επιστολή έχει ημερομηνία τον Σεπτέμβριο του 1920.

Η επιστολή προς τον Σουηδό πρωθυπουργό Hjalmar Branting, Σεπτέμβριος 1920

«Όσο τεράστιο και αν είναι το καθήκον μας, εμείς οι σοσιαλδημοκράτες πρέπει να υπερασπιστούμε τη δική μας Γερμανική δημοκρατία, για την οποία αγωνιζόμαστε εδώ και δεκαετίες, ενάντια σε επιθέσεις όχι μόνο από τη Δεξιά αλλά και από την Αριστερά. Αγωνιζόμαστε ενάντια σε στρατιωτικά πραξικοπήματα και ενάντια σε κομμουνιστικές εξεγέρσεις για την ασφάλεια της Δημοκρατίας. Είναι πιθανό μια μέρα οι πραξικοπηματίες από τη Δεξιά και την Αριστερά να μας αντιμετωπίσουν με ένα ενιαίο μέτωπο. Σε κάθε περίπτωση, κρατάμε σταθερά τη γραμμή της δημοκρατίας και θα πετύχουμε. Ακόμη και μια δημοκρατία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς αξιόπιστη κρατική δύναμη. Οι συνθήκες ειρήνης, περιορίζοντας το μέγεθος του στρατού μας, μας ανάγκασαν να δεχτούμε τη βοήθεια συμμοριών μισθοφόρων για τη διατήρηση του νόμου και της τάξης – κάτι που θα ήταν επικίνδυνο για οποιοδήποτε κράτος. Το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνουμε είναι να απομακρύνουμε από τα σώματα που είναι αρμόδια για το νόμο και την τάξη όλους τους αξιωματικούς που δεν αποδέχονται τη δημοκρατία. Το ίδιο είδος «καθαρισμού» θα ήταν επίσης καλό για την κυβέρνηση και τις δημόσιες υπηρεσίες, αν και εκεί, πρέπει επίσης να αντιμετωπίσουμε την έλλειψη κατάλληλων υποψηφίων. Δυστυχώς, είναι αλήθεια ότι τα πανεπιστήμια και τα σχολεία μας είναι «φυτώρια» για τους εχθρούς της σοσιαλδημοκρατίας. Εάν η επανάστασή μας δεν έχει επιφέρει αλλαγές σε αυτούς τους τομείς, αυτό είναι κυρίως αποτέλεσμα της Συνθήκης των Βερσαλλιών. Η βάναυση στάση που έδειξε αυτή η Συνθήκη απέναντι στην εθνική μας ανεξαρτησία και οι συνεχείς σαδιστικές επιθέσεις εναντίον των εθνικών μας συναισθημάτων ξυπνούν εθνικά πάθη και βοηθούν στη διάδοση της εθνικιστικής δημαγωγίας ανάμεσα στους νέους. Αυτές οι στάσεις και οι επιθέσεις είναι ο μεγαλύτερος εχθρός της γερμανικής δημοκρατίας και ο ισχυρότερος λόγος για τον οποίο οι άνθρωποι στρέφονται στον κομμουνισμό και τον εθνικισμό».

Ο Friedrich Ebert

Ήταν πρόεδρος του σοσιαλδημοκρατικού κόμματος της Γερμανίας (SPD). Μετριοπαθής πολιτικός, υπερασπίσθηκε κατά τη διάρκεια του Α Παγκοσμίου Πολέμου την ενίσχυση του στρατού με στόχο μια κατάπαυση του πυρός με ευνοϊκές συνθήκες.

Κατά την διάρκεια της επανάστασης του 1918 είχε επίσης μετριοπαθή στάση και ήταν αρχικά υπέρμαχος μιας μοναρχικής διαδοχής του Κάιζερ. Στην πορεία των εξελίξεων τάχτηκε υπέρ της δημοκρατίας και κατά της κομμουνιστικής συνέχισης της επανάστασης με στόχο την εξουσία τύπου σοβιέτ. Κατέπνιξε την εξέγερση των κομμουνιστών Σπαρτακιστών στις αρχές του 1919 με τη συμβολή των παρακρατικών ταγμάτων Φράικοπς. Εκλέχθηκε ως ο πρώτος αρχηγός κράτους της Δημοκρατίας της Γερμανίας.

Ήταν ο πρώτος απλός πολίτης μη αξιωματικός του στρατού και σοσιαλιστής με προλεταριακό υπόβαθρο που κατείχε αυτήν τη θέση. Εναντιώθηκε στους εθνικιστές και πολέμησε λυσσαλέα τους κομμουνιστές. Δέχτηκε ως αναπόφευκτη την Συμφωνία των Βερσαλλιών και προσπάθησε να έχει μετριοπαθή στάση και ως πρόεδρος συνεργαζόμενος με άλλους σοσιαλιστές και κεντρώους.

Η όλη του πολιτική ζωή κρίνεται από τις παραπάνω αμφιλεγόμενες πράξεις, αλλά ως πρόεδρος είχε αφοσίωση στην δημοκρατία. Μια δημοκρατία που όμως στάθηκε αδύναμη να εμποδίσει την άνοδο των Ναζί στην εξουσία.

Ανάλυση της επιστολής

Ο Friedrich Ebert, ηγέτης του Σοσιαλιστικού Κόμματος [SPD] και Πρόεδρος της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης περιγράφει στον Σουηδό σοσιαλδημοκράτη πρωθυπουργό Hjalmar Branting τις αγωνιώδεις προσπάθειες της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας για να εδραιωθεί.

Η κατάσταση είναι ζοφερή με τον κίνδυνο από τα στρατιωτικά πραξικοπήματα να καραδοκεί. Ήδη τον Μάρτιο του ίδιου έτους αποφεύχθηκε ένα τέτοιο πραξικόπημα όπως εξετάσαμε στην παραπάνω πηγή. Επίσης η Δημοκρατία των σοσιαλδημοκρατών κινδυνεύει από την κομμουνιστική αριστερά η οποία με την δύναμη της Οκτωβριανής Επανάστασης επιδιώκει το ανάλογο στην Γερμανία. Αναφέρει ο Friedrich Ebertσχετικά με αυτά: «Αγωνιζόμαστε ενάντια σε στρατιωτικά πραξικοπήματα και ενάντια σε κομμουνιστικές εξεγέρσεις για την ασφάλεια της Δημοκρατίας».

 Όμως η Δημοκρατία της Βαϊμάρης έχει μεγάλο πρόβλημα στο να επιβληθεί διότι δεν έχει επαρκή κρατική δύναμη. Αιτία είναι η Συνθήκη των Βερσαλλιών που έχει επιφέρει περικοπές στον στρατό, στα σώματα ασφαλείας αλλά και στα οικονομικά. Η κυβέρνηση για να επιβληθεί καταφεύγει στην στήριξη «συμμοριών μισθοφόρων», των γνωστών παρακρατικών Φράικορπ. Οι μισθοφόροι αυτοί είχαν καταστείλει την επανάσταση των Σπαρτακιστών όπου οι επικεφαλής κομμουνιστές υπό την ηγεσία του Καρλ Λίμπκνεχτ και της Ρόζα Λούξεμπουργκ είχαν προσπαθήσει να καταλάβουν την εξουσία με την υποστήριξη των εργατών. Η καταστολή είχε συμβεί μετά από αιματηρές οδομαχίες. Ήταν μια μάχη επικράτησης ή των κομμουνιστών ή των σοσιαλδημοκρατών. Οι σοσιαλδημοκράτες με την βοήθεια των παρακρατικών Φράικορπ νίκησαν και οι ηγέτες της εξέγερσης εκτελέστηκαν.

            Στην επιστολή τονίζεται η αναγκαιότητα για «κάθαρση» του στρατού, των σωμάτων ασφαλείας, της δημόσιας διοίκησης και της εκπαίδευσης από τους εχθρούς της Σοσιαλδημοκρατίας. Όμως η κυβέρνηση δεν έχει την δύναμη να το κάνει, κάτι που διαπιστώνει ο Friedrich Ebert λέγοντας: «Εάν η επανάστασή μας δεν έχει επιφέρει αλλαγές σε αυτούς τους τομείς, αυτό είναι κυρίως αποτέλεσμα της Συνθήκης των Βερσαλλιών».

Η ταπεινωτική Συμφωνία των Βερσαλλιών έχει ως αποτέλεσμα την οικονομική εξόντωση του γερμανικού λαού και την αποτελεσματικότητα της κυβέρνησης. Πάνω σε αυτήν αναπτύσσεται μια ρητορική και δημαγωγική πολιτική των εθνικιστών και των κομμουνιστών κατά τον Friedrich Ebert ο οποίος κλείνει την επιστολή του με το εξής συμπέρασμα: «Η βάναυση στάση που έδειξε αυτή η Συνθήκη απέναντι στην εθνική μας ανεξαρτησία και οι συνεχείς σαδιστικές επιθέσεις εναντίον των εθνικών μας συναισθημάτων ξυπνούν εθνικά πάθη και βοηθούν στη διάδοση της εθνικιστικής δημαγωγίας ανάμεσα στους νέους. Αυτές οι στάσεις και οι επιθέσεις είναι ο μεγαλύτερος εχθρός της γερμανικής δημοκρατίας και ο ισχυρότερος λόγος για τον οποίο οι άνθρωποι στρέφονται στον κομμουνισμό και τον εθνικισμό».

Τα επόμενα χρόνια δικαίωσαν τον Friedrich Ebert ως προς το σκέλος της επιρροής των εθνικιστών πάνω στους νέους και τον υπόλοιπο λαό. Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης δεν μπόρεσε να εδραιωθεί κάτω από το βάρος της Συνθήκης των Βερσαλλιών. Το αδύναμο κράτος και η κακή οικονομική κατάσταση με την αφαίμαξη κεφαλαίων, παραγωγικών πηγών και εδαφών σε συνδυασμό με την εθνική ταπείνωση, οδήγησε τους  Εθνικοσοσιαλιστές στην κατάληψη της εξουσίας με δημοκρατικό τρόπο δεκατρία χρόνια μετά που γράφτηκαν αυτές οι γραμμές της επιστολής. Το αποτέλεσμα ήταν το ξέσπασμα του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου. Οι υπογράφοντες της Συνθήκης των Βερσαλλιών μήπως τελικά είχαν υπογράψει και την κήρυξη του πολέμου αυτού; Νομίζω πως ναι.       

Σχόλια περί των πηγών – συμπεράσματα

Οι πηγές είναι πρωτογενείς. Συντάκτες είναι οι επικεφαλής παρατάξεων της πολιτιστικής σκηνής. Έχουν γραφτεί το ίδιο έτος, το 1920 και στον ίδιο τόπο, στην Γερμανία. Έχουν και οι δύο πάθος και ένταση. Και οι δυο κατηγορούν ο ένας τον άλλο, ότι αποτελεί κίνδυνο για την Γερμανία. Κατηγορούν και οι δύο τους κομμουνιστές ως εχθρούς της Γερμανίας και επιδιώκουν την καταστολή τους. Καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα για τα δεινά της Συμφωνίας των Βερσαλλιών και μεταφέρουν το κλίμα και τα προβλήματα της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης κατά τα έτη 1919-1920.

Από την άλλη πλευρά η μια πηγή απευθύνεται ως δημόσια διακήρυξη και καλεί τον λαό να στηρίξει ένα πραξικόπημα ενάντια στην Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Η άλλη πηγή είναι μια προσωπική επιστολή του σοσιαλδημοκράτη προέδρου της Γερμανικής Δημοκρατίας προς τον επίσης σοσιαλδημοκράτη πρωθυπουργό της Σουηδίας στην οποία υπερασπίζεται την Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Η διακήρυξη ενώ διαπιστώνει τα προβλήματα, έχει δημαγωγικά χαρακτηριστικά και ρητορικούς τόνους, ενώ η επιστολή περιέχει διαπιστώσεις των αδυναμιών και των αιτιών δυσλειτουργίας του κρατικού μηχανισμού για την εδραίωση της δημοκρατίας.

Μέσα από τις δυο κειμενικές πηγές πρωταγωνιστών της εποχής της εγκαθίδρυσης της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, διαπιστώσαμε τα προβλήματα της διακυβέρνησης της Γερμανίας στην μετά τον Α Παγκόσμιο Πόλεμο εποχή.

Η μοναρχία εξέλειψε χρεωμένη τον αποτυχημένο πόλεμο με τα εκατομμύρια νεκρούς και την τεράστια εθνική καταστροφή. Η ταπεινωτική ηθικά και υλικά Συνθήκη των Βερσαλλιών την Γερμανία υπέγραψε ως ηττημένη με τους όρους της παραχώρησης αποικιών και ευρωπαϊκών εδαφών και την απόδοση υπέρογκων χρηματικών αποζημιώσεων, συντέλεσε τα μέγιστα στην μη επιτυχή επίλυση των προβλημάτων από την Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Ούτε η πολιτική και φυσική εξόντωση των Γερμανών κομουνιστών έλυσε το πρόβλημα της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, ούτε οι εθνικιστικές δημαγωγικές φωνές πάψαν. Το αποτέλεσμα ήταν το τέλος της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης και η άνοδος του εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος των ναζί στην εξουσία με δημοκρατικές μάλιστα διαδικασίες, πράξη που σήμανε την έναρξη της πορείας που οδήγησε στον καταστροφικό 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο.      

Οι εξεταζόμενες πρωτογενείς πηγές, που προέρχονται από κείμενα αντιπάλων πρωταγωνιστών της γερμανικής πολιτικής σκηνής, έχουν μεγάλη χρησιμότητα για τον ιστορικό διότι εξετάζοντας το συγκεκριμένο υλικό μπορεί να διεξάγει ουσιαστικά συμπεράσματα για τα προβλήματα της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης της περιόδου 1919-1920 αλλά και τις μεταγενέστερες συνέπειες που είχαν αυτά.

Π.Π.    


[1] Friedrich Wilhelm Viktor Albert(1859 –1941)

Εισαγωγή στην Επικούρεια Φιλοσοφία

Τάκης Παναγιωτόπουλος

Ομιλία στο ΟΓΔΟΟ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ
Σάββατο 10 και Κυριακή 11 Φεβρουαρίου 2018
Πολιτιστικό Κέντρο Γέρακα Δήμου Παλλήνης

Φίλες και φίλοι σας καλωσορίζω κι εγώ με τη σειρά μου στο 8ο Πανελλήνιο Συμπόσιο Επικούρειας Φιλοσοφίας. Θα ήθελα να ευχαριστήσω, όπως κάθε χρόνο, όλους τους συμμετέχοντες και τους διοργανωτές, τον Δήμαρχο Παλλήνης Αθανάσιο Ζούτσο και την Κοινωφελή Επιχείρηση Αθλητισμού Πολιτισμού του Δήμου Παλλήνης για την άψογη συνεργασία μας (κάθε χρόνο συνεννοούμαστε και με λιγότερα τηλέφωνα και με λιγότερα λέξεις, είναι πλέον αυτοματοποιημένη η δουλειά μας). Πραγματικά χαιρόμαστε να συνεργαζόμαστε με τέτοιους ανθρώπους και πιστεύουμε ότι το μέλλον της χώρας θα ήταν πολύ καλύτερο αν αυτοί οι άνθρωποι πραγματικά αξιοποιούνταν σε ανώτερα επίπεδα.

Μία φίλη μού πρότεινε να μη διαβάσω το κείμενο που έχω ετοιμάσει και να τα πω προφορικά. Αν δεν τα πω καλά θα σας δείξω ποια είναι μετά να την επιπλήξετε.

Ο Αρχαίος Ελληνικός Πολιτισμός και η Επικούρεια φιλοσοφία

Εμείς λοιπόν που ήρθαμε σε γνωριμία με τον Επίκουρο και την Επικούρεια φιλοσοφία το κάναμε κυρίως γοητευμένοι από τον αρχαίο κόσμο. Πραγματικά ερχόμενος σε επαφή με τον Ελληνικό πολιτισμό κάποια στιγμή εντυπωσιάζεσαι με τον πολιτισμό, τα θέατρα, τα στάδια, τα γλυπτά, τα αρχιτεκτονήματα των ναών και των δημοσίων κτηρίων, με τον τρόπο ζωής κλπ. Γενικότερα εντυπωσιάζεσαι από όλα αυτά τα πράγματα, που κάποτε έκαναν οι πρόγονοί μας και αυτή τη στιγμή έχουμε μεγάλο έλλειμμα. Ξεκινώντας από εκεί, κάποιοι από εμάς, όντας τυχεροί, διαβάσαμε κάποια βιβλία όπως η “Αντιγνώση” της Λιλής Ζωγράφου ή ο “Επίκουρος” του Χαράλαμπου Θεοδωρίδη, ήρθαμε κοντά σε αυτή τη γοητευτική μορφή του μεγάλου αυτού φιλοσόφου. Πρόκειται όντως για μία μορφή που είτε θα σε γοητεύσει και θα την αγαπήσεις ή δεν θα ξανασχοληθείς. Νομίζω ότι όσοι ερχόμαστε σε επαφή και αισθανόμαστε έτσι μέσα μας, με το πρώτο, μια ζεστή επαφή, συνεχίζουμε με μεγάλη δύναμη. Για περισσότερα από πεντακόσια ολόκληρα χρόνια, ως τμήμα του Ελληνικού πολιτισμού, η Επικούρεια φιλοσοφία είχε τεράστια επίδραση στην ανθρωπότητα, όπως θα δούμε πιο μετά.

Ο βίος του Επίκουρου

Ο Επίκουρος καταγόταν από εδώ, από τα μέρη αυτά που πατάμε. Γι’ αυτό το λόγο γίνεται και το Συμπόσιο σε αυτή την περιοχή. Εδώ ήταν ο αρχαίος Γαργηττός, πιο κάτω ήταν η αρχαία Παλλήνη, ως δήμοι της Αττικής. Πατέρας λοιπόν του Επίκουρου ήταν ο Νεοκλής και μητέρα του η Χαιρεστράτη, οι οποίοι είχαν άλλους τρεις γιους. Η οικογένεια αναγκάστηκε να γίνει κληρούχος. Κληρούχος είναι ο Αθηναίος πολίτης ο οποίος δεν είχε κλήρο και η πόλη έστελνε σε άλλες περιοχές, που είχε κατακτήσει και τους μοίραζε τον εκεί κλήρο Έτσι λοιπόν η οικογένεια του Επίκουρου βρέθηκε στη Σάμο. Εκεί λοιπόν γεννήθηκε και ο μικρός Επίκουρος σύμφωνα με την πιθανότερη εκδοχή. Διατηρούσε όμως την ιδιότητα του Αθηναίου πολίτη.

Εδώ θα ήθελα να σταθώ σε δύο θέματα τα οποία είναι σημαντικά. Πρώτον, ο Επίκουρος δεν γεννιέται σε μία εποχή παρακμής όπως πολλοί πιστεύουν, αλλά σε μία εποχή που η Αθηναϊκή Δημοκρατία προσπαθούσε να ξαναγίνει κυρίαρχη δύναμη στον ελληνικό χώρο, σε μία εποχή που είχε καταφέρει να έχει κατακτήσει την Σάμο και μόνο αυτό λέει πολλά πράγματα. Σε μία εποχή που η Αθήνα ήταν όντως κέντρο πολιτιστικό κέντρο, με φιλοσοφικές σχολές σε πλήρη άνθηση, με καλλιτεχνήματα, με καταπληκτικά δημόσια κτίρια και με ένα πολιτικό σύστημα εξαιρετικό, μία Δημοκρατία η οποία ήταν κτήμα όλων των ανθρώπων σε τέτοιο σημείο, ώστε η ευδαιμονία των πολιτών ταυτίζονταν με την ευδαιμονία της πόλης. Τα χρόνια όμως που μεγαλώνει ο Επίκουρος περιέχουν και κάποια προβλήματα. Η Αθήνα εκείνη την εποχή έχασε την ανεξαρτησία της, κυρίως ως προς την εξωτερική πολιτική. Για αυτό το λόγο, δυστυχώς δεν μπόρεσε να προχωρήσει ως μία ηγεμονική δύναμη. Όμως, οι εσωτερικοί θεσμοί λειτουργούσαν εκείνη την εποχή. Ο Επίκουρος έκανε πρώτα ένα ταξίδι μάθησης ως νέος και μάλιστα με ιδιαίτερες σπουδές. Προσέξτε γιατί κάποιοι κάνουν άδικες συγκρίσεις μεταξύ εκείνης της εποχής και της σημερινής εποχής. Λοιπόν, δεν μπορεί να συγκριθεί αυτή η εποχή. Αν λέμε ότι ήταν μία εποχή παρακμής εκείνη των Ελληνιστικών χρόνων, σήμερα τι έχουμε; Μεσαίωνα; Όχι, ούτε σήμερα έχουμε Μεσαίωνα, μην τα ισοπεδώνουμε όλα.

Δεύτερον, η εποχή εκείνη ήταν σημαντική γιατί επέτρεπε σε ένα ζευγάρι κληρούχων με τέσσερα παιδιά, δηλαδή μετανάστες ουσιαστικά, να σπουδάσουν τον γιο τους σε άλλες πόλεις και σε άλλα νησιά, χωρίς να χρειάζεται να βιοπορίζεται ο ίδιος. Γιατί μιλάμε για ταξίδια και σπουδές εκείνη την εποχή. Στην εποχή της παρακμής μπορεί μία μικροαστική οικογένεια με έναν ελάχιστο κλήρο να σπουδάσει τα παιδιά της; Αυτό λοιπόν το κατάφερε.

Έτσι ξεκίνησε ένα μεγάλο ταξίδι του Επίκουρου που τελικά κατέληξε σε ηλικία 30 ετών περίπου στην Μυτιλήνη. Εκεί δίδαξε για πρώτη φορά Επικούρεια φιλοσοφία. Δυστυχώς όμως ο γυμνασίαρχος, ο οποίος ήταν αριστοτελικός, έστρεψε κόσμο εναντίον του Επίκουρου γιατί ήταν πολύ προοδευτικά αυτά που έλεγε για την εποχή αυτή. Έτσι, αναγκάστηκε να φύγει από εκεί υπό κακές συνθήκες. Παραλίγο δηλαδή να είχαμε και ένα μεγάλο δράμα εκείνη την εποχή.

Ο Επίκουρος πήγε στα απέναντι παράλια, στην γειτονική Λάμψακο που είχε ήδη μία παράδοση προοδευτικότητας. Εκεί λοιπόν ίδρυσε τον πρώτο του φιλοσοφικό κύκλο και έκανε φίλους με τους οποίους συμφιλοσόφησε. Κοιτάξτε τώρα να δείτε άλλη μία περίπτωση της εποχής του, που δείχνει όσο διαφορετική ήταν. Όταν λοιπόν η Αθηναϊκή δημοκρατία και με νόμο προστάτευσε όλες τις φιλοσοφικές Σχολές και επέτρεψε την πλήρη ελευθερία των πολιτών να εκφράζουν τα φιλοσοφικά τους πιστεύω, τότε ο Επίκουρος, ακριβώς εκείνη την εποχή, πήγε στην Αθήνα και άνοιξε την δική του Φιλοσοφική Σχολή, αγοράζοντας πρώτα τον κήπο για 80 μνες. Προφανώς, είχε χρηματοδοτηθεί από πλούσιους φίλους και αυτό δείχνει άλλη μία ιδιαιτερότητα εκείνης της εποχής. Η δυνατότητα που είχε ένας φιλόσοφος τότε να εκφράσει την πνευματική δύναμή του και να ανοίξει μία Φιλοσοφική Σχολή έχοντας την υποστήριξη κάποιων ανθρώπων που τον προτιμούσαν. Αντί λοιπόν να τα κάνουν τα λεφτά τους χρυσό, ή ελβετικά φράγκα όπως τα κάνουν σήμερα και δεν ξέρω τι άλλο, κάποιοι έμφρονες πλούσιοι προσπαθούσαν να στηρίζουν τις φιλοσοφικές απόψεις της εποχής εκείνης. Έτσι λοιπόν, δημιουργήθηκε ο Κήπος, ο οποίος λειτούργησε για πεντακόσια ολόκληρα χρόνια με εκπληκτικά αποτελέσματα.

Ο Επίκουρος άφησε μία πολύ καλή κληρονομιά πεθαίνοντας στα 72 του χρόνια. Άφησε τα γραπτά του αλλά και οδηγίες πώς θα είναι είναι βιώσιμος ο Κήπος μετά από αυτόν. Μάλιστα είχε οργανώσει και τα έσοδά του, έτσι ώστε άφησε και χρήματα για να συνεχίσουν το έργο του. Με αυτές τις συνθήκες, για περισσότερα από πεντακόσια χρόνια μετά η Επικούρεια φιλοσοφία ανθίζει.

Η σκοτεινή εποχή του Μεσαίωνα

Φτάνουμε όμως σε ένα σημείο, εκεί περίπου στα χρόνια του Ρωμαίου αυτοκράτορα Κωνσταντίνου, που όπως λέει ο καθηγητής Χαράλαμπος Θεοδωρίδης “συνέβη η θεολογική και ιδεαλιστική νεροποντή που σκέπασε την γη”. Δυστυχώς το αποτέλεσμα ήταν ο αρχαίος κόσμος να φθάσει σε μας θρυμματισμένος. Μεγάλο μέρος από τα γραπτά του χάθηκαν και οι οικοδομές σωριάστηκαν. Τα αγάλματα και τα αγγεία κομματιάστηκαν και θάφτηκαν κάτω από τα χώματα ή κάτω από μεταγενέστερα κτίσματα. Και συνεχίζει ο καθηγητής: “μα το πιο αξιοθρήνητο είναι ότι η κληρονομιά των αρχαίων παραδόθηκε σε μας ακρωτηριασμένη, παρεξηγημένη και παραμορφωμένη από τις γενιές που μεσολάβησαν”.

Δυστυχώς, η νέα τάξη πραγμάτων της εποχής είχε συμφέρον να πάψει να ακούγεται η Επικούρεια φιλοσοφία και όχι μόνο αυτή. Έτσι λοιπόν, τα τερτίπια αυτά που υποτίθεται ήθελαν μια αναθεώρηση του κόσμου, οδήγησαν δυστυχώς στον Μεσαίωνα και στην εικόνα των ερειπίων της αρχαιότητας. Ο Μεσαίωνας δυστυχώς κράτησε χίλια ολόκληρα χρόνια. Όταν λέμε Μεσαίωνας εννοούμε ότι οι άνθρωποι ξέχασαν ακόμα και να φτιάχνουν στρώματα και ότι κοιμόντουσαν πάνω στα άχυρα, ότι ξέχασαν να φτιάχνουν διώροφες οικοδομές κλπ. Οι Επιστήμες είχαν χαθεί. Εμείς, δυστυχώς, στην Ελλάδα δεν τα διδασκόμαστε αυτά. Διδασκόμαστε για κάποιες ένδοξες μέρες του Βυζαντίου, αλλά όμως ένα ταξίδι στην δυτική Ευρώπη διαφωτίζει, εκεί όπου οι άνθρωποι γνωρίζουν. Νομίζω ότι αυτοί έχουν μία πραγματική αγωνία για το πού πάει ο κόσμος σήμερα, γιατί απλά δεν θέλουν να χάσουν αυτά που στηρίζονται επάνω στον δυτικό πολιτισμό και σε ένα μεγάλο μέρος στην Επικούρεια φιλοσοφία.

Εδώ τελειώνει το ταξίδι της Επικούρειας φιλοσοφίας στην αρχαιότητα. Κάτι σπαράγματα μένουν πια, ευτυχώς καλά κρυμμένα μέσα στις στάχτες του Βεζούβιου ή κάτω από τόνους χωμάτων ή μέσα σε διάφορα ξεχασμένα χειρόγραφα, τα οποία είναι θαμμένα κι αυτά σε κάποιες μοναστηριακές βιβλιοθήκες.

Η αναβίωση της κληρονομιάς του Επίκουρου

Όταν έρχεται η εποχή της Αναγέννησης, ο Επίκουρος και η Επικούρεια φιλοσοφία αρχίζουν ξαφνικά να αναδύονται από κάποια φωτεινά πνεύματα, μέσα από όλο αυτό το σκοτάδι. Με κορύφωση αυτού του γεγονότος την διάδοση των έργων του Διογένη του Λαέρτιου και του Λουκρητίου, της εύρεσης του ποιήματος του οποίου πέρυσι γιορτάσαμε εδώ τα εξακόσια χρόνια. Αυτά έγιναν η αιχμή του δόρατος για νέες επιστημονικές ανακαλύψεις και μία νέα φιλοσοφική θεώρηση των πραγμάτων. Ούτε αυτά ακούγονται στην σημερινή ελληνική κοινωνία. Υπάρχουν όμως τεκμηριωμένα πια σε όλες τις εργασίες των Πανελληνίων Συμποσίων και στις υπόλοιπες εργασίες των φίλων του Κήπου. Έτσι λοιπόν ξεκινάει ένα ωστικό κύμα εκείνη την εποχή. Ο καθηγητής Γκρηνμπλαντ (Greenblatt), που διδάσκει στα Πανεπιστήμια Χάρβαρντ και Mπέρκλεϋ έχει γράψει ένα βιβλίο που λέγεται “Η παρέκκλιση και το πώς ο κόσμος έγινε μοντέρνος”, στο οποίο αναφέρεται ακριβώς στον Επίκουρο και στην ανακάλυψη του ποιήματος του Λουκρήτιου.

Η Επικούρεια φιλοσοφία, λοιπόν, έδωσε αποτελέσματα στην αρχαιότητα, έδωσε αποτελέσματα στην Αναγέννηση και στον Διαφωτισμό και εμείς τώρα εδώ προσπαθούμε να δώσουμε μία ανθρωπιστική ώθηση που λείπει σήμερα από τον κόσμο. Αυτό είναι διαπιστωμένο από ανθρώπους στην Αυστραλία, στην Αμερική και φτάνει στην Ελλάδα, μήπως και στρίψουμε το τιμόνι του καραβιού και από εκεί που πηγαίνουμε στις ξέρες να πάμε κάπου αλλού. Γιατί δεν φτάνουν μόνο οι μαθηματικές και οικονομικές συναρτήσεις για να φέρουν την ευτυχία, πρέπει οι βασικές αξίες να στηρίζονται στις ανθρωπιστικές επιστήμες και δη στην φιλοσοφία.

Το φιλοσοφικό σύστημα του Επίκουρου στηρίζεται στον Κανόνα

Θα περιγράψω τώρα το περίγραμμα της Επικούρειας φιλοσοφίας με λίγα λόγια. Ο Επίκουρος έφτιαξε ένα πλήρες φιλοσοφικό σύστημα, δεν είπε κάποια ωραία λόγια σκορπισμένα εδώ και εκεί. Το φιλοσοφικό του σύστημα το διακρίνουμε εμείς σε τρία μέρη, τα οποία όμως αλληλοσυμπληρώνονται.

Το πρώτο μέρος είναι γνωστό ως γνωσιοθεωρία, δηλαδή πώς μπορούμε να εξηγήσουμε τα πράγματα γύρω μας με την μέθοδο του λογισμού. Αυτή είναι μία πολύ ωραία λέξη, που είναι καλό να την υιοθετήσουμε, λογισμός και όχι λογική. Την μέθοδο γνωσιοθεωρίας του ο Επίκουρος την ονόμασε Κανόνα, όπως λεγόταν ο χάρακας στην αρχαιότητα. Ο Επίκουρος με τον Κανόνα μπορούσε να μετρήσει και να δει τις στρεβλώσεις που υπάρχουν σε μια υπόθεση.

Ο Κανόνας σαν εργαλείο επιστημονικής σκέψης εφαρμόζεται και στο Ηθικό και στο Φυσικό μέρος της Επικούρειας φιλοσοφίας. Στηρίζεται στις αισθήσεις, αυτές που που έχουμε τις πραγματικές και όχι σε διάφορες φαντασίες. Οι αισθήσεις είναι αγγελιοφόροι της αλήθειας για τον Επίκουρο. Κάποιοι ισχυρίζονται ότι η αίσθηση μάς πληροφορεί καμιά φορά λάθος. Όμως, οι αισθήσεις μάς πληροφορούν πάντα σωστά, αλλά η επεξεργασία που κάνει ο νους μας μπορεί να εκλάβει λανθασμένη άποψη. Αυτό είναι θέμα εκμάθησης και φροντίζουμε αυτό το πρώτο κριτήριο της αλήθειας να το εμπιστευόμαστε και να μην ακούμε τους άλλους που προτρέπουν να μην εμπιστευόμαστε τις αισθήσεις μας.

Το δεύτερο κριτήριο της αλήθειας είναι η πρόληψη. Οι προσλήψεις είναι οι αποθηκευμένες έννοιες στον νου. Μετά την γέννησή μας, μετά από λίγο καιρό, αρχίζουμε να μαθαίνουμε παρατηρώντας ότι αυτό είναι νερό, ότι αυτό είναι τραπέζι, αυτό είναι καρέκλα, αυτό είναι μία πόρτα, αυτό είναι το κρεβάτι μας κλπ. Αυτά τα πράγματα δεν θα τα συζητάμε μετά ποτέ στη ζωή μας. Δεν θα αναρωτηθούμε τι μπορεί να είναι ένα κρεβάτι, τι μπορεί να είναι ένα τραπέζι όταν μιλάμε με έναν άλλον φίλο.

Το τρίτο κριτήριο της αλήθειας που θα μας βοηθήσει να ξεδιαλύνουμε τα ορθά από τα ψεύδη, είναι τα πάθη. Έτσι ονόμαζαν τα συναισθήματα στην αρχαιότητα. Είναι η ηδονή, η τέρψη, η χαρά, η ευχαρίστηση, το λέμε αυτό για να το καταλαβαίνουμε λίγο καλύτερα, και το άλγος, δηλαδή ο πόνος. Αν κάτι μας πληροφορεί μέσω των αισθήσεων ότι πονάμε κάνοντάς το, τότε το αποφεύγουμε, αφού είναι ξένο προς την φύση μας. Είναι κριτήριο αλήθειας. Αν κάτι το νιώθουμε ότι μάς είναι ευχάριστο, τότε πρέπει να το προτιμάμε, , αφού είναι συγγενικό με την φύση μας.

Το τέταρτο κριτήριο αλήθειας έχει σχέση με την φανταστική επιβολή της διάνοιας, που είναι ένα ομιχλώδες ζήτημα λόγω έλλειψης πηγών. Πάνω-κάτω μπορούμε να πούμε, σύμφωνα με κάποιους ερευνητές, ότι είναι ουσιαστικά οι νοητικές εικόνες, δηλαδή οι παραστάσεις που σχηματίζει ο νους μας χωρίς να παρεμβάλλεται το οπτικό νεύρο, δηλαδή σχηματοποιούμε τα πράγματα αυτά κατευθείαν με τη νόηση.

Αυτά λοιπόν τα κριτήρια της αλήθειας τα χρησιμοποιεί ο Επίκουρος για να προχωρήσει στον λογισμό. Όταν έχουμε μία υπόθεση στηριζόμαστε στα κριτήρια αλήθειας, για το εάν επιβεβαιώνεται ή όχι. Και αν μία υπόθεση δεν επιβεβαιώνεται την καταρρίπτουμε. Εάν δεν μπορούμε να την καταρρίψουμε όμως ισχύει. Αυτοί οι τρόποι συλλογισμού μπορούν να μας οδηγήσουν, ακόμη και σήμερα, σε όλα τα απαραίτητα συμπεράσματα, στην επιστήμη, στην πολιτική, στις τεχνολογίες, στην ηθική ζωή, στο πώς φανταζόμαστε το μέλλον των ανθρώπων. Είναι πολύ σημαντική μέθοδος ο Κανόνας.

Η Φυσική του Επίκουρου

Χρησιμοποιώντας τα κριτήρια αλήθειας του Κανόνα, ο Επίκουρος βρήκε εκείνη την εποχή, που δεν υπήρχαν μικροσκόπια, δεν υπήρχε το τηλεσκόπιο Χαμπλ και τα άλλα επιστημονικά εργαλεία της εποχής μας, αλήθειες οι οποίες επιβεβαιώθηκαν τον 20ό και τον 21ο αιώνα. Εκείνη την εποχή ο Επίκουρος τα άτομα δεν τα είδε, εμείς τα είδαμε πρόσφατα. Τα άτομα λοιπόν τα εισηγήθηκε με βάση τον Κανόνα. Οδηγήθηκε σε ένα συμπέρασμα ότι εφόσον υπάρχουν σώματα και κίνηση, υπάρχει και κενό. Εφόσον τα σώματα μπορούν να διαιρεθούν, αλλά δεν μπορούν να διαιρεθούν επ΄ άπειρο, γιατί έτσι θα κατέληγαν στο τίποτα, έχουμε ένα συμπέρασμα. Υπάρχουν σώματα και κενό και υπάρχουν και τα άτομα, δηλαδή τα άτμητα σωματίδια που αποτελούνται τα σώματα.

Έτσι, από τον Κανόνα και την παρατήρηση φτάνουμε στην φυσιοκρατική μελέτη της φύσης, την φυσιολογία όπως την ονόμαζε ο φιλόσοφος, για την οποία είμαστε σίγουροι. Είμαστε σίγουροι γιατί επιβεβαιώνεται με την μέθοδο του Επίκουρου και με την σημερινή επιστήμη. Αυτά που βλέπετε γύρω μας είναι η ύλη και το κενό. Τίποτα δεν δημιουργείται ποτέ εκ του μη όντος. Η ανθρωπότητα πίνει το ίδιο νερό εδώ και εκατομμύρια χρόνια, διότι υπάρχει μία ανακύκλωση. Όπως λέγεται σήμερα είναι ο νόμος διατήρησης της ύλης. Ο Επίκουρος το είχε πει από τότε.

Το σύμπαν είναι άπειρο και αιώνιο, προς τα εκεί οδεύουμε και τώρα ως συμπέρασμα. Τα πρωταρχικά στοιχεία της ύλης, τα άτομα, είναι άφθαρτα και αθάνατα, να λοιπόν που υπάρχει κάτι αθάνατο. Τα πρώτα στοιχεία του σώματός μας κάποια στιγμή θα ενωθούν με τα άστρα ως αστρική σκόνη. Έτσι τα συσσωματώματα μας είναι αυτά που θα πάψουν να υπάρχουν, αλλά τα άτομά μας θα συνεχίσουν στο αέναο ταξίδι του σύμπαντος.

Αυτά λοιπόν είπε ο μεγαλοφυής Επίκουρος εκείνη την εποχή. Και ήταν πολύ περήφανος για την φυσιολογία του. Με αυτήν έκανε τους ανθρώπους να μην αισθάνονται φόβο και να μπορούν να επιλέγουν πρακτικά τις προτιμήσεις και αποφυγές στην ζωή τους βασιζόμενοι σε πραγματικά δεδομένα.

Η Ηθική του Επίκουρου

Περνάμε από την φυσιολογία στο ηθικό μέρος της Επικούρειας φιλοσοφίας, η οποία ουσιαστικά είναι μία μέθοδος, με την οποία επιλέγουμε εμείς οι ίδιοι άνθρωποι για τον εαυτό μας, αυτά που οδηγούν προς την ηδονή και αυτά που μας απομακρύνουν από τον πόνο. Επιλέγουμε αυτά που μας φέρνουν κοντά στην αταραξία της ψυχής και αυτά που μας οδηγούν μακριά από την από τους σωματικούς πόνους. Αυτά που υπογραμμίζει πρώτα ο Επίκουρος και στην επιστολή προς Μενοικέα και στις Κυρίες Δόξες, ο Φιλόδημος τα έχει συνοψίσει στην λεγόμενη τετραφάρμακο: “Άφοβον ο θεός, που σημαίνει ότι δεν φοβόμαστε την θεία δύναμη διότι είναι εκ φύσεως αγαθή και δεν μπορεί μία αγαθή δύναμη να τιμωρεί ούτε να κάνει χάρες. Ανύποπτον ο θάνατος, διότι όταν ο θάνατος είναι παρών εμείς είμαστε απόντες και όταν εμείς είμαστε πεθαμένοι δεν αισθανόμαστε, οπότε ποτέ δεν θα συναντήσουμε ουσιαστικά τον θάνατό μας. Ο φόβος είναι η προβολή που κάνουμε περί θανάτου. Και όπως περιγράφει ένα ωραίο σκίτσο του Αρκά, κάποιος αναφέρει: “Λέει ο Επίκουρος εκεί που είμαι εγώ δεν είναι ο θάνατος και εκεί που είναι ο θάνατος δεν είμαι εγώ”. Και ο Χάρος που καραδοκεί με το δρεπάνι τού απαντά: “Και εσύ θα είσαι σε λίγο εκεί που είναι ο Επίκουρος”. Η τετραφαρμακος έχει δύο ακόμα ρητά: ότι το αγαθόν είναι ευκολοαπόκτητο, εμείς το κάνουμε δύσκολο πολλές φορές ενώ τελικά είναι εφικτά τα περισσότερα πράγματα αρκεί να τα φιλοσοφήσουμε. αλλά και το δεινό είναι ευεκκαρτέρητον, δηλαδή τα κακά πράγματα μπορούμε να τα αντέξουμε και να μην απογοητευόμαστε εύκολα στην ζωή.

Ο Επίκουρος έφτασε σε ένα συμπέρασμα με βάση τον Κανόνα και την φυσιολογία, επειδή έψαχνε να βρει και αυτός, όπως όλοι οι φιλόσοφοι, ποιο είναι το “τέλος”. Το τέλος στην αρχαιότητα σήμαινε τον σκοπό της ζωής. Ο σκοπός της ζωής για τον Επίκουρο είναι η ηδονή. Γιατί όταν δεν την έχουμε ανάγκη είμαστε ευδαίμονες, είμαστε ατάραχοι, και δεν έχουμε ανάγκη από τίποτα περισσότερο. Δεν σας έχει τύχει ποτέ αυτό; Ίσως σπάνια αλλά μπορεί ο καθένας να ζήσει αυτή την κατάσταση. Κάποια στιγμή να είμαστε τόσο γεμάτοι και εκείνη την ώρα δεν θα θέλουμε ούτε να φάμε, ούτε να πιούμε, ούτε να μιλήσουμε, τίποτα παραπάνω. Επειδή νοιώθουμε μία τέτοια ανάταση που δεν θέλουμε τίποτε άλλο. Αυτή είναι η ευδαιμονία, αυτή είναι η καταστηματική ηδονή που έλεγε ο Επίκουρος. Όταν την χάνουμε τότε την επιζητούμε. Όπως θέλουμε να πιούμε λίγο νερό όταν διψάμε και πονάμε από την έλλειψή του, ή θέλουμε να φάμε όταν πεινούμε, να κάνουμε παρέα με τους ανθρώπους όταν νοιώθουμε μοναξιά και τα λοιπά. Οπότε ο Επίκουρος κατέληξε ότι η ηδονή είναι η αρχή και το τέλος της ζωής. Όχι η ηδονή όπως την συκοφάντησαν και έφθασε στην εποχή μας να σημαίνει κάτι κακό. Εμείς μιλούμε για την ηδονή εκείνη που ηρεμεί το σώμα μας και ικανοποιεί την ψυχή μας.

Φυσικά δεν θα τα καλύψω όλα περί ηθικής σήμερα. Εννοείται ότι ο Επίκουρος ως φιλόσοφος εξέτασε όλα τα θέματα. Μίλησε λοιπόν περί δικαιοσύνης, περί αρετών, περί ψυχής, περί δεισιδαιμονίας κλπ. Αξίζει να διαβάσετε την επιστολή προς Μενοικέα και θα σας δοθούν πολλές πρακτικές απαντήσεις για τον βίο.

Θα αναφερθώ σε ένα μόνο από τα πολύ σημαντικά πράγματα που τονίζει ο Επίκουρος για την καλή ζωή, που είναι η ύπαρξη της φιλίας. Και πραγματικά έχοντας φίλους μπορούμε να στηριχτούμε σε αυτούς σε μια ανάγκη. Και να μην χρειαστεί ποτέ αυτό και μόνο με την ιδέα ότι δίπλα μας υπάρχει κάποιος φίλος είμαστε ατάραχοι. Όταν έχουμε λοιπόν δίπλα μας φίλους λύνουμε πολλά από τα προβλήματα που μας ταράζουν, αρκεί να πιστεύουμε ότι θα μας στηρίξουν οι φίλοι μας στην ανάγκη μας. Και εμείς όμως νιώθουμε την ηδονή όταν θα σταθούμε δίπλα σε κάποιον φίλο. Αυτό λοιπόν είναι πολύ σημαντικό στον πρακτικό βίο και το έχουμε παραμελήσει σήμερα. Η φιλία είναι όμως μία πολύ καλή κατάσταση την οποία αξίζει να την επιδιώξουμε.

Εδώ λοιπόν ολοκληρώνεται η εισαγωγική ομιλία για τον Επίκουρο. Είμαι συγκινημένος για τον λόγο ότι παρουσιάζουμε αυτά τα πράγματα στο Πανελλήνιο Συμπόσιο για οκτώ συναπτά έτη. Ο Κήπος Θεσσαλονίκης όπως ακούσατε είναι στο 11ο έτος λειτουργίας του, ενώ ο Κήπος Αθηνών διανύει το 10ο έτος. Η ιστοσελίδα epicuros.gr βρίσκεται στο 10ο έτος. Κανείς δεν το πίστευε αυτό όταν ξεκινήσαμε. Και τώρα ο Επίκουρος αρχίζει να ακούγεται στα πανεπιστήμια, στις Φιλοσοφικές Σχολές. Πράγματα που έχουν ακουστεί εδώ διδάσκονται σε σχολές και αρχίζει νομίζω μία διάχυση της Επικούρειας φιλοσοφίας. Μην ξεχνάμε και τους εκδότες μας, τον Γιάννη Αβραμίδη με τις εκδόσεις Θύραθεν, τον Μάριο Βερέττα και άλλους που έχουν κάνει μία σπουδαία δουλειά με τα επικούρεια βιβλία.

Δεν χρειάζεται να γίνουμε όλοι επικούρειοι στον πλανήτη, αφού ποτέ δεν ήταν όλη η ανθρωπότητα επικούρεια. Ήταν όμως κάποτε περισσότεροι από μας. Νομίζω λοιπόν ότι αν καταφέρουμε να δώσουμε τον επικούρειο λόγο και στους νέους ανθρώπους θα έχουμε πετύχει. Όπως κάποτε κάποια φωτεινά μυαλά ξεκίνησαν διαβάζοντας ένα κείμενο του Επίκουρου και όταν βρέθηκαν να είναι είτε στην πολιτική σκηνή είτε σε κάποια κοινωνική θέση, οπουδήποτε, χρησιμοποιώντας την Επικούρεια φιλοσοφία κατάφεραν να κάνουν πιο ευτυχισμένες τις κοινωνίες και πιο ευδαίμονες τους εαυτούς τους, αυτό μπορεί να συμβεί και σήμερα.

Βιβλιογραφία

Επικούρεια Φιλοσοφία, Μαθήματα στον Κήπο Αθηνών, Εκδόσεις Φίλων Επικούρειας Φιλοσοφίας “Κήπος”, 2015.

 

Ωδή στον Βάκχο

Λίγα λόγια για την ωδή

Είχα κατά νου, με την παρότρυνση των καλών φίλων Γιώργου Κλώνη και Κάτιας Κρέτση, να καταπιαστώ το έτος 2016 με ένα θέμα για να το παρουσιάσουμε ως απαγγελία στα Αττικά Διονύσια και στα Προμήθεια, τις δυο μεγάλες ελληνικές εορτές των ημερών μας, την επόμενη χρονιά. Το θέμα που με περιτριγύριζε ήταν ο αγαπημένος μου Διόνυσος, ο θεός που προς τιμήν του εορτάζουμε στην Αθήνα. Τύχη αγαθή, διάβασα μια ωδή που ονομάζεται “Βάκχος”, του λατίνου Μάρκου Αυρήλιου Ολύμπιου Νεμεσιανού (Marcus Aurelius Olympius Nemesianus) που έζησε κατά τον 3ο μ.χ.χ. αιώνα σε μια εξαιρετική μετάφραση και ανάλυση του Αθανάσιου Α. Τσακνάκη. Μου άρεσε η ιδέα της πλοκής του θέματος και ξεδίπλωσα την μούσα μου πάνω της, χρησιμοποιώντας δικούς μου στίχους και δίνοντας την δική μου εκδοχή για τον Διόνυσο-Οίνο. Στο κλείσιμο της ωδής, χρησιμοποίησα στίχους αθάνατους από τον Ευριππίδη,τον Όμηρο και τον Συμωνίδη. Τέλος θέλω να ευχαριστήσω την καλή μου φίλη Ελένη Μιχοπούλου, φιλόλογο, για την επιμέλεια της ωδής. Η συγγραφή έγινε το διάστημα Μαιμακτηριών – Ποσειδεών γ΄ έτος της 698ης Ολυμπιάδος.

Το θεατρικό παρουσιάστηκε πρώτη φορά στα Αττικά Διονύσια την 17η Ιουνίου 2017 και ακολούθως στα 22α Προμήθεια την 8η Ιουλίου 2017

Τάκης Παναγιωτόπουλος

ωδη

Όλυμπος, Άλσος Προμηθέα, 22α Προμήθεια, θίασος ΛΑΒΡΥΣ

Ωδή στον Βάκχο

Τον Διόνυσο, τον Βάκχο, τον Λύσιο
θα υμνήσουμε τρανή ιστορία ν’ ακουστεί
για το πώς έκαμε δώρο στους θνητούς
την άμπελο και τον οίνο ο θεός.

Μια μέρα με ήπιο καιρό όπου έλαμπε ο ζωοδότης ήλιος
ο Φίληβος, ο Ζήδωρος και η Χαιρεστράτη
καθώς σε άλσος βρέθηκαν περίπατο να κάμουν
να ξαποστάσουν σκέφτηκαν κάτω από δένδρο σκιερό1.

Σε λίγο είδαν μέσ’ από τις φυλλωσιές κάτι να ολοζυγώνει,
κι ενώ στο διάβα του, ήχοι γλυκοί αντιχούσαν.
Καθόλου δεν εσάλεψαν, στου ζυγωμού τ’ αντάμα,
σαν είδαν τον τραγοπόδαρο θεό, τον Μέγα Πάνα.

Απ’ ό,τι εφάνη και κείνος θέλησε σκιά να βρει, να ξαποστάσει
και αφού έκανε τόπο βολικό για να σταθεί,
τον θεϊκό αυλό που έβγαζε ήχους γλυκούς, την σύριγγα,
με προσοχή απόθεσε λίγο παραδίπλα.

Όμως ο αυλός ήδη ξεσήκωσε τις ψυχές των θνητών
όταν ο ήχος έφτασε στης ακοής τους πόρους.
Οι νέοι τότε σκέφτηκαν πως δε θα ’ταν δα και τρομερό
να παίξουν λίγη μουσική με τον αυλό του Πάνα.

Μόλις ο θεός κοιμήθηκε, τον θείο αυλό με προσοχή επήραν
και λίγο παραδίπλα αμέσως αρχινήσαν,
απ’ τα καλάμια την ανάσα να οδηγούν με ορμή, ωδή να βγάλουν,
ωσάν αυτή που πριν ηχούσε εκστατικά.

Μα αντί για ωδή, ένας συριγμός ακούστηκε, τόσο κακόηχος,
που και τον Πάνα ξύπνησε όπου αναστατώθη.
Τους είδε και κατάλαβε, ότι τον αυλό, θνητοί είχαν πάρει.
Μ’ αποκρίθηκε μειλίχια, ο τραγοπόδαρος θεός:

Όσο κι αν θέλετε ήχο γλυκό να βγάλετε, ποτέ δεν θα μπορέσετε.
Καθώς είστε θνητοί, καλάμι θεϊκό ν’ αποκριθεί δεν δύναται.
Γι αυτό, αν θέλετε μουσική να ακούσετε και να ευφρανθείτε,
εγώ, ο Μέγας Πάνας, τον αυλό αμέσως θα αρχίσω”.

Τότε ο θεός την μουσική ξεκίνησε, με συνοδιά τα παρακάτω λόγια:
Τον Διόνυσο υμνώ, τον υιό της Σεμέλης και του Διός,
που έδωσε τον οίνο στους θνητούς, να λησμονούν τις έγνοιες
κι ήταν το πρώτο που έκανε ως νέος, ο θεός.

Τότε συνέβη να φυτρώσουν τα κλήματα αυτά, που αργότερα,
τους τρανούς καρπούς βαστούσαν τους οινοτρόφους.
Πρώτα γυμνό κλαρί εφάνη, αλλά μετά από λίγο, όπως ξεπετάχτηκε
ο θεός από τον μηρό του Δία, έτσι εβλάστησε το κλήμα.

Ανάμεσα στα φύλλα και στους βοστρύχους, εμφάνισε θείους ανθούς,
που με τον καιρό εγίνηκαν οι πολυστάφυλοι καρποί.
Ωρίμασαν, μετά από τόσους μήνες, όσους η Σεμέλη κυοφορούσε τον θεό,
μέχρι να θελήσει να της φανερωθεί ο Δίας, σ όλο του το μεγαλείο.

Κι εκεί όπου θαρρείς ότι οι καρποί πέθαιναν το κύκλο τους σαν κάναν,
ο θεός τη συνοδεία του πρόσταξε, τους Σάτυρους,
ευθύς να τους τρυγήσουν και με καλάθια στο ληνό να πάνε να πατήσουν,
κι έτσι το γλεύκος να φανεί το θεϊκό.

Περιχαρείς υπάκουσαν κι ολοένα επατούσαν, κι ο τόπος έλαμψε
καθώς με τραγούδια και φωνές την γέννηση γιορτάζαν.
Δοχεία ετοιμάστε, κύλικες τρανές, μεγάλες, φιλοκάλλιστες”, είπεν ο θεός,
μα όχι πριν περάσουν οι μέρες οι πρεπούμενες”.

Γιατί ο θνήσκων καρπός έπρεπε να ξαναγεννηθεί, οίνος καθάριος να γίνει,
την εποχή που το κλήμα ετοιμάζεται και πάλι να βλαστήσει.
Σαν τον θεό, που από της Σεμέλης τον χαμό έμελλε να σωθεί
και από τον μηρό του Διός να φανεί, ο Διγενής.

Έτσι ο Διόνυσος χάραξε τον κύκλο τον αιώνιο που ο χαμός γίνεται σωτηρία
κι ο βίος των θνητών λαμπραίνει με δώρα Αθανάτων.
Να χαίρεται θέλει ο θεός με τους θνητούς, και φέρνει την Ειρήνη2
μοιράζει δε την τέρψη το ίδιο στον μακάριο και τον δυστυχή.

Μισεί εκείνον που δεν φροντίζει τις ημέρες του να ζει ευτυχισμένος.
Γιατί δεν ξέρω να σας πω τελικά άλλη πιο ευχάριστη ζωή
παρ΄ όταν η ευθυμία όλον τον λαό κατέχει, που τον αοιδό ακούνε
και σε τραπέζια κάθονται παρέα να δειπνήσουν3.

Κι ο οίνος ο γλυκός αδιάκοπα απ’ τους κρατήρες να ρέει
κι ο οινοχόος στις κύλικες γλυκά να ρίχνει το θείο δώρο,
τον αίθοπα, τον ερυθρό και τον ξανθό στο χρώμα.
Νομίζω τ΄ ομορφότερο στον κόσμο για θνητούς αυτό πως είναι’’.

Έτσι τραγούδησε ο θεός, ο Μέγας Παν, στην συντροφιά των νέων
και χάρηκαν από ψυχής με όσα άκουσαν και είδαν.
Διότι δίχως την χαρά, ποιος θνητός βίος είναι ποθητός; κανένας λέω.4
Χωρίς αυτήν, ούτε των θεών είναι ζηλευτή η αιωνιότητα.

Τάκης Παναγιωτόπουλος

1 Μάρκου Αυρήλιου Ολύμπιου Νεμεσιανού, Βάκχος
2 Ευριππίδη Βάκχες

3 Ομήρου Ιλιάδα
4
Συμωνίδης

Ροτόντα, το Πάνθεον της Θεσσαλονίκης

r_takisΚατά τη διάρκεια της τελευταίας επίσκεψής μου στην Θεσσαλονίκη τον Ιούνιο του 2016, είχα την τύχη να πληροφορηθώ ότι το Ιερό που είναι γνωστό ως Ροτόντα ήταν ανοιχτό στο κοινό εδώ και κάτι μήνες (Δεκέμβριος 2015) απαλλαγμένο από τις σκαλωσιές που το περιέβαλλαν τέσσερις δεκαετίες μετά την ολοκλήρωση των εργασιών στήριξης. Σαν μαγνήτης λειτούργησε η είδηση και βρέθηκα να περιδιαβαίνω και να φωτογραφίζω το μέρος αυτό με ποικίλα συναισθήματα που γεννούσε η θέα του μεγαλοπρεπούς Ιερού, που είναι το δίδυμο κτίσμα του Πάνθεον της Ρώμης.

Η εποχή

Επί της Ρωμαϊκής εποχής της τετραρχίας των Διοκλητιανού, Γαλέριου, Μαξιμιανού και Κωνσταντίνου Χλωρού, ο Γαλέριος όρισε ως διοικητικό κέντρο της επικράτειάς του τη Θεσσαλονίκη. Στα πλαίσια οργάνωσης της πόλης, ο Γαλέριος Bαλέριος Mαξιμιανός όπως ήταν το πλήρες όνομά του, εκπόνησε ένα μεγαλόπνοο αρχιτεκτονικό σχέδιο που εκτείνονταν σε έναν κάθετο άξονα από την παραλία και περιελάμβανε νέο λιμάνι, αυτοκρατορική κατοικία, θριαμβευτική αψίδα και Πομπική Οδό που κατέληγε σε μεγαλοπρεπή Ιερό στο υψηλότερο σημείο της διαδρομής.

Το Ιερό

Αρχιτεκτονικά κατασκευάστηκε το 306 μ.χ.χ. στα πρότυπα του Πάνθεον της Ρώμης και αφιερώθηκε στον Ύψιστο των Θεών, τον Δία και στην αυτοκρατορική λατρεία. Κάποιοι μελετητές υποστηρίζουν ότι το Ιερό μπορεί να ήταν αφιερωμένο στους Καβείρους. Κάποιοι άλλοι υποστηρίζουν ότι ήταν μαυσωλείο του Γαλέριου. Η υπόθεση αυτή δεν επιβεβαιώνεται διότι ο Γαλέριος ετάφη με τιμές στη γενέτειρά του, τη σημερινή Zaječar στη Σερβία, στο μαυσωλείο που είχε κατασκευάσει στο αυτοκρατορικό συγκρότημα Felix Romuliana.
Το κυκλικό κτήριο το οποίο σώζεται ως τις ημέρες μας, έχει εσωτερική διάμετρο 24,50μ και η οροφή του αποτελείται από ισοδιάστατο θόλο έχει ανώτερο ύψος τα 29,80μ. Συγκριτικά με το Πάνθεον, το οποίο επίσης σώζεται, είναι μικρότερο αφού αυτό είναι σχεδόν διπλάσιο με εσωτερική διάμετρο 43,3 μέτρα όπως και ύψος. Ο περιβάλλον τοίχος έχει πάχος 6,30μ. με οκτώ ορθογώνιες κόγχες που καταλήγουν σε τόξα, από τις οποίες η νότια αποτελεί την κύρια είσοδο που βρίσκεται στην κατάληξη της Ιεράς Πομπικής Οδού με την εντυπωσιακή κιονοστοιχία. H κύρια είσοδο του Ιερού στην αρχαία εποχή φαίνεται στην εικόνα, στην οποία προσπάθησα να αποτυπώσω μόνον την αρχική άποψη του κτηρίου (βλ. παρακάτω). Το υλικό της κατασκευής του Ναού είναι οπτόπλινθοι, δηλαδή ψημένες πλάκες οι οποίοι συνδέονται με ισχυρό κονίαμα. Η μέθοδος κατασκευής είναι η εξής: Ισχυρός περιβάλλον τοίχος που στις κόγχες καταλήγει σε τόξα στήριξης έως το επίπεδο που εδράζεται ο θόλος. Ο περιμετρικός τοίχος ορθώνεται σε σε τρεις ζώνες και καλύπτει πλήρως τον θόλο ενώ στηρίζει και την κεραμοσκεπή.
Στην αρχική του κατασκευή το κτήριο είχε μάλλον εμφανή τον θόλο στο ανώτερο σημείο του ο οποίος διέθεται οπή, κατ’ αντιστοιχία του Πάνθεον της Ρώμης. Η οπή που σήμερα δεν υπάρχει, είχε πολλαπλή χρήση, του φωτισμού και της διοχέτευσης του καπνού από τα θυμιάματα. Εσωτερικά το κτήριο ήταν επενδεδυμένο με μάρμαρα, όπως αυτό αποδεικνύεται από τις οπές στην τοιχοποιία και που σήμερα δεν υπάρχουν.

Μετά την λατρεία του Διός

Το Ιερό του Διός μετατράπηκε σε χριστιανικό Ναό την εποχή του Θεοδοσίου, στα τέλη του 4ου αι. μ.χ.χ. όπου έγιναν σημαντικές μετατροπές και επεκτάσεις του κτηρίου. Διανοίχτηκε η ανατολική κόγχη και κτίστηκε προσθήκη χριστιανικού ιερού. Διανοίχτηκαν και οι υπόλοιπες κόγχες και χτίστηκε χαμηλότερος περιμετρικός τοίχος που αύξησε το μέγεθος του κτηρίου αφού το πλάτυνε περιμετρικά κατά οκτώ μέτρα. Επίσης διανοίχτηκε η δυτική κόγχη για την χρήση νέας εισόδου και κατασκευάστηκε πρόπυλο. Μελετητές υποστηρίζουν ότι την χριστιανική εποχή αποπερατώθηκε ο θόλος, γεγονός που σημειώνει ότι το κτήριο έμεινε ημιτελές στην αρχική του φάση. Αδυνατώ να συμφωνήσω με την υπόθεση αυτή, διότι η κλίμακα μεγέθους των έργων του Γαλέριου που καλύπτουν όλον τον άξονα δεν επιτρέπει κατά τη γνώμη μου την μη ολοκλήρωση της κορωνίδας τους, και μάλιστα στην λεπτομέρεια κατασκευής μέρους του θόλου. Η χριστιανική φάση της κατασκευής μέρους του θόλου όπως αποτυπώνεται από τις έρευνες, μπορεί να εξηγηθεί σε μεταγενέστερη παρέμβαση μετά από πτώση του αρχικού θόλου, γεγονός που είναι γνωστό ότι συνέβαινε συχνά στις θολωτές κατασκευές της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας με γνωστότερα παραδείγματα το Πάνθεον της Ρώμης και την Αγία Σοφία της Νέας Ρώμης. Η πτώση συνέβη το πιθανότερο κατά την διάνοιξη της ανατολικής κόγχης για την προσθήκη του χριστιανικού ιερού. Η διάνοιξη αυτή και οι υπόλοιπες παρεμβάσεις, είναι που επέφεραν μεγάλα προβλήματα στην στατικότητα του κτηρίου, όπως τονίζουν οι σημερινοί ερευνητές μηχανικοί. Επίσης γνωρίζουμε μετά βεβαιότητας ότι σε μεταγενέστερα χρόνια μετά από σεισμό έπεσε μέρος του θόλου. Η αποκατάστασή του άφησε σημάδια που είναι ορατά στον σημερινό επισκέπτη.

Με την κατάκτηση της πόλης από του Οθωμανούς το 1432 η χρήση του κτηρίου συνεχίζει να είναι χριστιανική μέχρι το 1590, χρονιά που μετατράπηκε σε τζαμί από τον Σεΐχη Σουλεϊμάν Χορτατζή Εφέντη. Τότε έγινε και η προσθήκη του μιναρέ και της κρήνης που και σήμερα βλέπουμε.

r_minare

Με την απελευθέρωση της πόλης το 1912, η χρήση της Ροτόντας ως τζαμιού έπαψε. Το 1917 προτάθηκε η χρήση ως μουσείου του Μακεδονικού Πολέμου, που όμως δεν υλοποιήθηκε.
Ο σεισμός του 1978 επέφερε μεγάλες ζημιές στο κτήριο, κυρίως λόγω των παρεμβάσεων της χριστιανικής εποχής που είχαν επιφέρει μεγάλα στατικά προβλήματα όπως είδαμε. Το 1988 χαρακτηρίστηκε ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της Unesco.

Μετά από σαράντα έτη εργασιών αποκατάστασης, η Ροτόντα αποδόθηκε τον Δεκέμβριο του 2015 στους επισκέπτες ως μνημείο πολιτισμού, το κατά δύναμη στην αρχική της μορφή. Μόνον το χριστιανικό ιερό, οι τοιχογραφίες, ο μιναρές και η κρήνη θυμίζουν τις μεταγενέστερες χρήσεις από αυτήν του Ιερού του Διός.

r_r.jpg

Αξίζει να επισκεφθείτε και να θαυμάσετε το αρχαίο μεγαλοπρεπές κτήριο, που αντίστοιχό του βρίσκεται μόνον στην Ρώμη, το γνωστό Πάνθεον το Ιερό όλων των θεών.

Τάκης Παναγιωτόπουλος

Σεπτέμβριος 2016

ΠΗΓΕΣ

– Η Ροτόντα της Θεσσαλονίκης. Νέα στοιχεία και αποσαφηνίσεις με αφορμή τις αναστηλωτικές

εργασίες , Καλλιόπη ΘΕΟΧΑΡΙΔΟΥ, Δελτίον XAE 16 (1991-1992), Περίοδος Δ’.

– Στατική προσομοίωση του μνημείου της Ροτόντας Θεσσαλονίκης , Ι.Ν. ∆ουδούμης ∆ρ. Πολιτικός Μηχανικός, αναπλ. καθηγητής Τμήμ. Πολιτικών Μηχανικών Α.Π.Θ. , Ο.Η. Φοροζίδου ∆ιπλ. Πολιτικός Μηχανικός Α.Π.Θ.

http://odysseus.culture.gr

https://en.wikipedia.org/wiki/Galerius

Κανονικό – Ο Κανόνας της Επικούρειας Φιλοσοφίας

Τάκης Παναγιωτόπουλος


H συμφωνία στο νόημα των λέξεων, προϋπόθεση της φιλοσοφικής διάθεσης

Πριν προχωρήσουμε στον Κανόνα, αναφέρουμε ως εισαγωγή ένα σημαντικό απόσπασμα του Επίκουρου, το οποίο υπάρχει στην επιστολή προς τον Ηρόδοτο:
«Πρώτα απ’ όλα λοιπόν Ηρόδοτε, πρέπει να λαμβάνουμε με ακρίβεια τα νοήματα που αντιστοιχούν στις λέξεις, για να μπορούμε να κρίνουμε τις θέσεις ή τα ζητούμενα ή τις απορίες κάνοντας αναγωγή σ’ αυτά και να μην άκριτα αποδεικνύουμε τα πάντα στο άπειρο, ή να χρησιμοποιούμε κενές λέξεις. Γιατί είναι ανάγκη το πρωταρχικό νόημα κάθε λέξης να είναι φανερό και να μη χρειαζόμαστε να το αποδείξουμε». (Πρῶτον μὲν οὖν τὰ ὑποτεταγμένα τοῖς φθόγγοις, ὦ Ἡρόδοτε, δεῖ εἰληφέναι, ὅπως ἂν τὰ δοξαζόμενα ἢ ζητούμενα ἢ ἀπορούμενα ἔχωμεν εἰς ταῦτα ἀναγαγόντες ἐπικρίνειν, καὶ μὴ ἄκριτα πάντα ἡμῖν ᾖ εἰς ἄπειρον ἀποδεικνύουσιν ἢ κενοὺς φθόγγους ἔχωμεν. ἀνάγκη γὰρ τὸ πρῶτον ἐννόημα καθ’ ἕκαστον φθόγγον βλέπεσθαι καὶ μηθὲν ἀποδείξεως προσδεῖσθαι, εἴπερ ἕξομεν τὸ ζητούμενον ἢ ἀπορούμενον καὶ δοξαζόμενον ἐφ’ ὃ ἀνάξομεν. (Διογένης Λαέρτιος – Βίοι Φιλοσόφων – Βιβλίο 10.37-38 στο εξής Δ.Λ.Ι).
Εφόσον ορίζουμε με ακρίβεια τα νοήματα που αντιστοιχούν στις λέξεις που χρησιμοποιούμε, προχωρούμε στην αναζήτηση της γνώσης με το λογισμό όπως για παράδειγμα τη σύλληψη με τον νου του περιεχομένου συγκεκριμένου ή αφηρημένου πράγματος και για όσα επιδέχονται επιβεβαίωση και για τα άδηλα (τὸ προσμένον καὶ τὸ ἄδηλον). Για να συμβεί αυτό και να προκύψει μια ορθή γνώμη (δόξα), θα πρέπει να εξεταστεί ως προς το αληθές της. Ο Κανών του Επίκουρου ασχολείται με το θέμα της αναζήτησης της Αλήθειας, το οποίο αποτελεί βασικό φιλοσοφικό ζητούμενο. Είναι ολοφάνερο ότι εάν στηριζόμαστε σε κάτι μη αληθές για την απόδειξη μιας φιλοσοφικής γνώμης, αυτή καταρρέει από μόνη της. Για να διακρίνουμε την Αλήθεια χρησιμοποιούμε το κριτήριο. Αυτό μας επιτρέπει να αντιλαμβανόμαστε με τέτοιο τρόπο τις καταστάσεις, ώστε να αξιολογούμε αν κάτι που έχουμε στο νου είναι αληθές ή ψευδές. Έτσι στη συνέχεια έχοντας πλέον ορθές και ολοκάθαρες σκέψεις στο νου, μας δίνεται η δυνατότητα να προχωρούμε ή όχι και στις ανάλογες πράξεις του βίου μας. Τα περί κριτηρίων της αλήθειας αναπτύσσονταν αναλυτικά στον Κανών, έργο του Επίκουρου το οποίο δεν σώζεται. Στοιχεία του Κανονικού βρίσκουμε στις διαθέσιμες πηγές της ελληνικής γραμματείας.

Το λογικόν ως πηγή του λογισμού

Στην επικούρεια φιλοσοφία κυρίαρχη έννοια είναι αυτή του λογισμού, δηλαδή της σκέψης, του συλλογισμού όπως θα λέγαμε σήμερα με άλλα λόγια.
Ο λογισμός σύμφωνα με τον Επίκουρο παράγεται από το τμήμα της ψυχής που ονομάζεται “λογικόν”, το υπόλοιπο της ψυχής είναι το “άλογον”. (καὶ τὸ μέν τι ἄλογον αὐτῆς[της ψυχής], ὃ τῷ λοιπῷ παρεσπάρθαι σώματι· τὸ δὲ λογικὸν ἐν τῷ θώρακι, ΔΛ.Ι.66). Το σύνολο της ψυχής κατά τον Επίκουρο είναι υλικό. Ο Επίκουρος λέει ότι «η ψυχή είναι σώμα που αποτελείται από πολύ λεπτά μέρη»(ἡ ψυχὴ σῶμά ἐστι λεπτομερὲς, ΔΛ.Ι.63). «Πέραν από τα σώματα και το κενό, δεν μπορούμε να διανοηθούμε τίποτα, ούτε μέσω της άμεσης αντίληψης ούτε σε αναλογία με τις άμεσες αντιλήψεις, που θα μπορούσαν να εκληφθούν σαν ολοκληρωμένες φυσικές οντότητες» (..οὐθὲν οὐδ’ ἐπινοηθῆναι δύναται οὔτε περιληπτικῶς οὔτε ἀναλόγως τοῖς περιληπτοῖς ὡς καθ’ ὅλας φύσεις λαμβανόμενα.. ΔΛ.Ι.40).
Εδώ ο Επίκουρος ξεκαθαρίζει την υλικότητα της ψυχής και μας εντυπωσιάζει με την διάκριση του αλόγου μέρους που είναι διασκορπισμένο σε όλο το σώμα και που είναι αυτό που το λειτουργεί και του λογικού που είναι το κέντρο λήψης και επεξεργασίας των αισθήσεων και των πάσης φύσεως αποφάσεων κι ενεργειών κλπ.
Το ότι το κέντρο αυτό βρίσκεται στον θώρακα, γνωρίζουμε ότι σήμερα δεν ισχύει πια. Το κέντρο του λογικού είναι ο εγκέφαλος, το κεντρικό νευρικό σύστημα. Tο άλογον είναι το υπόλοιπο νευρικό σύστημα, το περιφερικό, που βρίσκεται σε όλο το σώμα. Το δε σύνολον το ονομάζουμε ψυχή.

Η προέλευση του λογισμού

Οι πρωτόγονοι άνθρωποι ζούσαν σύμφωνα με τον Επίκουρο σύμφωνα με την φύση και διδάχθηκαν από τα πράγματα και κατ’ ανάγκη. Ο Λουκρήτιος μας λέει σχετικά: “Μέρα με τη μέρα, όσοι ξεχώριζαν στην εξυπνάδα κι είχαν σύνεση, έδειχναν στους άλλους ανθρώπους πως να αλλάζουν την προηγούμενη ζωή τους με τρόπους καινούργιους και με τη φωτιά”. (Inque dies magis hi victum vitamque priorem commutare novis monstrabant rebus et igni, ingenio qui praestabant et corde vigebant. – DRN.V.1105)
Με τον τρόπο αυτό, με την εμπειρία της ζωής, προέκυψε ο λογισμός που στηρίχθηκε στα διδαχθέντα, τα ανέπτυξε και βρήκε καινούργια. Ο ίδιος ο Επίκουρος μας λέει ότι “ο δε λογισμός διερευνά σχολαστικά αυτό που έδωσε η φύση και προσθέτει σ’ αυτό νέες ανακαλύψεις”. (τὸν δὲ λογισμὸν τὰ ὑπὸ ταύτης παρεγγυηθέντα ὕστερον ἐπακριβοῦν καὶ προσεξευρίσκειν ἐν μὲν τισὶ θᾶττον – ΔΛ.Ι.75)

Η χρήση του λογισμού από τον Επίκουρο

Αργότερα, στα χρόνια της φιλοσοφίας, ο Επίκουρος χρησιμοποίησε τα λόγια και τον λογισμό για να δημιουργήσει την δική του σχολή με σκοπό την επίτευξη του ευδαίμονα βίου.
“Ο Επίκουρος έλεγε την φιλοσοφία ενέργεια που με λόγους και διαλογισμούς δημιουργεί τον ευδαίμονα βίο”. («Ἑπίκουρος μὲν ἔλεγε τὴν φιλοσοφίαν ἐνέργειαν εἶναι λόγοις καὶ διαλογισμοῖς τὸν εὐδαίμονα βίον περιποιῦσαν». Σέξτος Εμπειρικός, Προς Ηθικούς US219)
Τον λογισμό τον χρησιμοποίησε ενδελεχώς. Για τα εναργή δηλαδή τα ολοφάνερα, η αποδοχή ενός συμπερασμού είναι απλούστερη και δεν απαιτεί απόδειξη αλλά απλή επιβεβαίωση. Για τα άδηλα δηλαδή τα αφανέρωτα και για τα μετέωρα δηλαδή όλα αυτά που τα βλέπουμε μεν ως φαινόμενα στον ουράνιο θόλο αλλά είναι μακριά μας για να μπορούμε να τα παρατηρήσουμε ενδελεχώς, οι διαλογισμοί ήταν και είναι απαραίτητοι για την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων που θα βρίσκονται πιο κοντά στην αλήθεια.
Ο Επίκουρος φιλοσόφησε περί της φύσεως διότι όπως ο ίδιος έλεγε “εάν προσηλωθούμε στην προσεκτική εξέταση όλων αυτών των φαινομένων, θα καταλήξουμε να εξιχνιάσουμε τις πραγματικές αιτίες της ταραχής και του φόβου, και καθορίζοντας την αιτία των ουράνιων φαινομένων και των άλλων που συμβαίνουν, θα απαλλαγούμε από όλα αυτά που φοβίζουν στο έπακρο τους άλλους ανθρώπους”. (ἂν γὰρ τούτοις προσέχωμεν, τὸ ὅθεν ὁ τάραχος καὶ ὁ φόβος ἐγίνετο ἐξαιτιολογήσομεν ὀρθῶς καὶ ἀπολύσομεν, ὑπέρ τε μετεώρων αἰτιολογοῦντες καὶ τῶν λοιπῶν τῶν ἀεὶ παρεμπιπτόντων, ὅσα φοβεῖ τοὺς λοιποὺς ἐσχάτως – ΔΛ.Ι.82)
Ο Επίκουρος μας λέει χαρακτηριστικά για την χρήση του λογισμού: “το σύμπαν είναι σώματα και κενό, ότι υπάρχουν τα σώματα το επιβεβαιώνει πριν απ’ όλα σε κάθε περίπτωση η αίσθηση, με βάση την οποίαν είναι αναγκαίο να χρησιμοποιούμε τον λογισμό και να βγάζουμε συμπεράσματα για τα άδηλα”. (τὸ πᾶν ἐστι <σώματα καὶ κενόν>· σώματα μὲν γὰρ ὡς ἔστιν, αὐτὴ ἡ αἴσθησις ἐπὶ πάντων μαρτυρεῖ, καθ’ ἣν ἀναγκαῖον τὸ ἄδηλον τῷ λογισμῷ τεκμαίρεσθαι – ΔΛ.Ι.39)
Ο Επίκουρος στηριζόμενος στην μέχρι τότε εμπειρία της ανθρωπότητας ανακάλυψε με τον λογισμό την χρήση ορισμένων “εργαλείων” για να εξηγήσει την φύση του παντός άρα και του ανθρώπου. Έτσι προχώρησε κατόπιν όπου και όταν χρειάζονταν στους διαλογισμούς και παρήγαγε άλλα διαλογίσματα. Τα “εργαλεία” αυτά και την χρήση τους με την μέθοδο του λογισμού του, την αποτύπωσε στον Κανόνα.

O Κανών του Επίκουρου

Όπως αναφέρει ο Σέξτος Εμπειρικός στο έργο του Προς Λογικούς, “Οι δε επικούρειοι ξεκινούν από τα λογικά, διότι πρώτα εξετάζουν τα κανονικά, και καθοδηγούνται για τα ολοφάνερα και τα άδηλα και τα επακόλουθα αυτών”. (οί δε Έπικούρειοι ἀπό τῶν λογικῶν είσβάλλουσιν τά γάρ κανονικά πρῶτον ἐπιθεωροῦσιν, περὶ τε εναργῶν και ἀδήλων καί τῶν τούτοις ἀκολούθων ποιοῦνται την ὑφήγησιν – Σέξτος Εμπειρικός, Προς Λογικούς Α.22)
Τον Κανόνα ονόμαζε και περί κριτηρίου και αρχής και στοιχειωτικόν και την αποτύπωσε στο ομώνυμο βιβλίο. (καλοῦσι δ’ αὐτὸ περὶ κριτηρίου καὶ ἀρχῆς, καὶ στοιχειωτικόν ΔΛ.Ι.30)
Το Κανονικόν αποτελεί το θεμέλιο της φιλοσοφίας του Κήπου, όπου στεριώνει η βάση του, το Φυσικό μέρος, το οποίο στηρίζει με τη σειρά του το οικοδόμημα, δηλαδή το Ηθικό. Στοιχεία του Κανονικού βρίσκονται σε όλη την έκταση του επικούρειου φιλοσοφικού συστήματος, δηλαδή τα συναντάμε και στο Φυσικό και στο Ηθικό μέρος. Λέγεται έτσι δηλαδή Κανονικόν από την λέξη κανόνας, το ευθύγραμμο τμήμα που χρησιμοποιούμε για να χαράσσουμε ευθείες γραμμές ή να διακρίνουμε τις στρεβλές, ο χάρακας όπως λέμε σήμερα.
Στο Κανόνα αναπτύσσεται η μέθοδος του λογισμού που προκύπτει από την αξιολόγηση των πραγμάτων με την βοήθεια κριτηρίου.
Εντος του Κανόνα περιγράφονται τα κριτήρια της αλήθειας, όπως τα ονόμασε ο Επίκουρος. Αυτά είναι οι αισθήσεις, οι προλήψεις και τα πάθη όπως αναφέρει ο Επίκουρος στον Κανών και οι φανταστικές επιβολές της διάνοιας, σύμφωνα με τους Επικούρειους Φιλοσόφους γενικότερα.
(ἐν τοίνυν τῷ Κανόνι λέγων ἐστὶν ὁ Ἐπίκουρος κριτήρια τῆς ἀληθείας εἶναι τὰς αἰσθήσεις καὶ προλήψεις καὶ τὰ πάθη, οἱ δ’ Ἐπικούρειοι καὶ τὰς φανταστικὰς ἐπιβολὰς τῆς διανοίας – ΔΛ.Ι.31) Αναφορά στις φανταστικές επιβολές της διάνοιας, γίνεται και από τον ίδιο τον Επίκουρο στην Κύρια Δόξα (XXIV) («Εἴ τιν’ ἐκβαλεῖς ἁπλῶς αἴσθησιν καὶ μὴ διαιρήσεις τὸ δοξαζόμενον κατὰ τὸ προσμένον καὶ τὸ παρὸν ἤδη κατὰ τὴν αἴσθησιν καὶ τὰ πάθη καὶ πᾶσαν φανταστικὴν ἐπιβολὴν τῆς διανοίας.. κλπ»).

Οι Αισθήσεις

Οι Αισθήσεις είναι το σύνολο των λειτουργιών με τις οποίες αντιλαμβανόμαστε άμεσα τους εξωτερικούς ή εσωτερικούς ερεθισμούς του περιβάλλοντός μας. Οι ερεθισμοί αυτοί προκαλούνται όταν η έκφραση των ατομικών ενώσεων επιδρά στο σώμα ως ύλη, προερχόμενη από διάφορες πηγές. Γίνεται αντιληπτή δε λόγω της ύπαρξης των αισθητήριων οργάνων που υποδέχονται την ύλη και με τις νευρικές απολήξεις που διαθέτουν μεταφέρουν την πληροφορία στον εγκέφαλο μέσω του νευρικού συστήματος.
Η αίσθηση είναι αντιληπτική σε όσα υποπίπτουν σ’ αυτή. Δεν αφαιρείται ή προστίθεται τίποτε σε αυτήν, είναι άλογη. Αληθεύει στα πάντα και το ίδιο το ον την λαμβάνει από τη φύση του ως έχει. Όλων δε των αισθητών είναι όντως αληθή. Αυτά που στοχαζόμαστε όμως διαφέρουν, άλλα από αυτά είναι αληθή και άλλα ψευδή. (τὴν τὲ αἴσθησιν αντιληπτικὴν οὖσαν τῶν ὐποπιπτὸντων αὖτη, καί μῆτε ἀφαιροῦσαν τὶ μῆτε προστιθεῖσαν τῶ ἄλογον εἶναι, διὰ παντὸς τὲ ἀληθεῦειν καί οὔτω τὲ ον λαμβὰνειν ὦς εἶχε φὺσεως αὖτο ἐκεῖνο. Πὰντων δὲ τῶν αἰσθητῶν άληθῶν ὂντων, τά δοξαστὰ διαφὲρειν, καὶ τὰ μὲν αὐτῶν εἶναι άληθῆ τὰ δὲ ψευδῆ – Σέξτος Εμπειρικός, Προς Λογικούς 8.9)

Οι προλήψεις

Την δε πρόληψη οι επικούρειοι την λέμε ως κατάληψη, ή γνώμη ορθή, ή έννοια, ή εναποθηκευμένη καθολική νόηση, δηλαδή τη μνήμη που προκαλείται από τις επαναλαμβανόμενες εξωτερικές φανερώσεις. (Τὴν δὲ πρόληψιν λέγουσιν οἱονεὶ κατάληψιν ἢ δόξαν ὀρθὴν ἢ ἔννοιαν ἢ καθολικὴν νόησιν ἐναποκειμένην, τουτέστι μνήμην τοῦ πολλάκις ἔξωθεν φανέντος – ΔΛ.I.33)
Για παράδειγμα ο άνθρωπος μόλις δει για πρώτη φορά ένα αντικείμενο όπως το τραπέζι και του εξηγήσουν ότι αυτό λέγεται έτσι, εντυπώνει το γεγονός στη μνήμη του και όταν ξαναδεί το ίδιο αντικείμενο ανακαλεί τη πρόληψη που έχει δεχθεί και γνωρίζει ότι πρόκειται για τραπέζι και όχι κάτι άλλο. Η πρόληψη λαμβάνεται σαφώς μέσω των αισθήσεων και ανήκει στα εναργή δηλαδή τα ολοφάνερα πράγματα.

Τα πάθη

Τα πάθη ή αλλιώς τα συναισθήματα είναι δύο, η ηδονή δηλαδή η τέρψη, η ευχαρίστηση και η αλγηδόνα ή αλλιώς ο πόνος. Υπάρχουν σε όλα τα ζώα και το πρώτο είναι οικείο ενώ το άλλο ξένο. Πάνω σ΄αυτά κρίνουμε τις προτιμήσεις και τις αποφυγές στην ζωή μας. (Πάθη δὲ λέγουσιν εἶναι δύο, ἡδονὴν καὶ ἀλγηδόνα, ἱστάμενα περὶ πᾶν ζῷον, καὶ τὴν μὲν οἰκεῖον, τὴν δὲ ἀλλότριον· δι’ ὧν κρίνεσθαι τὰς αἱρέσεις καὶ φυγάς – ΔΛ.I.34)

Οι φανταστικές επιβολές της διάνοιας

Οι φανταστικές επιβολές της διανοίας είναι οι φανταστικές εικόνες που συλλαμβάνονται και προβάλλονται στο νου. Αυτό συμβαίνει λόγω της ύπαρξης ειδώλων που αποτελούνται από λεπτότερα άτομα τα οποία ναι μεν δεν μπορούν να συλλάβουν οι αισθήσεις, αλλά τα αντιλαμβάνεται ο νους. Τέτοια είναι οι προβολές όσων ανθρώπινων μορφών βλέπουμε στο ύπνο μας, αλλά και των άλλων όντων που συλλαμβάνει η «φαντασία» μας.
Όπως μας λέει και ο Σέξτος Εμπειρικός, «γίνονται όλες οι φαντασίες αληθείς και με τη λογική. Διότι εάν λέγεται αληθής μια φαντασία, λένε οι επικούρειοι, όταν από υπαρκτό και σύμφωνα με αυτό γίνεται. Η κάθε δε φαντασία συνίσταται από το φανταστό που υπάρχει και σύμφωνα με αυτό κατ΄ ανάγκη, η κάθε φαντασία είναι αληθής». (Γὶνονται οὺν πὰσαι αἱ φαντασὶαι ἀληθεῖς. Καὶ κατὰ λὸγον. Εἱ γὰρ ἀληθῆς λὲγεται φαντασὶα, φασὶν οἱ επικοὺρειοι, ὄταν ἀπὸ ὐπὰρχοντος τὲ καὶ κατ΄αὐτὸ τὸ ὐπὰρχον γὶνηται, πὰσα δὲ φαντασὶα ἀπὸ ὐπὰρχοντος τοῦ φανταστοῦ καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ φανταστὸν συνὶσταται, πὰσα κατ’ ἀνὰγκην φαντασὶα ἐστὶν ἀληθῆς – Σέξτος Εμπειρικός, Προς Λογικούς Α’ 7.204.6)

Η χρήση των κριτηρίων της αλήθειας για συμπερασμούς

Στηριζόμενοι λοιπόν στις αισθήσεις, στις απλές επιβολές είτε στις διανοητικές ή σε όποιο άλλο κριτήριο καθώς επίσης και στα υπάρχοντα πάθη, μπορούμε να βγάζουμε συμπεράσματα και για όσα φανερά αναμένουν την επιβεβαίωση και για αυτά που δεν βλέπουμε, τα άδηλα. (Ἔτι τε κατὰ τὰς αἰσθήσεις δεῖ πάντα τηρεῖν καὶ ἁπλῶς τὰς παρούσας ἐπιβολὰς εἴτε διανοίας εἴθ’ ὅτου δήποτε τῶν κριτηρίων, ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ὑπάρχοντα πάθη, ὅπως ἂν καὶ τὸ προσμένον καὶ τὸ ἄδηλον ἔχωμεν οἷς σημειωσόμεθα – ΔΛ.Ι.38) και (τ’αφανές δια του φαινομένου συλλογίζεσθαι – Περί φύσεως 14.14), (το σύμφωνον τοις φαινομένοις συλλογίζεσθαι – Προς Πυθοκλή Δ.Λ. Χ112).
Σύμφωνα με τα παραπάνω, είμαστε βέβαιοι ότι μπορούμε να βασιστούμε στα κριτήρια αυτά. Τι γίνεται όμως αν κάποιος δε τα δέχεται ως τέτοια; Την απάντηση την δίνει ο ίδιος ο Επίκουρος με τα παρακάτω λόγια:
«Αν απορρίπτεις απλώς την αίσθηση και δεν διαχωρίζεις την άποψη για κάτι(δοξαζόμενον) και αυτό που επιδέχεται επιβεβαίωση(προσμένον) και αυτό που είναι ήδη παρόν κατά την αίσθηση και τα πάθη και κάθε φανταστική επιβολή της διανοίας, συνταράσσεις και τις υπόλοιπες αισθήσεις με μια μάταια άποψη, έτσι ώστε θα οδηγηθείς να απορρίψεις κάθε κριτήριο. Εάν δε βεβαιώσεις και αυτό που επιδέχεται επιβεβαίωση και αυτό που δεν έχει την επιμαρτύρηση, πάνω στις έννοιες των απόψεών σου, δεν θα αποφύγεις την διάψευση, επειδή θα αφήσεις κάθε αμφισβήτηση κατά την κάθε κρίση, για το αν κάτι είναι ορθό ή μη ορθό». (Εἴ τιν’ ἐκβαλεῖς ἁπλῶς αἴσθησιν καὶ μὴ διαιρήσεις τὸ δοξαζόμενον κατὰ τὸ προσμένον καὶ τὸ παρὸν ἤδη κατὰ τὴν αἴσθησιν καὶ τὰ πάθη καὶ πᾶσαν φανταστικὴν ἐπιβολὴν τῆς διανοίας, συνταράξεις καὶ τὰς λοιπὰς αἰσθήσεις τῇ ματαίῳ δόξῃ, ὥστε τὸ κριτήριον ἅπαν ἐκβαλεῖς. εἰ δὲ βεβαιώσεις καὶ τὸ προσμένον ἅπαν ἐν ταῖς δοξαστικαῖς ἐννοίαις καὶ τὸ μὴ τὴν ἐπιμαρτύρησιν, οὐκ ἐκλείψεις τὸ διεψευσμένον· ὡς τετηρηκὼς ἔσῃ πᾶσαν ἀμφισβήτησιν κατὰ πᾶσαν κρίσιν τοῦ ὀρθῶς ἢ μὴ ὀρθῶς – ΚΥΡΙΑΙ ΔΟΞΑΙ XXIV)
Με τα κριτήρια της αλήθειας ελέγχουμε εάν μια γνώμη είναι αληθής ή ψευδής. Η αληθής γνώμη προκύπτει εάν μια γνώμη επιβεβαιώνεται ή δεν καταρρίπτεται (επιμαρτύρησις – μη αντιμαρτύρησις). Το ψευδές ελέγχεται όταν μια γνώμη καταρρίπτεται ή δεν επιβεβαιώνεται (αντιμαρτύρησις – μη επιμαρτύρησις). ([δόξα] ἀληθῆ τέ φασι καὶ ψευδῆ· ἂν μὲν γὰρ ἐπιμαρτυρῆται ἢ μὴ ἀντιμαρτυρῆται, ἀληθῆ εἶναι· ἐὰν δὲ μὴ ἐπιμαρτυρῆται ἢ ἀντιμαρτυρῆται, ψευδῆ τυγχάνειν ΔΛ.Ι.34)
Για να διακρίνουμε τι είναι αληθές και τι όχι χρησιμοποιούμε καταρχήν την ενάργεια, η οποία προκύπτει από την άμεση αντίληψη των πραγμάτων με την χρήση των κριτηρίων της αλήθειας. Εναργές είναι το ολοφάνερο, το ξεκάθαρο. Δεν περιορίζουμε όμως την βέβαιη γνώση μόνον σε αυτά που είναι εναργή.
Με βάση την άμεση αντίληψη των πραγμάτων με τις αισθήσεις, χρησιμοποιούμε την κατ΄ αναλογία αντίληψή τους σε όσα είναι άδηλα, δηλαδή αυτά που δεν φαίνονται και για τα μετέωρα που είναι αρκετά μακριά για να αντιληφθούμε τις αιτίες τους άμεσα.
Παράδειγμα συλλογισμού για τα άδηλα: “Εάν, πράγματι, κάποιος μας πει ότι ένα καθορισμένο σώμα περιέχει μέρη άπειρα σε αριθμό και οποιουδήποτε μεγέθους, θα ήταν αδύνατο να αντιληφθούμε με ποιο τρόπο. Πως ένα τέτοιο σώμα θα μπορούσε να εξακολουθεί να έχει πεπερασμένο μέγεθος; Είναι πράγματι φανερό, ότι τα μέρη σε άπειρο αριθμό πρέπει να έχουν συγκεκριμένο μέγεθος και όποια και αν είναι τα μεγέθη τους, το μέγεθος του σώματος θα πρέπει ομοίως να είναι άπειρο”. (Οὔτε γὰρ ὅπως, ἐπειδὰν ἅπαξ τις εἴπῃ ὅτι ἄπειροι ὄγκοι ἔν τινι ὑπάρχουσιν ἢ ὁπηλίκοι οὖν, ἔστι νοῆσαι, πῶς τ’ ἂν ἔτι τοῦτο πεπερασμένον εἴη τὸ μέγεθος. πηλίκοι γάρ τινες δῆλον ὡς οἱ ἄπειροί εἰσιν ὄγκοι· καὶ οὗτοι ὁπηλίκοι ἄν ποτε ὦσιν, ἄπειρον ἂν ἦν καὶ τὸ μέγεθος ΔΛ.Ι.57)
Έτσι λοιπόν όλα τα επινοήματα έχουν την γένεσή τους στις αισθήσεις κατά περίπτωση με την αναλογία αλλά και με την ομοιότητα και τη σύνθεση συμβαλλομένου και του λογισμού. (καὶ γὰρ καὶ ἐπίνοιαι πᾶσαι ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων γεγόνασι κατά τε περίπτωσιν καὶ ἀναλογίαν καὶ ὁμοιότητα καὶ σύνθεσιν, συμβαλλομένου τι καὶ τοῦ λογισμοῦ ΔΛ.Ι.32)
Οι Επικούρειοι λοιπόν χρησιμοποιούν τη μεθοδολογία του νόμου της αναλογίας για να αντιληφθούν τα άδηλα. Παράδειγμα συλλογισμού κατ΄αναλογία: Γράφει ο Λουκρήτιος (Περί της φύσεως των πραγμάτων ΙΙ 114-124): «Πρόσεξε, κάθε φορά που τρυπώνουν οι ακτίνες του ήλιου και ρίχνουν το φως τους μες στο σκοτάδι των σπιτιών μας: θα δεις πολλά μικροσκοπικά σωματίδια να αναδεύονται με χίλιους δυο τρόπους στο κενό που φωτίζει η ακτίνα. Σαν να μπλέχτηκαν σε αγώνα ασταμάτητο, συγκρούονται και μάχονται κατά σμήνη χωρίς ανάπαυλα καμιά, ξεσηκωμένα από απανωτές συγκρούσεις και απωθήσεις. Απ’ αυτό μπορείς να πάρεις μια ιδέα για το πώς μοιάζει η αέναη και αδιάκοπη κίνηση των αρχικών στοιχείων στο απέραντο κενό – στο βαθμό που μπορεί ένα μικρό γεγονός να μας δώσει μια ιδέα για τα μεγαλύτερα και να φωτίσει τα χνάρια που οδηγούν στη γνώση τους».
Ο επικούρειος τρόπος επιλογισμού βασίζεται λοιπόν στην παρατήρηση της Φύσης και όλες οι γνώμες είναι αποδεκτές αρκεί να μην αντιμαρτυρούνται. Εφαρμόζεται δε και σε όσα «λογικά» συμπεράσματα οδηγούν σε παράδοξα. Αυτό συμβαίνει όταν τα συμπεράσματα αυτά στηρίζονται στην επικρατούσα λογική που είχε ήδη διαμορφωθεί στη εποχή πριν τον Επίκουρο με κύριο εκφραστή της τον Αριστοτέλη.
Παράδειγμα παράδοξου εάν δεν ακολουθηθεί ο επικούρειος συμπερασμός: Διχοτομούμε ένα ευθύγραμμο τμήμα και επαναλαμβάνουμε την διχοτόμηση στα τμήματα που δημιουργούνται. Θεωρητικά το μισό του μισού επαναλαμβάνεται στο άπειρο (επ’ άπειρο τομή), άρα το ευθύγραμμο τμήμα αποτελείται από άπειρα τμήματα. Όμως σύμφωνα με την παρατήρηση που χρησιμοποιεί η επικούρεια φιλοσοφία, ένα ευθύγραμμο τμήμα, μια βέργα για παράδειγμα, έχει ορισμένο μήκος και όχι άπειρο. Αν προσπαθήσουμε να την διαιρέσουμε κάποια στιγμή θα φθάσουμε στα άτμητα στοιχεία που την αποτελούν κι εκεί η διαδικασία θα τερματιστεί και δεν θα συνεχισθεί στο άπειρο.
Ο Επίκουρος απέδειξε με τον Κανόνα ότι η λογική έτσι όπως είχε διατυπωθεί μέχρι την εποχή του, δεν οδηγούσε πάντα στα σωστά συμπεράσματα. Ο επικούρειος κανόνας στον αντίποδα οδηγεί στην ορθότερη εξήγηση της όλης Φύσης διαχρονικά. Επιτρέπει δηλαδή στο νου να σχηματίσει τις απαραίτητες κρίσεις ώστε να οδηγηθεί με επιστημονική μέθοδο στην απόκτηση της γνώμης (δόξας) για κάθε θέμα που απασχολεί τον άνθρωπο και καθιστά βατό τον δρόμο προς την ευδαιμονία.

Η χρήση του Κανόνα για την εξήγηση των αδήλων.
Το παράδειγμα του Φιλόδημου

Οι επικούρειοι βασιζόμενοι στις παρατηρήσεις, τα «σημεία» όπως τα λένε, μπόρεσαν να οδηγηθούν με τον επιλογισμό σε ασφαλή συμπεράσματα για τα άδηλα χρησιμοποιώντας τον Κανόνα. O Φιλόδημος αναφέρει στο έργο του «Περί σημείων» (ph.1065), ότι εάν υπάρχει ένα μη παρατηρήσιμο (άδηλο) Υποκείμενο που θέλουμε να διερευνήσουμε ότι διαθέτει ένα Γνώρισμα (πχ σχήμα, χρώμα, μεγεθος κλπ), μπορούμε να σκεφτούμε ένα παρατηρήσιμο Ανάλογο με ένα Σημείο αντίστοιχο του Γνωρίσματος και να διερευνήσουμε εάν η υπόθεση είναι αληθής με την επιβεβαίωση ή μη κατάρριψη ή είναι ψευδής με την κατάρριψη ή μη επιβεβαίωση.

Υπόθεση: Τα άτμητα σώματα (άτομα) έχουν σχήμα ή όχι;

Διερευνούμενο Υποκείμενο: Άτμητα σώματα(άτομα)
Αναζητούμενο Γνώρισμα: Σχήμα
Ανάλογο: Ορατά σώματα
Σημείο: Σχήμα
Υπάρχει εξαίρεση; Όχι – Οι αισθήσεις επιμαρτυρούν ότι όλα τα ορατά σώματα έχουν σχήμα
Συμπέρασμα: Και τα άτομα έχουν σχήμα

Η χρήση του Κανόνα για την εξήγηση των αιτιών

Εισαγωγή

Ο Επίκουρος χρησιμοποιώντας τον λογισμό με την μέθοδο του Κανόνα, δίνει εξηγήσεις για το παν, το σύμπαν όπως λέμε σήμερα, για την εξήγηση των αιτιών γένεσης των φαινομένων αλλά και των αδήλων, δηλαδή των μη φανερών. Ο ίδιος μας λέει χαρακτηριστικά: “πρέπει να θεωρούμε ότι το έργο της φυσικής επιστήμης είναι το να εξακριβώσουμε την αιτία των πιο κύριων φαινομένων.. ”. (Καὶ μὴν καὶ <τὸ> τὴν ὑπὲρ τῶν κυριωτάτων αἰτίαν ἐξακριβῶσαι φυσιολογίας ἔργον εἶναι δεῖ νομίζειν.. – ΔΛ.Ι.78).
Με την μελέτη της φύσης απολαμβάνουμε την γαλήνη στον βίο μας έχοντας απομακρύνει οριστικά τους φόβους που προέκυπταν από την προϋπάρχουσα αδυναμία της εξήγησης των φαινομένων. Στην επιστολή προς Ηρόδοτο που αποτελεί την μικρή επιτομή “Περί Φύσεως”, ο Επίκουρος λέει χαρακτηριστικά: “..εγώ που συνιστώ την συνεχή μελέτη της Φύσης, χάρις στην οποία απολαμβάνω στη ζωή μου τέλεια γαλήνη, έχω συγγράψει για σένα αυτή την επιτομή και στοιχειώδη έκθεση όλων μου των θεωριών”. (..παρεγγυῶν τὸ συνεχὲς ἐνέργημα ἐν φυσιολογίᾳ καὶ τοιούτῳ μάλιστα ἐγγαληνίζων τῷ βίῳ ἐποίησά σοι καὶ τοιαύτην τινὰ ἐπιτομὴν καὶ στοιχείωσιν τῶν ὅλων δοξῶν- ΔΛ.Ι.37)

Μοναδικές και πολλαπλές εξηγήσεις

Ο Επίκουρος εισηγείται με την φιλοσοφία του ότι α)για κάποια από τα φαινόμενα μπορούμε να δεχθούμε μια μόνον δυνατή εξήγηση, β)για κάποια πολλαπλές εξηγήσεις άλλα από τις οποίες ωστόσο μια είναι αληθινή και γ)για κάποια άλλα πολλαπλές εξηγήσεις με πολλαπλά αίτια.

α.Μοναδικές εξηγήσεις Για κάποια από τα φαινόμενα λοιπόν μπορούμε να δεχθούμε “ότι μια μόνον εξήγηση των φαινομένων είναι δυνατή”, όπως μας λέει ο Επίκουρος. (μοναχήν έχει τοις φαινομένης συμφωνίαν – ΔΛ.Ι.86)

-Παράδειγμα μοναδικής εξήγησης φαινομένου
Το παν είναι σώματα και κενό (ὅτι τὸ πᾶν σῶμα καὶ ἀναφὴς φύσις ἐστίν).
“Ότι υπάρχουν τα σώματα, το επιβεβαιώνει(επιμαρτύρισις) πριν απ’ όλα σε κάθε περίπτωση η αίσθηση(κριτήριο αλήθειας), με βάση την οποίαν είμαστε υποχρεωμένοι να σκεφτόμαστε (λογισμός) και να βγάζουμε συμπεράσματα(διαλογισμοί) για τα αφανή. Εάν, από την άλλη μεριά, δεν υπήρχε αυτό που ονομάζουμε κενό, ή χώρο ή αμετάβλητη φύση, τότε τα σώματα δεν είχαν που να σταθούν ούτε που να κινηθούν(αντιμαρτύρισις), κάτι που όπως φαίνεται κάνουν. Και πέραν από αυτά τα πράγματα, τα σώματα και το κενό, δεν μπορούμε τίποτα να διανοηθούμε, ούτε μέσω της άμεσης αντίληψης(ενάργεια) ούτε σε αναλογία με τις άμεσες αντιλήψεις(αναλογία με βαση την ενάργεια), που θα μπορούσαν να εκληφθούν σαν ολοκληρωμένες φυσικές οντότητες…”. (σώματα μὲν γὰρ ὡς ἔστιν, αὐτὴ ἡ αἴσθησις ἐπὶ πάντων μαρτυρεῖ, καθ’ ἣν ἀναγκαῖον τὸ ἄδηλον τῷ λογισμῷ τεκμαίρεσθαι, ὥσπερ προεῖπον τὸ πρόσθεν. εἰ <δὲ> μὴ ἦν ὃ κενὸν καὶ χώραν καὶ ἀναφῆ φύσιν ὀνομάζομεν, οὐκ ἂν εἶχε τὰ σώματα ὅπου ἦν οὐδὲ δι’ οὗ ἐκινεῖτο, καθάπερ φαίνεται κινούμενα. παρὰ δὲ ταῦτα οὐθὲν οὐδ’ ἐπινοηθῆναι δύναται οὔτε περιληπτικῶς οὔτε ἀναλόγως τοῖς περιληπτοῖς ὡς καθ’ ὅλας φύσεις λαμβανόμενα- ΔΛ.Ι.39-40)

-Παράδειγμα μοναδικής εξήγησης αδήλου
Tα πρωταρχικά στοιχεία είναι κατ’ ανάγκην οι άτμητες ουσίες (τὰς ἀρχὰς ἀτόμους ἀναγκαῖον εἶναι σωμάτων φύσεις)
“Ανάμεσα στα σώματα υπάρχουν κάποια που είναι σύνθετα και κάποια άλλα από τα οποία αποτελούνται τα σύνθετα (η ύπαρξη σωμάτων είναι εναργής). Αυτά που κάνουν τα σύνθετα, είναι άτμητα και αμετάβλητα, εφόσον δεν θέλουμε όλα τα πράγματα να καταλήξουν στο μη ον (το ότι όλα καταλήγουν στο μη ον δεν επιβεβαιώνεται από τις αισθήσεις – μη επιμαρτυρτύριση), αλλά μετά την διάλυση των συνθέτων να παραμείνουν ανθεκτικά στοιχεία μιας συμπαγούς φύσης και να μην μπορούν με κανένα τρόπο να διαλυθούν. Συνεπώς, τα πρωταρχικά στοιχεία είναι κατ’ ανάγκην οι άτμητες ουσίες”(αναλογικός τρόπος συμπερασμού). (Καὶ μὴν καὶ τῶν τοῦτο σωμάτων τὰ μέν ἐστι συγκρίσεις, τὰ δ’ ἐξ ὧν αἱ συγκρίσεις πεποίηνται· ταῦτα δέ ἐστιν ἄτομα καὶ ἀμετάβλητα, εἴπερ μὴ μέλλει πάντα εἰς τὸ μὴ ὂν φθαρήσεσθαι, ἀλλ’ ἰσχύοντα ὑπομένειν ἐν ταῖς διαλύσεσι τῶν συγκρίσεων, πλήρη τὴν φύσιν ὄντα, οὐκ ἔχοντα ὅπῃ ἢ ὅπως διαλυθήσεται. ὥστε τὰς ἀρχὰς ἀτόμους ἀναγκαῖον εἶναι σωμάτων φύσεις – ΔΛ.Ι.40-41)

β.Πολλαπλές εξηγήσεις
Για κάποια όμως φαινόμενα που είτε συμβαίνουν μακρυά μας όπως π.χ. αυτά που βλέπουμε στον ουρανό (μετέωρα) είτε αυτά που δεν βλέπουμε γιατί συμβαίνουν κάτω από τη γη (όπως οι σεισμοί), δεν μπορούμε να είμαστε εντελώς σίγουροι για την ακριβή αιτία της γενέσεώς τους. Γι αυτό στη περίπτωση αυτή μπορούμε να δίνουμε “πολλαπλή εξήγηση της αιτίας γενέσεως των φαινομένων – πλεοναχήν την λέει ο Επίκουρος – που όμως πρέπει πάντοτε να είναι σύμφωνη με τις αισθήσεις”. (ἀλλὰ ταὐτά γε πλεοναχῆν ἔχει καὶ τῆς γενέσεως αἰτίαν καὶ τῆς οὐσίας ταῖς αἰσθήσεσι σύμφωνον κατηγορίαν ΔΛ.Ι.86). “Αυτά τα φαινόμενα λοιπόν ενδέχεται να γίνονται πολλαπλώς”. (..ταὐτὰ [τα φαινόμενα] γὰρ ἐνδέχεται πλεοναχῶς γίνεσθαι ΔΛ.Ι.87).

-Παράδειγμα πολλαπλών εξηγήσεων από τις οποίες ωστόσο μια είναι αληθινή
Ο Λουκρήτιος μας λέει ότι “για να εξηγήσουμε αυτά τα φαινόμενα δεν αρκεί να αναφέρουμε μια αιτία αλλά πολλές, από τις οποίες ωστόσο μια είναι αληθινή. …Το ίδιο μπορούμε να πούμε και για άλλα ζητήματα”. (Sunt aliquot quoque res quarum unam dicere causam non satis est, verum pluris, unde una tamen sit; ..item in multis hoc rebus dicere habemus. Λουκρήτιος – De rerum natura,VI.703 «ΓΙΑ ΤΗΝ ΦΥΣΗ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ”, σελ. 455, εκδόσεις Θύραθεν)
Στην πολλαπλή εξήγηση εμπίπτει το φως της Σελήνης. Η Σελήνη ενδέχεται να έχει το φως από την ίδια, ενδέχεται από τον Ήλιο (ἔτι τε ἐνδέχεται τὴν σελήνην ἐξ ἑαυτῆς ἔχειν τὸ φῶς, ἐνδέχεται δὲ ἀπὸ τοῦ ἡλίου ΔΛ.Ι.95). Το αυτόφωτο ή ετερόφωτο της Σελήνης εξηγούσε το ίδιο φαινόμενο στην εποχή του Επίκουρου, χωρίς να αντιβαίνει στις αισθήσεις (ουκ αντιμαρτύρησις). Σήμερα βέβαια γνωρίζουμε επ’ ακριβώς ότι η Σελήνη είναι ετερόφωτη και όχι αυτόφωτη, δηλαδή η εξήγηση της αιτίας αυτής είναι για εμάς τους σύγχρονους μια μοναδική βεβαιότητα (επιμαρτύρησις). Ένα παρόμοιο παράδειγμα είναι αυτό: “Ο κόσμος είναι περιοχή του ουρανού που περιέχει άστρα και γη και όλα τα φαινόμενα.. [η γη] μπορεί να κινείται κυκλικά ή να είναι στάσιμη μπορεί να είναι στρογγυλή ή τρίγωνη ή ενδέχεται να έχει οποιαδήποτε περιγραφή, διότι των φαινομένων αυτών τίποτα δεν αντιμαρτυρείται, σε αυτόν τον κόσμο στον οποίο δεν έχει βρεθεί το όριό του”. (Κόσμος ἐστὶ περιοχή τις οὐρανοῦ, ἄστρα τε καὶ γῆν καὶ πάντα τὰ φαινόμενα περιέχουσα…… ἡ ἐν περιαγομένῳ ἡ ἐκ στάσιν ἔχοντι καὶ στρογγυλήν ἤ τρίγωνον ἤ οἵαν δήποτε περιγραφήν, πανταχῶς γὰρ ἐνδέχεται, τῶν γὰρ φαινομένων οὐδὲν ἀντιμαρτύρει <ἐν> τῷδε τῷ κόσμῳ, ἐν ὧ λῆγον οὔκ ἐστι καταλαβεῖν. – ΔΛ.Ι.88). Σήμερα γνωρίζουμε ότι η γη είναι σφαιρική και κινείται σε τροχιά γύρω από τον ήλιο, δηλαδή η εξήγηση της αιτίας αυτής είναι για εμάς τους σύγχρονους μια μοναδική βεβαιότητα.

-Παράδειγμα πολλαπλών εξηγήσεων που ενδέχεται να οφείλονται σε πολλά αίτια
Ο Επίκουρος λέει ότι: “Η έκλειψη του Ηλίου και της Σελήνης δύναται να συμβαίνει από το σβήσιμο του φωτός, όπως έτσι εμείς βλέπουμε να γίνεται, ή από την παρεμβολή άλλων σωμάτων όπως της γης ή του ουρανού ή άλλων τέτοιων και έτσι παρομοίως να εξετάζουμε τους διαφορετικούς τρόπους εξηγήσεων και να μην θεωρούμε ότι είναι αδύνατον να γίνονται οι συμπτώσεις αυτές” (ουκ αντιμαρτύρησις). (Ἔκλειψις ἡλίου καὶ σελήνης δύναται μὲν γίνεσθαι καὶ κατὰ σβέσιν, καθάπερ καὶ παρ’ ἡμῖν τοῦτο θεωρεῖται γινόμενον· καὶ ἤδη κατ’ ἐπιπροσθέτησιν ἄλλων τινῶν, ἢ γῆς ἢ οὐρανοῦ ἤ τινος ἑτέρου τοιούτου. καὶ ὧδε τοὺς οἰκείους ἀλλήλοις τρόπους συνθεωρητέον, καὶ τὰς ἅμα συγκυρήσεις τινῶν ὅτι οὐκ ἀδύνατον γίνεσθαι. ΔΛ.Ι.96)
Εδώ ο Επίκουρος με τη φράση “καὶ τὰς ἅμα συγκυρήσεις τινῶν ὅτι οὐκ ἀδύνατον γίνεσθαι” μας οδηγεί στο συμπερασματικό λογισμό ότι δεν είναι αδύνατο (ουκ αντιμαρτύρησις) να έχουμε την γένεση ενός φαινομένου με ταυτόχρονη ύπαρξη πολλαπλών αιτιών.

Συμπέρασμα

Ο Επίκουρος με λόγους και διαλογισμούς μελέτησε εξαντλητικά την φύση του σύμπαντος. Επέμενε στην μελέτη της φύσης γιατί η γνώση αυτή είναι η βάση του ατάραχου βίου που οδηγεί στην αναπόσπαστη απόλαυση της ηδονικής ζωής και την απόκτηση της ευδαιμονίας.
Λέει χαρακτηριστικά ότι “δεν είναι δυνατόν να διαλύει κανείς τους φόβους για τα πιο σημαντικά φαινόμενα όταν δεν γνωρίζει ποια είναι η φύση του σύμπαντος αλλά ερμηνεύει τις υποψίες του για κάτι σύμφωνα με τους μύθους. Επομένως δίχως την μελέτη της φύσης δεν είναι δυνατόν να απολαμβάνει κανείς ακέραιες τις ηδονές”. (Οὐκ ἦν τὸ φοβούμενον λύειν ὑπὲρ τῶν κυριωτάτων μὴ κατειδότα τίς ἡ τοῦ σύμπαντος φύσις, ἀλλ’ ὑποπτευόμενόν τι τῶν κατὰ τοὺς μύθους· ὥστε οὐκ ἦν ἄνευ φυσιολογίας ἀκεραίους τὰς ἡδονὰς ἀπολαμβάνειν – ΕΠXII)
Ο Επίκουρος ξεκινά με την διαπίστωση ότι είναι αναγκαία η συμφωνία να είναι φανερή η αρχική σημασία κάθε λέξης. Έτσι δεν θα χρειάζεται καθόλου να προβαίνουμε σε απόδειξη για το τι σημαίνει μια λέξη κάθε φορά που την χρησιμοποιούμε. Χαράζει τα κριτήρια της αλήθειας και δημιουργεί τους τρόπους συλλογισμού με τους οποίους σχηματίζεται πλέον ο επικούρειος λογισμός.
Ο Αθηναίος φιλόσοφος αναδεικνύοντας με τον λογισμό την διατύπωση πολλών πιθανών θεωριών και την αποδοχή εκείνης της θεωρίας που υποστηρίζεται από την εμπειρική επιβεβαίωση ή τη μη αμφισβήτηση των αισθήσεων, έθεσε τις βάσεις της Πειραματικής Επιστήμης.
Ακόμη και σήμερα, η Επιστήμη αυτή τη μεθοδολογία χρησιμοποιεί, με την διατύπωση διάφορων θεωριών αλλά με την αποδοχή ως ορθής αυτής μόνον που υποστηρίζεται από τα πειραματικά δεδομένα παρατήρησης των φαινομένων.
H επικούρεια φιλοσοφία επαληθεύεται τις ημέρες μας από τη σύγχρονη επιστήμη στα περισσότερα σημεία της κι ας πέρασαν 2.300 χρόνια από τότε που Επίκουρος στέριωνε τον Κήπο. Για το λόγο αυτό, η επικούρεια φιλοσοφία με την διαχρονική εξήγηση της φύσης του σύμπαντος και του ανθρώπου οδηγεί και τον σημερινό άνθρωπο με στέρεα βήματα στην αποφυγή των αβάσιμων φόβων που προκαλούν ταραχή. Ακολούθως αναδεικνύει με βεβαιότητα τον σκοπό της ζωής, την ηδονή και μέσω των κατάλληλων προτιμήσεων και αποφυγών, οδηγεί τον άνθρωπο στο ηδέως ζην, στον ευδαίμονα βίο.

Σημείωση: Η απόδοση των αρχαίων κειμένων του ΔΛ.Ι 35 έως 83 είναι του φίλου Λεωνίδα Αλεξανδρίδη.

Βιβλιογραφία -Διογενης Λαέρτιος – Βίοι καὶ γνῶμαι τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ εὐδοκιμησάντων – Βιβλίον Ι’
-ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ – http://www.epicuros.gr
-Λουκρήτιος – De rerum natura, «ΓΙΑ ΤΗΝ ΦΥΣΗ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ”, εκδόσεις Θύραθεν
-Επίκουρου Προσφώνησις – http://www.epicuros.gr
-Usener – Epicurea εκδόσεις Cambridge
-ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΑΠΑΝΤΑ – αποσπ. 10.30 έως 10.34 – ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΚΤΟΣ
-ΣΕΞΤΟΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ – ΠΡΟΣ ΛΟΓΙΚΟΥΣ Α- ΣΕΛ 163 έως 171 – ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΚΤΟΣ
-ΣΕΞΤΟΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ – ΠΡΟΣ ΗΘΙΚΟΥΣ – αποσπ. 11.169 – ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΚΤΟΣ
-Η ΛΟΓΟΚΡΑΤΙΑ ΤΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΟΥ -GABAUDE ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ ΑΘΗΝΩΝ (σελ 39 έως 63 κεφάλαιο ΚΑΝΟΝΙΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑ) -Ο ΕΠΙΚΟΥΡΙΣΜΟΣ- JEAN BRUN – Mετάφραση : ΑΡΧΙΜΗΔΗΣ ΠΟΛΕΜΗΣ – (σελ30 έως 49, κεφάλαιο ΤΟ ΚΑΝΟΝΙΚΟΝ) – ΕΚΔΟΣΕΙΣ :ΔΙΑΔΑΛΟΣ- ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ(2008)
-ΑΤΟΜΑ, ΗΔΟΝΗ, ΑΡΕΤΗ – KOEN – Mετάφραση : ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ – (σελ47 έως 73 κεφάλαιο ΤΟ ΤΕΤΡΑΚΡΙΤΗΡΙΟ) – ΕΚΔΟΣΕΙΣ : ΘΥΡΑΘΕΝ
-Ο ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΤΟΝ 21ο ΑΙΩΝΑ – E. ANDERSON – Mετάφραση : ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ (σελ93 έως 113 κεφάλαιο Η ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΩΝ ΑΙΣΘΗΣΕΩΝ ΚΑΙ Ο ΚΑΝΩΝ) – ΕΚΔΟΣΕΙΣ : ΘΥΡΑΘΕΝ
-ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ, Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΟΨΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ – Καθηγητής Χ.ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ – (σελ293 έως 301 Η ΚΑΝΟΝΙΚΗ) – ΕΚΔΟΣΕΙΣ : ΕΣΤΙΑ
-ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ, ΗΘΙΚΗ – Mετάφραση, εισαγωγή, σχόλια: ΓΙΩΡΓΟΣ ΖΩΓΡΑΦΙΔΗΣ – ΕΚΔΟΣΕΙΣ : ΕΞΑΝΤΑΣ
-Πρακτικά 1ου Πανελλήνιου Συμποσίου Επικούρειας Φιλοσοφίας – Κανών: Η αναζήτηση της αλήθειας του Γιώργου Μπακογιάννη – ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΒΕΡΕΤΤΑ
-Πρακτικά 2ου Πανελλήνιου Συμποσίου Επικούρειας Φιλοσοφίας – Κανών: Η βάση της επιστημονικής μεθόδου, του Χρήστου Γιαπιτζάκη – ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΗΠΟΣ
-Πρακτικά 5ου Πανελλήνιου Συμποσίου Επικούρειας Φιλοσοφίας – Σκέψεις πάνω στην επικούρεια θεώρηση/κριτική των μαθηματικών του Μιχάλη Αριστείδου – ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΗΠΟΣ

Το ιερό του Ποσειδώνα στον Πόρο

Το παρόν κείμενο συντάχθηκε με αφορμή την επίσκεψή μου στον Πόρο τον Μάιο του 2015. Αναζητώντας τις ομορφιές του νησιού, οδηγήθηκα στο μέρος όπου Ιερό του Ποσειδώνα δέσποζε και σήμερα υπάρχουν τα γνωστά όπως παντού στην Ελλάδα αρχαία ερείπια, που έχουν όμως μια ξεχωριστή ιστορία να μας διηγηθούν.

Ιερό Ποσειδώνα, Πόρος
Αγναντεύοντας την θέα από το ιερό του Ποσειδώνα στον Πόρο

Εισαγωγή

Ο Πόρος, είναι νησί του Αργοσαρωνικού και ανήκει διοικητικά στην Περιφέρεια Αττικής, αν και απέχει λίγες εκατοντάδες μέτρα από την Πελοπόννησο. Είναι εύφορος με πλούσια βλάστηση και νερά. Οι ακτές του είναι φιλόξενες σε όλους τους καιρούς. Σήμερα είναι γνωστός τουριστικός προορισμός. Αποτελείται ουσιαστικά από δύο νησιά που χωρίζονται από ένα μικρό κανάλι.
Ο Παυσανίας μας πληροφορεί ότι στην αρχαιότητα, τα δύο αυτά νησιά ονομάζονταν Σφαιρία και Καλαυρεία. Η Σφαιρία που σήμερα φιλοξενεί την πόλη του Πόρου ήταν άγονη και ακατοίκητη, πλην όμως είχε αφιερωμένο ναό στην Αθηνά Απατουρία όπου οι παρθένες αφιέρωναν την ζώνη τους πριν τον γάμο τους. Η Καλαυρεία ήταν το πλούσιο νησί με ελαιώνες, αμπέλια και άλλες καλλιέργειες σε αντίθεση με την σημερινή εικόνα του πλούσιου πευκοδάσους. Σε αρχαιότερους χρόνους ήταν το ιερό νησί του Απόλλωνα, την εποχή που οι Δελφοί ήταν ιεροί του Ποσειδώνα. Αργότερα όμως οι δυο θεοί αντάλλαξαν τα μέρη και η Καλαυρεία απέκτησε το φημισμένο στο πανελλήνιο Ιερό αφιερωμένο στον Ποσειδώνα.1

Η Πόλη

Στα χρόνια της ακμής του νησιού, ξεχώριζε η πόλις Καλαυρεία, έδρα Αμφικτιονίας επτά πόλεων, περί το Ιερό του Ποσειδώνα όπως μας πληροφορεί ο Στράβων. Οι πόλεις που θυσίαζαν στο Ιερό ήταν οι : Ερμιών, Επίδαυρος, Αίγινα, Αθήνα, Πρασιές, Ναύπλιο και Ορχομενός.2
Η Καλαυρεία ήταν χτισμένη πέριξ του Ιερού του Ποσειδώνα το οποίο βρίσκεται σε ένα διαμορφωμένο πλάτωμα ανάμεσα σε δυο λόφους στο κέντρο του νησιού προς βορά, σε υψόμετρο 200 μέτρων και απόσταση 6 χιλιομέτρων από την σύγχρονη πόλη του Πόρου. Η θέα της περιοχής είναι επιβλητική. Ο επισκέπτης κοιτά τα Μέθανα, το Αγκίστρι, την Αίγινα, την Αττική και την Πελοπόννησο. Η πόλις διέθετε δύο επίνεια με κοντινότερο το σημερινό βόρειο κόλπο Βαγιωνία.

Το Ιερό

Το Ιερό αποτελούνταν από διάφορα κτίσματα με λατρευτική χρήση όπως διάφορες στοές και Ασκληπιείο, ενώ εντός του υπήρχε το βουλευτήριο της Αμφικτιωνίας και το ταφικό μνημείο του Δημοσθένη. Στο ανατολικό άκρο του βρίσκονταν ο ναός του Ποσειδώνα.3

Ο Ναός

Ο ναός βρίσκονταν εντός περιβόλου. Η είσοδος γίνονταν από δύο πρόπυλα, το επιβλητικό ανατολικό και το νότιο. Ο ναός είχε διαστάσεις 14.5μ. Χ 27μ. και ήταν δωρικός περίπτερος με έξι κίονες στην πρόσοψη και δώδεκα στις πλευρές. Έμπροσθεν του ναού υπήρχε ο βωμός. Χρονολογείται στο τέλος του 6ου – αρχές του 5ου αι. π.κ.χ.4

Η λατρεία

Το ιερό του Ποσειδώνα είναι ένα μεγάλο τέμενος, γνωστό στο πανελλήνιο. Σύμφωνα με τις αρχαιολογικές ανακαλύψεις5 διαπιστώνεται ότι ήταν τόπος λατρείας με πλούσια δραστηριότητα από την προϊστορική εποχή έως και τα τέλη του αρχαίου κόσμου. Η λατρεία εκδηλώνονταν γύρω από τον θεό Ποσειδώνα, αλλά και άλλους θεούς, θεότητες και ήρωες. Για την λατρεία, εκτός του ναού και άλλων βωμών, χρησιμοποιούταν μια σειρά τελετουργικά και βοηθητικά κτίρια εντός του τεμένους.
Στο ιερό παρατηρούμε μια συνύπαρξη της επίσημης θρησκείας, με τη μορφή αφιερώσεων και την ύπαρξη μνημειώδους ναού όπου ιερατούσε παρθένος μέχρι του γάμου της6 και ιδιωτικής τελετουργικής δραστηριότητας, με τη μορφή αναθηματικών αφιερωμάτων σε θεότητες και θυσιών με τελετουργικά γεύματα. Εντός του τεμένους υπήρχαν και αναθέσεις αγαλμάτων από επιφανείς λατρευτές.

Το άσυλο

Μια ιδιαιτερότητα του ιερού ήταν η χρήση του ως ασύλου. Το ιερό μπορούσε να προσφέρει άσυλο σε όποιον το χρειάζονταν. Το άσυλο ήταν απαραβίαστο και προστάτευε τη ζωή του ικέτη. Ονομαστό παράδειγμα ήταν αυτό του Αθηναίου Δημοσθένη (384-322 π.κ.χ.), όπου ζήτησε την προστασία του ασύλου στο ιερό, όταν τον κατεδίωξαν οι Μακεδόνες του Αντίπατρου το 322 π.κ.χ. Ο Δημοσθένης ήταν ασφαλής στο άσυλο, πλην όμως επέλεξε να εξέλθει αυτού, όταν αποφάσισε να δώσει τέλος στη ζωή του, ώστε να μην παραδοθεί στους αντιπάλους του.

Η ανασκαφή

Το Ιερό ανασκάφηκε για πρώτη φορά το 1894 από τους Σουηδούς αρχαιολόγους Samuel Wide και Lennart Kjellberg, στην πρώτη εκσκαφή του Σουηδικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου στην Ελλάδα. Ο χώρος απαλλοτριώθηκε από την Ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία μόλις το 1978. Ανασκαφές έγιναν ξανά μετά από 100 χρόνια και πάλι από Σουηδούς.
Με τις ανασκαφές ήρθαν στο φως θεμέλια αρκετών κτηρίων πέριξ του ναού, ο περίβολος του ναού του Ποσειδώνα, βάθρα ανδριάντων και πλήθος λατρευτικών αντικειμένων. Τα υπόλοιπα των κτηρίων, τα αγάλματα κλπ αρχιτεκτονικά μέλη έχουν αφανιστεί όπως και ολόκληρος ο ναός του Ποσειδώνα συμπεριλαμβανομένου των θεμελίων του, γεγονός που προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση.
Οι μέχρι στιγμής αρχαιολογικές αποκαλύψεις έχουν αναδειχθεί και σημανθεί ιδιαίτερα χάρη στις προσπάθειες του Σουηδικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου που διαμόρφωσε έναν καλαίσθητο αρχαιολογικό χώρο σ΄ ένα ήδη όμορφο τοπίο. Η πραγματική έκταση του ιερού είναι ακόμη άγνωστη.

Η καταστροφή του Ιερού του Ποσειδώνα

Σήμερα δεν σώζεται τίποτε από τον ναό, ούτε καν τα θεμέλιά του όπως ήδη αναφέραμε. Μόνον η περίβολος και η τάφρος στη θέση των θεμελίων σηματοδοτεί την θέση του. Όμως τον 18ο αι μ.κ.χ. υπήρχαν αρκετά αρχιτεκτονικά μέλη του ναού, όπως και άλλα κτίσματα του ιερού, σύμφωνα με ξένους περιηγητές που επισκέφθηκαν το μέρος όπως ο Richard Chandler, ο William Gell και ο Edward Dodwell.
Ο αφανισμός των ερειπίων συνέβη διότι στην πρόσφατη ιστορία έγιναν οικοδομικό υλικό για την κατασκευή διαφόρων κτηρίων και μοναστηριών του Πόρου και της Ύδρας. Αυτόπτης μάρτυρας της καταστροφής έγινε ο Άγγλος Richard Chandler7. Στο βιβλίο του “Travels in Greece” (Ταξίδια στην Ελλάδα) σελ. 240, περιγράφει ότι όταν επισκέφθηκε το Ιερό του Ποσειδώνα το 1765, είδε τον ναό ως ένα “αμελητέο σωρό ερειπίων”, αναγνώρισε όμως σε αυτά ότι ήταν δωρικού ρυθμού. Είδε όμως ένα ντόπιο να τεμαχίζει τα εναπομείναντα αρχιτεκτονικά μέλη του ναού με σκοπό την δημιουργία οικοδομικού υλικού. Αυτό μεταφέρονταν στη συνέχεια με μουλάρια στο κοντινό λιμάνι όπου φορτώνονταν σε καΐκια με προορισμό την Ύδρα, για να χρησιμοποιηθεί στην ανέγερση ενός μοναστηριού όπως του εξήγησε ο άνθρωπος που έκανε την καταστροφή. Ο Richard Chandler προσπάθησε να μεταπείσει δίχως επιτυχία τον άνθρωπο που είχε αναλάβει κατά παραγγελία και εργολαβικά την μετατροπή των μελών του ναού σε οικοδομικό υλικό.
Λίγα χρόνια μετά, αναμεσα στα 1801 και 1806, ο William Gell στο βιβλίο του “The Itinerary of Greece” Λονδίνο 1810, σελ.136, περιγράφει ότι είχε απομείνει στον χώρο, ερείπια αρχιτεκτονικών μελών, τμήμα του εσωτερικού χώρου του ναού δηλαδή του σηκού και το πάτωμα του. Το 1806 ένας άλλος περιηγητής, ο Edward Dodwell στο βιβλίο του “A classical and topographical tour through Greece”, Λονδίνο 1819, στον δεύτερο τόμο και στις σελίδες 277-8 περιγράφει για το ιερό: “Ούτε ένας κίονας δεν στέκεται ορθός, ούτε καν ένα μικρό μέλος από τους κίονες δεν μπορεί κανείς να δει ανάμεσα στα ερείπια. Μερικές μάζες από αρχιτεκτονικά μέρη παραμένουν, οι σταγόνες από τα τρίγλυφα δείχνουν ότι ήταν δωρικού ρυθμού. Η κορυφή του αετώματος επίσης βρίσκεται ανάμεσα στα ερείπια, ενώ η βάση του σηκού παραμένει.. Μέσα στον σηκό υπάρχουν μερικές τετράγωνες βάσεις κάποιων πυλώνων. Επίσης στον χώρο υπάρχουν κάποια μεγάλα αρχιτεκτονικά μέλη από ένα κυκλικό οικοδόμημα, πιθανά από τον μνημείο του Δημοσθένη”.
Τα επόμενα χρόνια δεν έμεινε απολύτως τίποτε από αυτά έστω τα ερείπια του ναού του Ποσειδώνα, παρά μόνο ένα ορθογώνιο χαντάκι που σημειώνει την θέση των εξαφανισμένων θεμελίων. Το ίδιο περίπου συνέβη και με τα υπόλοιπα λατρευτικά κτήρια και αναθήματα του Ιερού, πλην των θεμελίων τους που είχαν την τύχη να σωθούν σε αντίθεση με αυτά του ναού. Όπως σημειώνεται και στα κείμενα του Σουηδικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου τα αρχιτεκτονικά μέλη μεταφέρθηκαν μακριά, θρυμματισμένα πια, για να χρησιμοποιηθούν ως οικοδομικό υλικό ενδεχομένως για την κατασκευή μοναστηριών στην Ύδρα και στον Πόρο8.
Μετά από προσεκτική ανάγνωση των πληροφοριών για τα μοναστήρια της περιοχής, την εποχή εκείνη που επισκέφθηκε ο Richard Chandler το ιερό, ανακαινίζονταν το μοναστήρι της Παναγιάς στην Ύδρα. Λίγο αργότερα το 1776 κατασκευάστηκε το μοναστήρι της Γεννήσεως της Θεοτόκου επίσης στην Ύδρα9 στο οποίο αναφέρθηκε ότι υπήρξαν θραύσματα αρχαίου υλικού. Αυτά πιθανά να προήλθαν είτε από τοπικό ιερό είτε από τον Πόρο. Λίγο πριν είχε κατασκευαστεί η μονή της Ζωοδόχου Πηγής του Πόρου η οποία ιδρύθηκε το 1720 και ολοκληρώθηκε το 1734. Την περίοδο του 18ου αι. κατασκευάστηκαν επίσης αρκετές εκκλησίες στην Ύδρα και στον Πόρο.
Η καταστροφή του ιερού όπως είδαμε διήρκεσε αρκετές δεκαετίες, τόσο πριν από την μαρτυρία του Richard Chandler όσο και μετά, μέχρι τον πλήρη αφανισμό εκ θεμελίων του ναού. Το ιερό του Ποσειδώνα λεηλατήθηκε από ντόπιους με σκοπό την εύρεση του οικοδομικού υλικού για την κατασκευή κτηρίων όπως το μοναστήρι της Ύδρας που ανάφερε ο Chandler και πιθανά των παραπάνω αναφερόμενων. Προσωπικά νομίζω ότι η καταστροφή ενέχει και την ενέργεια του πλήρους αφανισμού από προσώπου γης του ναού του Ποσειδώνα. Μια ενέργεια που είχε διάρκεια αλλά και συνέχεια μέχρι και των ημερών μας. Κι αυτό το αναφέρω διότι μου έκανε μεγάλη εντύπωση ότι εντός του περιβόλου και ακριβώς πάνω στην θέση του ναού, έχει πραγματοποιηθεί πυκνή δενδροφύτευση, ώστε εάν δεν υπήρχε η ενημερωτική πινακίδα το μέρος θα φαίνονταν ως ένα μικρό άλσος περιφραγμένο με μάντρα.
Μετά από μερικά χρόνια, πραγματικά ίσως τίποτε δε θα θυμίζει στον επισκέπτη την ύπαρξη του ναού του Ποσειδώνα πλην των ενημερωτικών πινακίδων της αρχαιολογικής υπηρεσίας.

Επίλογος

Το ιερό και ο ναός του Ποσειδώνα αφανίστηκαν με τον τρόπο αυτό που περιγράψαμε σύμφωνα με τις μαρτυρίες τα νεότερα χρόνια. Είχαν επιβιώσει, έστω και ως ερείπια, πάνω κάτω μιάμιση χιλιετία από την εποχή που η λατρεία του Ποσειδώνα και όλων θεών απαγορεύτηκε με αυτοκρατορικά διατάγματα.
Ο σημερινός Πόρος είναι ένα πανέμορφο μέρος για αναψυχή και αφορμή για επίσκεψη στη θέση του Ιερού του Ποσειδώνος, ένα μέρος που από τη μια μεριά σου ραγίζει την καρδιά με την σημερινή εικόνα των λιγοστών ερειπίων, αλλά από την άλλη υποβάλλει με το φυσικό περιβάλλον, διδάσκει με την ιστορία του και συγκινεί την ψυχή με την ιερότητά του.

Τάκης Παναγιωτόπουλος 2015

Παραπομπές

1 Παυσανίας 33.1
2 Στράβων 8.6.14.1
3 Ν.Παπαχατζής, Παυσανία Ελλάδος Περιήγησις, Κορινθιακά-Λακωνικά σελ. 262 Εκδ. Αθηνών
4 ο.π.
5 Ιστοσελίδα Σουηδικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου http://www.kalaureia.org/en
6 Παυσανίας 33.1
7 Richard Chandler (1738-1810), αρχαιολόγος και ταξιδιώτης, γεννήθηκε στο Elson, στο Hampshire, στο 1738. Έγραψε τα γνωστά έργα “Ταξίδια στη Μικρά Ασία”, 1775, και “Ταξίδια στην Ελλάδα”, 1776 μετά από περιήγησή του στα μέρη αυτά.
8 http://www.kalaureia.org/en/visiting
9 Για το θέμα διαβάζουμε στο “ΙΣΤΟΡΙΚΟΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΟΝΗΣ ΥΔΡΑ 1999”: “Το όνομα Ζούρβα η περιοχή αυτή έλαβεν -καθώς υπάρχει παράδοσις- από κάποιον άρχοντα ονόματι Ζούρβαν, ο οποίος λέγεται, ότι είχε κτισμένον το αρχοντικόν του εις την σημερινήν θέσιν τής Ιεράς Μονής, το ολιγώτερον εκτεθειμένον εις όλους τούς ανέμους μέρος τής περιοχής. Την παράδοσιν επιβεβαιώνει εν μέρει το γεγονός ότι κατά καιρούς έχουν ευρεθεί, σκαπτομένου τού εδάφους, λίθινα σκαλιστά τεμάχια κιόνων ίσως ή κιονοκράνων, η δέ πρώτη Καθηγουμένη μοναχή Καλλινίκη Παπαγεωργίου, ισχυρίζετο ότι μέ τήν εγκατάστασίν της ενταύθα -περί το 1920- ενεθυμείτο χαλάσματα παλαιοτάτης οικίας, πολύ πλησίον τών κτιρίων τής Ιεράς Μονής”.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

-Παυσανία, Ελλάδος περιήγησις, Ν.Δ.Παπαχατζή, Εκδοτική Αθηνών
-Στάβων, Γεωγραφικά, Κάκτος
-Σουηδικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο – The Kalaureia Research Programhttp://www.kalaureia.org/en
-ME TO BΛΕΜΜΑ ΤΩΝ ΠΕΡΙΗΓΗΤΩΝ του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη http://el.travelogues.gr/
-Richard Chandler “Ταξίδια στην Ελλάδα”, 1776
-William Gell “The Itinerary of Greece” (1801-1806), 1810
-Edward Dodwell “A classical and topographical tour through Greece”, 1819
-Richard Chandler – http://en.wikisource.org/wiki/Chandler,_Richard_(1738-1810)_(DNB00)
-Κόμβος Οδυσσεύς -http://odysseus.culture.gr/h/3/gh351.jsp?obj_id=2585

Η γέννηση του θεάτρου

Η γέννηση του θεάτρου

μικρό θεατρικό δρώμενο του Τάκη Παναγιωτόπουλου.
Πρώτη παρουσίαση στα ΑΤΤΙΚΑ ΔΙΟΝΥΣΙΑ στις 30 ΜαΪου 2015 με πρωταγωνιστές την Όλγα Παπαχρυσοστόμου και τον Γιώργο Κλώνη.

ΙΟΛΑΟΣ

Πολλά τα δεινά1,
μα τίποτα δεν είναι 
πιο δεινό απ’ τον άνθρωπο.
Κι αυτό γιατί πέρα στου Ποσειδώνα τ’ αφρισμένο πέλαγο
και με νοτιά πηγαίνει 
σχίζοντας τα φουσκωμένα κύματα,
και των θεών την υπερτάτη, την Γαία, την άφθαρτη κι ακούραστη,
την κάνει να βλαστήσει με το αλέτρι,
Χρόνο το χρόνο, με το να βάζει τ΄ άλογα να οργώνουν.
Πιάνει τα ελαφρόμυαλα πουλιά, παγίδες στήνει σ΄ αγρίμια,
και με δίχτυα περίπλεκτα της θάλασσας τη φύση παγιδεύει, ο γνωστικός.
Και στον αγρό ολημερίς κι ολονυχτίς μηχανεύεται
και τα θηρία του Πανός παραμονεύει
και περνά λάσο και στο ζυγό το βάζει, τ΄άλογο
το ίδιο και τον ταύρο τον ακούραστο.
Και να μιλά έμαθε κι ορμητικά να σκέφτεται
και δημιούργησε πόλεις και νόμους
και απ’ τους πάγους και το κρύο
και της βροχής τα βέλη να φεύγει, όλα τα κατορθώνει..
Και από αυτά που θα συμβούν στο μέλλον,
τίποτε δεν το χει ακατόρθωτο .
Του Άδη μόνον δε ξεφεύγει
κι ας έμαθε ν΄αποφεύγει αγιάτρευτες αρρώστιες.
Όμως κι αν με τη σοφία μηχανεύεται τέχνες ελπιδοφόρες,
σέρνεται πότε στο κακό και πότε πάλι στο καλό…2

ΘΕΜΙΣΤΑ

Από χρόνια πρότερα όσιο είναι τον Διόνυσο
να υμνούμε με ευσεβή τελέσματα.
Απ΄αυτά γεννήθηκε το θέατρο
στα άγια τούτα χώματα της Ελληνικής γης,
στην Καρία τον σημερινό Διόνυσο στους πρόποδες της Πεντέλης,
όταν ο Θέσπις πρώτος
στάθηκε απέναντι από το Xορό του Διόνυσου
και άρχισε να αφηγείται,
συνδυάζοντας τον λόγο με την μούσα.

ΙΟΛΑΟΣ

Οσάν αλώνι σκέφτηκαν
το μέρος που ο θίασος
θα έπλεκε το δράμα
κι ορχήστρα το ονομάσαν.
Έπλεξαν γύρω του το κοίλον
οι θεατές να κάθονται
σε σειρές που ονόμασαν κερκίδες
που φτάναν μέχρι πάνω.
Πίσω απ το μαρμαρένιο αλώνι
ύψωσαν σκηνή αντίχηση να γίνει.
Να φτάνει στο κοίλο ο ήχος δυνατός
κι από τη φύση του μονάχα ενισχυμένος.

ΘΕΜΙΣΤΑ

Εδώ στο μέρος αυτό
οι πρωταγωνιστές
κι ο χορός
ξετύλιγαν το δράμα
μάσκα φορώντας τραγική.
Οι πρωταγωνιστές
με λόγια δυνατά
την πλοκή ύφαιναν.
Ο χορός στο πλήθος δώδεκα υποκριτών
της πόλης πάντα λέγαν τα νομιζόμενα
κι ωσάν φάλαγγα οπλιτική
ο ένας πλάι στον άλλον στέκονταν
την δύναμη να εκφράσουν
του πολιτισμού που θαύμασε ο κόσμος όλος
και πάνω του στήριξε ότι πιο καλό
για να ζει ο άνθρωπος όπως του αξίζει.
Κι εκεί πάνω στη σκηνή
ψηλότερα από όλους
θεοί μονάχα βγαίνανε
τον λόγο τους να πούνε.

ΙΟΛΑΟΣ

Έτσι, πρώτη φορά
ακούστηκαν λόγια σοφά
σε δράμα ειδωμένα.
Και την αρχή του Θέσπη
συνέχισαν προσθέτοντας
τέχνη περισσή
οι τραγικοί μας ποιητές
Αισχύλος, Σοφοκλής 
κι Ευριπίδης
κάνοντας το θέατρο
το σχολείο της Πόλης
και την ανθρωπότητα ολάκερη
φώτισαν με του Διονύσου την τέχνη.

ΘΕΜΙΣΤΑ

Τότε που μυστήρια ανείπωτα, ιερά
γιορτάζονταν κάθε φορά
κι ανοίγανε τ’ άδυτα του ναού στους μύστες μονάχα·
Τότε που ολούθε στέκονταν τα Ιερά
και με πομπές, θυσίες και ύμνους
οι θνητοί τιμούσαν τους αθανάτους.
Κι όταν ο κάμπος λουλούδιζε,
βαστούσε πασίχαρ’ η γιορτή του Βάκχου μέρες
κι η χώρ’ άστραφτε από χορούς, τραγούδια και φλογέρες.
3

ΙΟΛΑΟΣ

Ω Διόνυσε έλα λοιπόν στο σήμερα αρωγός
και κάνε μας ικανούς
την φύση των πραγμάτων
να υμνήσουμε με δυνατή φωνή.
Για το πως η ζωή γεννιέται
και η χαρά της παντού απλώνεται.
Αλλά και για το πως εμείς οι θνητοί
διαλέγουμε τις περισσότερες φορές
αντί χαρές τις λύπες.
Και όταν συμβεί τις πίκρες να γευτούμε
ψάχνουμε τα φάρμακα της σωτηρίας
που την ζωή γλυκαίνουν.

ΧΟΡΟΣ

Εδώ στο θέατρο αυτό τα έργα
της Αφροδίτης του Διόνυσου και των Μουσών,
θα υμνούμε λοιπόν
γιατί αυτά πρόσφεραν και προσφέρουν
πραγματική χαρά στους ανθρώπους..

ΣΠΟΝΔΗ ΣΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΟ

1Δεινός – τρομερός, φοβερός, ικανός, άξιος, τετραπέρατος

2 απόσπασμα από την Αντιγόνη του Σοφοκλή

3 απόσπασμα από τις Νεφέλες του Αριστοφάνη (300-313). Μετάφραση Κ. Βάρναλη

Επικούρεια φιλοσοφία – Περί των εννοιών

Όλοι εμείς που διαβήκαμε το κατώφλι της φιλοσοφίας της τέχνης του ηδέως ζην, το οφείλουμε και είναι καλό να το παραδεχόμαστε, στον Δάσκαλό μας τον Επίκουρο, τον μεγάλο αυτό σοφό άνδρα. Πέρασαν 2300 χρόνια από τότε που ξετύλιξε να νήματα της φιλοσοφίας του, αλλά οι θέσεις του είναι πάντα επίκαιρες, διότι οδηγούν στην επιδίωξη της ευδαιμονίας, δηλαδή μια πράξη καθ’ όλα διαχρονική.

Ο Επίκουρος είχε συγγράψει τριακόσιους κυλίνδρους έργων που επαλήθευαν τη θεωρία του. Τίποτε ή σχεδόν τίποτε δε σώζεται από αυτά τα έργα, πλην της επιτομής του φιλοσοφικού συστήματος που διασώζεται μέσω του έργου Βίοι Φιλοσόφων του βιογράφου Διογένη Λαέρτιου, μερικών αποσπασμάτων μέσω έργων άλλων συγγραφέων και της αρχαιολογικής σκαπάνης στην ηφαιστειακή γη του Ερκουλάνεουμ και στα Οινόανδα της Λυκίας.

Οι Κύριες Δόξες και οι τρεις Επιστολές, τα αυθεντικά αυτά γραπτά του ίδιου του Επίκουρου, αποτελούν την επιτομή του φιλοσοφικού του συστήματος, όπου ορίζονται με ακρίβεια οι έννοιες μέσα από τις σχετικές επικούρειες γνώμες-δόξες, που ύμνησαν και συνεχίζουν να υμνούν τον άνθρωπο και το περιβάλλον εντός του οποίου ζει. Είναι οι έννοιες για τη φύση των πραγμάτων, για τους Θεούς, την γένεση και τον θάνατο, την ψυχή, τη φιλία, τη δικαιοσύνη, την ελευθερία, την αυτάρκεια, την αρετή, τον τελικό σκοπό και τόσα άλλα.

Όλα αυτά που διατύπωσε μίλησαν στις ψυχές τόσων και τόσων ανθρώπων ανά τις εποχές. Είναι τα ίδια λόγια που εξακολουθούν να αγγίζουν και σήμερα όσους έρχονται σε επαφή με την επικούρεια φιλοσοφία, σε όλο τον σύγχρονο κόσμο.

Παρόλη τη καταστροφή των έργων του Επίκουρου, η ύπαρξη της επιτομής μας δίνει την ευκαιρία να γνωρίσουμε και να ακολουθήσουμε τελικά τη συγκεκριμένη φιλοσοφική σχολή, ως τρόπο ζωής. Αυτό είναι δυνατόν, γιατί η εν λόγω επιτομή εμπεριέχει όλα όσα χαρακτηρίζουν την Επικούρεια Φιλοσοφία. Περιγράφει δηλαδή ένα πλήρες φιλοσοφικό σύστημα, καλύπτοντας θεματικά τις ενότητες Κανονικό(Λογικό), Φυσικό και Ηθικό. Το φιλοσοφικό σύστημα του Επίκουρου πάτησε τα πόδια του γερά σε πλήθος επιστημονικών αποδείξεων και αναλύσεων, διατυπωμένων στα γραπτά του αγαπημένου μας Δάσκαλου. Βεβαίως, η συνεχής επιστημονική έρευνα και παρατήρηση της σύγχρονης εποχής, διορθώνει μερικά από τα νομιζόμενα του Επίκουρου περί της Φυσικής, χωρίς όμως να επηρεάζεται από το γεγονός αυτό η ουσία της φιλοσοφίας του, η Ηθική. Το ουσιαστικότερο όμως είναι ότι η επικούρεια Φυσική, επιβεβαιώνεται σήμερα στο μεγαλύτερο μέρος της από τη σύγχρονη επιστήμη και οι όποιες διορθώσεις λειτουργούν μάλλον ως επικαιροποιήσεις του συστήματος αυτού.

Το επικούρειο φιλοσοφικό σύστημα λειτουργεί ως όλον και όχι αποσπασματικά. Δεν είναι δυνατή η μερική εφαρμογή του Κανονικού ή του Φυσικού ή του Ηθικού, διότι αυτά ορίζονται ως αναπόσπαστα στοιχεία της επικούρειας φιλοσοφίας στην ολότητά τους. Το Κανονικόν ασχολείται με τα κριτήρια της ορθής αντίληψης των πραγμάτων και της αρχής. Αποτελεί την στέρεα βάση, που πάνω της ορθώνεται η Φυσική της επικούρειας φιλοσοφίας που στηρίζει με τη σειρά της την Ηθική.

Το πρώτο λειτουργεί ως το θεμέλιο, το δεύτερο ως η βάση και το τρίτο ως το οικοδόμημα. Έτσι λοιπόν αν αλλάξει κάτι αφαιρετικά ή προσθετικά πέρα των προαναφερόμενων «διορθώσεων», επάνω στις Κύριες Δόξες και τις τρεις Επιστολές που αποτελούν την επιτομή, δηλαδή την ουσία της αγαπημένης μας φιλοσοφικής σχολής, το επικούρειο οικοδόμημα καταρρέει ή αλλοιώνεται ή μεταμορφώνεται σε κάτι μη επικούρειο, οπότε θα πρέπει να μετονομάζεται και να μην διατηρεί το αρχικό όνομα.

Παρατηρούμε όμως συχνά αυτό το φαινόμενο, δηλαδή την διαστρέβλωση ή την παρερμηνεία της επικούρειας φιλοσοφίας. Ο καθηγητής Χαράλαμπος Θεοδωρίδης έλεγε σχετικά ότι «… το πιο αξιοθρήνητο, η κληρονομιά των Αρχαίων παραδόθηκε σ’ εμάς ακρωτηριασμένη, παρεξηγημένη και παραμορφωμένη από τις γενεές που μεσολάβησαν…» (ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ, Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΟΨΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ). Τώρα θα εξετάσουμε το λόγο που συμβαίνει κάτι τέτοιο.

Η αφαιρετική ή προσθετική αλλαγή των εννοιών της φιλοσοφίας μας, μπορεί να συμβεί εσκεμμένως ή εκ παραδρομής ή λόγω ελλιπούς κατανόησης των επικούρειων κειμένων. Η περίπτωση της εσκεμμένης αφαίρεσης ή πρόσθεσης εννοιών μπορεί να συμβεί για δύο λόγους.

Ο πρώτος λόγος είναι η κατασυκοφάντηση της Επικούρειας Φιλοσοφικής Σχολής, συχνό φαινόμενο κατά την ύστερη αρχαιότητα, τα χρόνια του μεσαίωνα, αλλά ακόμη και σήμερα από τους πολέμιους της φιλοσοφίας της ζωής και δεν επιδέχεται περαιτέρω ανάλυσης επί του παρόντος.

Ο δεύτερος λόγος της εσκεμμένης αφαίρεσης ή πρόσθεσης εννοιών, εξηγείται με την ύπαρξη της τάσης προβολής προσωπικών απόψεων και ενσωμάτωσης αυτών στο επικούρειο φιλοσοφικό σύστημα, οι οποίες όμως τυγχάνει να μην είναι ταυτόσημες των επικούρειων εννοιών. Έτσι και ανάλογα με την προσωπικότητα αυτού που θέλει να προβάλει τις απόψεις του, αποδίδεται στον Δάσκαλο ή και στους υπόλοιπους επικούρειους, η ιδιότητα του άκρατου ηδονιστή, του αναρχικού, του αριστερού, του άθεου, του ασεβή, του δογματικού, του αναχωρητή, του μη επιστημονικά καταρτισμένου, κ.λ.π. Από την άλλη βεβαίως δεν μπορούμε να αγνοήσουμε και να μην αναφέρουμε ότι σύμφωνα με τις πηγές και σε αντιδιαστολή των προηγουμένων, ο Επίκουρος νόμιζε την ηδονή ως τέλος οριοθετώντας την έκτασή της, ήταν λάτρης της αυτάρκειας και της ελευθερίας, δεν ήταν αριστοκράτης, δεν ήταν δεισιδαίμων, ήταν ευσεβής, αντιδογματικός ή και αναθεωρητής, είχε εκατοντάδες φίλους ανά τον κόσμο, είχε πλούσια παιδεία κ.λ.π. Τι σημαίνουν αυτές οι παρατηρήσεις μας; Σημαίνουν κάτι ουσιαστικά απλό. Ότι ο Επίκουρος πατώντας στα χνάρια του ελληνικού πολιτισμού, δημιούργησε ένα νέο τύπο ανθρώπου, που δεν κατατάσσεται σε καμιά επιμέρους κατηγοριοποίηση, αλλά το σύνολο των ιδιοτήτων του, απαρτίζουν την προσωπικότητα του Επικούρειου Σοφού. Με άλλα λόγια ο Επίκουρος και η φιλοσοφία του δεν κατηγοριοποιείται και δεν ανήκει σε κανέναν, πλην του Ελληνικού Πολιτισμού που τον γέννησε και τον έκαμε βασικό μέρος του, ώστε σήμερα εμείς να έχουμε τη δυνατότητα να φιλοσοφούμε περί των ιδεών του και να προσπαθούμε να βιώνουμε τα καλά της ζωής, φροντίζοντας για την αταραξία της ψυχής μας προς δική μας ευχαρίστηση.

Έτσι λοιπόν βγάζουμε το συμπέρασμα ότι στην επικούρεια φιλοσοφία δεν χωρούν προσωπικές απόψεις, που βρίσκονται σε αντίθεση από τις κύριες θέσεις του ίδιου του Επίκουρου, δηλαδή που διαφέρουν τελικά με τα σωζόμενα κείμενα. Βεβαίως ναι μεν είναι σεβαστές ως απόψεις, πλην όμως ανήκουν σαφώς σ’ αυτόν που τις αναφέρει κι όχι απαραίτητα στην επικούρεια φιλοσοφία.

Το φαινόμενο λοιπόν πολλών και διαφορετικών απόψεων περί βασικών εννοιών της επικούρειας φιλοσοφίας πιθανά να οφείλεται στην διαφορετική αντίληψη των εννοιών αυτών. Ο Δάσκαλός μας είχε εντοπίσει την πηγή του προβλήματος ήδη στην εποχή του. Έτσι λοιπόν στην επιστολή προς τον Ηρόδοτο έθετε ένα βασικό ζήτημα, αυτό του ορισμού των εννοιών.

«Πρώτα απ’ όλα λοιπόν Ηρόδοτε, πρέπει να ορίσουμε με ακρίβεια τα νοήματα που αντιστοιχούν στις λέξεις, για να μπορούμε να κρίνουμε τις θέσεις ή τα ζητούμενα ή τις απορίες κάνοντας αναγωγή σ’ αυτά και να μην άκριτα αποδεικνύουμε τα πάντα στο άπειρο, ή να χρησιμοποιούμε κενές λέξεις. Γιατί είναι ανάγκη το πρωταρχικό νόημα κάθε λέξης να είναι φανερό και να μη χρειαζόμαστε να το αποδείξουμε».

ΠΡΩΤΟΝ ΜΕΝ ΟΥΝ ΤΑ ΥΠΟΤΕΤΑΓΜΕΝΑ ΤΟΙΣ ΦΘΟΓΓΟΙΣ, Ω ΗΡΟΔΟΤΕ, ΔΕΙ ΕΙΛΗΦΕΝΑΙ, ΟΠΩΣ ΑΝ ΤΑ ΔΟΞΑΖΟΜΕΝΑ Η ΖΗΤΟΥΜΕΝΑ Η ΑΠΟΡΟΥΜΕΝΑ ΕΧΩΜΕΝ ΕΙΣ ΤΑΥΤΑ ΑΝΑΓΑΓΟΝΤΕΣ ΕΠΙΚΡΙΝΕΙΝ, ΚΑΙ ΜΗ ΑΚΡΙΤΑ ΠΑΝΤΑ ΗΜΙΝ <Η> ΕΙΣ ΑΠΕΙΡΟΝ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΟΥΣΙΝ Η ΚΕΝΟΥΣ ΦΘΟΓΓΟΥΣ ΕΧΩΜΕΝ, ΑΝΑΓΚΗ ΓΑΡ ΤΟ ΠΡΩΤΟΝ ΕΝΝΟΗΜΑ ΚΑΘ’ ΕΚΑΣΤΟΝ ΦΘΟΓΓΟΝ ΒΛΕΠΕΣΘΑΙ ΚΑΙ ΜΗΘΕΝ ΑΠΟΔΕΙΞΕΩΣ ΠΡΟΣΔΕΙΣΘΑΙ.

(Επίκουρος, επιστολή προς Ηρόδοτο).

Η έννοια λοιπόν, δηλαδή η σύλληψη με τον νου του περιεχομένου συγκεκριμένου ή αφηρημένου πράγματος και για όσα επιδέχονται επιβεβαίωση και για τα άδηλα (ΠΡΟΣΜΕΝΟΝ ΚΑΙ ΑΔΗΛΟΝ), πρέπει να έχει οριστεί με ακρίβεια. Για να συμβεί αυτό, η έννοια θα πρέπει να εξεταστεί και αναλυθεί για το ορθό της, μέσω των κριτηρίων της αλήθειας, έτσι ώστε να ισχύει η περίφημη επικούρεια «επιμαρτύρησις» δηλαδή η επιβεβαίωση ή η «ουκ αντιμαρτύρησις» δηλαδή η μη αμφισβήτηση. Επίσης μια έννοια εκτός από αληθής θα πρέπει να είναι και τόσο ακριβής, ώστε αν στον ορισμό της προσθέσουμε ή αφαιρέσουμε κάτι, να μην μπορεί να είναι πια το ίδιο πράγμα, αλλά κάτι το διαφορετικό.

Ο Επίκουρος, ο Δάσκαλός μας, διατύπωσε με σαφήνεια και ορθότητα, σύμφωνα με τα παραπάνω, τις έννοιες που εμπεριέχονται και απαρτίζουν το φιλοσοφικό του σύστημα.

Αν λοιπόν εμείς οι σύγχρονοι αλλάξουμε κάτι από τις έννοιες αυτές, για παράδειγμα στα περί ατόμων και τις παρεγκλίσεις αυτών ή στα περί δικαιοσύνης, φιλίας, ψυχής, θανάτου, ηδονής κ.λ.π., η επικούρεια φιλοσοφία σαφώς και χάνει τον προσδιορισμό της ως τέτοια και αλλάζει σε κάτι διαφορετικό. Για να γίνει περισσότερο κατανοητό το θέμα το οποίο πραγματευόμαστε, ας εξετάσουμε ένα παράδειγμα.

Μια κλασική λοιπόν περίπτωση «ερμηνειών» των επικούρειων εννοιών που συναντούμε σήμερα, είναι αυτή περί Θεών, Ευσεβείας και Οσιότητος, οι οποίες φθάνουν στο συμπέρασμα, ότι ο Επίκουρος ήταν άθεος. Όμως δεν πρέπει να λησμονούμε ότι ο ίδιος ο Επίκουρος που τόσο θαυμάζουμε, διατύπωσε στα έργα του τις έννοιες αυτές με σαφήνεια και ακρίβεια. Και για να μη γράφω εξ ονόματός του, παραθέτω αμέσως τα λόγια του ίδιου του Επίκουρου περί Θεών, από την επιστολή προς Μενοικέα.

«Όσα συνεχώς σου παράγγελνα αυτά και να πράττεις και να μελετάς, διαλαμβάνοντας αυτά ως τα στοιχεία του καλώς ζην. Πρώτα απ’ όλα τον θεό να θεωρείς όν άφθαρτο και μακάριο, όπως η κοινή σε όλους μας παράσταση του θεού αποτυπώνεται στον νου και να μην του προσάπτεις τίποτα ξένο προς την αφθαρσία του και μη οικείο προς τη μακαριότητά του. Αντίθετα να θεωρείς γι αυτόν, ότι είναι δυνατόν να φυλάξει την μετά αφθαρσίας μακαριότητά του. Οι θεοί υπάρχουν, γιατί η γνώση που έχουμε γι’ αυτούς είναι ολοκάθαρη(εναργής)».

Α ΔΕ ΣΟΙ ΣΥΝΕΧΩΣ ΠΑΡΗΓΓΕΛΛΟΝ, ΤΑΥΤΑ ΚΑΙ ΠΡΑΤΤΕ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΑ, ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΚΑΛΩΣ ΖΗΝ ΤΑΥΤ’ ΕΙΝΑΙ ΔΙΑΛΑΜΒΑΝΩΝ. ΠΡΩΤΟΝ ΜΕΝ ΤΟΝ ΘΕΟΝ ΖΩΟΝ ΑΦΘΑΡΤΟΝ ΚΑΙ ΜΑΚΑΡΙΟΝ ΝΟΜΙΖΩΝ, ΩΣ Η ΚΟΙΝΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΝΟΗΣΙΣ ΥΠΕΓΡΑΦΗ, ΜΗΘΕΝ ΜΗΤΕ ΤΗΣ ΑΦΘΑΡΣΙΑΣ ΑΛΛΟΤΡΙΟΝ ΜΗΤΕ ΤΗΣ ΜΑΚΑΡΙΟΤΗΤΟΣ ΑΝΟΙΚΕΙΟΝ ΑΥΤΩ ΠΡΟΣΑΠΤΕ, ΠΑΝ ΔΕ ΤΟ ΦΥΛΑΤΤΕΙΝ ΑΥΤΟΥ ΔΥΝΑΜΕΝΟΝ ΤΗΝ ΜΕΤΑ ΑΦΘΑΡΣΙΑΣ ΜΑΚΑΡΙΟΤΗΤΑ ΠΕΡΙ ΑΥΤΟΝ ΔΟΞΑΖΕ. ΘΕΟΙ ΜΕΝ ΓΑΡ ΕΙΣΙΝ, ΕΝΑΡΓΗΣ ΓΑΡ ΑΥΤΩΝ ΕΣΤΙΝ Η ΓΝΩΣΙΣ. (Επίκουρος, επιστολή προς Μενοικέα).

Από τα παραπάνω και μόνο λοιπόν, αν και έχουμε διαθέσιμες και άλλες σχετικές αυθεντικές πηγές, καταλήγουμε στο ασφαλές συμπέρασμα ότι «ο Επίκουρος δέχεται απερίφραστα την ύπαρξη Θεών» όπως αναφέρει ο μεγάλος αυτός ερευνητής του Επίκουρου, ο καθηγητής Χαράλαμπος Θεοδωρίδης (ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ, Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΟΨΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ). Περισσότερα επ΄ αυτού μπορούμε να διαβάσουμε στο αναφερόμενο εξαιρετικό βιβλίο και στις σελίδες 323 έως 348, κεφάλαιο «ΘΕΟΙ».

Ο Δάσκαλός μας όμως κατηγορήθηκε ως ασεβής καταρχήν και ως άθεος αργότερα και στη συνέχεια όλο και περισσότερο, όσο πλησίαζαν τα σκοτεινά χρόνια της βάρβαρης εποχής του μεσαίωνα. Αυτός ήταν άλλωστε και ο κύριος λόγος της καταστροφής των γραπτών τόσο του ιδίου, όσο και των άλλων επικούρειων φιλοσόφων. Όμως όσο κι αν ψάξει κάποιος τα σωζόμενα επικούρεια κείμενα ή ακόμα και τις αντίστοιχες πολεμικές ενάντια στον Επίκουρο, πουθενά μα πουθενά δε θα συναντήσει το ότι «οι θεοί δεν υπάρχουν». Ακόμη κι ο Λουκρήτιος που χει γλώσσα σκληρή, παρότι με ποίημα διάλεξε να περιλαλήσει τα της Φύσεως, ξεκινά το έργο του με ύμνο προς την Αφροδίτη. Ο Διογένης από τα Οινόανδα, στην αρχή της επιβαλλόμενης δύσης του λαμπρού εκείνου πολιτισμού 500 χρόνια μετά τον Δάσκαλο, ήταν αυτός που απολίθωσε τα επικούρεια κείμενα για να μείνουν έως σήμερα σ’ εμάς ως μέγιστη κληρονομιά. Από την επιγραφή αυτή είναι και το παρακάτω σχετικό με το θέμα μας απόσπασμα:

«…και τους καλύτερους τους κατατρέχουν ως άθεους και γι αυτό θα δηλώσω ότι δεν είμαστε εμείς (οι επικούρειοι) που αναιρούμε τους Θεούς, αλλά άλλοι…».

ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΧΡΗΣΤΟΤΑΤΟΥΣ ΩΣ ΑΘΕΟΥΣ ΛΕΙΑΝ ΚΑΤΑΤΡΕΧΟΥΣΙ ΚΑΙ ΔΗ ΚΑΙ ΓΕΝΗΣΕΤΑΙ ΔΗΛΟΝ ΩΣ ΟΥΧΙ ΗΜΕΙΣ ΑΝΑΙΡΟΥΜΕΝ ΤΟΥΣ ΘΕΟΥΣ ΑΛΛ ΕΤΕΡΟΙ. (Διογένης Οινοανδέας, Μεγάλη Επιγραφή)

Ακόμη και στην εποχή της αρχαιότητας, όχι βέβαια στην Αθήνα των χρόνων του Επίκουρου, αλλά μετέπειτα, υπήρχαν και οι πολέμιοι που κατανοούσαν μεν ότι ο σοφός αυτός άνδρας δέχονταν την ύπαρξη των Θεών, πλην όμως του καταλόγιζαν κατηγορίες περί ασέβειας. Σχετικά με αυτό το τελευταίο, την απάντηση των επικουρείων όλων των εποχών, την δίνει και πάλι ο Δάσκαλός μας ο Επίκουρος. Να πια είναι τα λόγια του σχετικά με την ασέβεια:

«Ασεβής δεν είναι αυτός που αναιρεί τους Θεούς των πολλών, αλλά αυτός που τις δοξασίες των πολλών προσάπτει στους Θεούς».

ΑΣΕΒΗΣ ΔΕ ΟΥΧ Ο ΤΟΥΣ ΤΩΝ ΠΟΛΛΩΝ ΘΕΟΥΣ ΑΝΑΙΡΩΝ, ΑΛΛ’ Ο ΤΑΣ ΤΩΝ ΠΟΛΛΩΝ ΔΟΞΑΣ ΘΕΟΙΣ ΠΡΟΣΑΠΤΩΝ.

(Επίκουρος, επιστολή προς Μενοικέα)

Ο επικούρειος φιλόσοφος Φιλόδημος διακόσια χρόνια μετά τον Επίκουρο, συνέγραψε βιβλίο πάνω σ’ αυτό το θέμα, το Περί Ευσεβείας, στο οποίο αναφέρει πλήθος πηγών από έργα και επιστολές του Δασκάλου μας. Το βιβλίο αυτό σώθηκε, αφού διατηρήθηκε στην ηφαιστειακή τέφρα του Βεζούβιου. Ανήκει στη βιβλιοθήκη των παπύρων που βρέθηκαν σε μια ρωμαϊκή βίλα στη πόλη Ερκουλάνεουμ. Αν μου δοθεί η ευκαιρία, θ’ αναφερθώ σε άλλο άρθρο στα περί Ευσεβείας των επικουρείων, αφού ασχοληθώ πρώτα διεξοδικά όχι πλέον με την ύπαρξη των Θεών, αλλά με την ουσία τους, δηλαδή το τι είναι οι Θεοί για εμάς τους επικούρειους, σύμφωνα πάντα με τις πηγές μας. Αυτά θεωρώ αρκετά σχετικά με το παράδειγμά μας.

Νομίζω ότι η αποσαφήνιση του θέματος περί των εννοιών, αποκαθιστά την ορθή διδασκαλία του φιλοσόφου Επίκουρου και όλων αυτών που για εκατοντάδες ή και χιλιάδες χρόνια ακολουθούν τον δρόμο που χάραξε προς τον ευδαίμονα βίο. Δηλαδή είναι σημαντικό το να ξεκαθαρίζουμε κάποια πράγματα που είπαν ή δεν είπαν ο Επίκουρος και οι υπόλοιποι φιλόσοφοί μας, αλλά το κυριότερο είναι το να μην εισάγουμε έννοιες που ποτέ δεν υποστηρίχθηκαν από αυτούς και μάλιστα στο όνομά τους. Με τον τρόπο αυτό η επικούρεια φιλοσοφία προστατεύεται και δε κινδυνεύει να αλλοιωθεί ως προς την ουσία της. Και βέβαια, όπως γράφει ο Eric Anderson στο βιβλίο του «Ο ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ τον 21ο ΑΙΩΝΑ», «οι αναθεωρήσεις είναι πάντα αναγκαίες, αλλά ως επί το πλείστον, η προσαρμογή του επικουρισμού στον 21ο αιώνα είναι μια διαδικασία διερεύνησης ή περιορισμού των αρχαίων απόψεων – πάντα σε συμφωνία με τα πρόσφατα δεδομένα – και όχι ανατροπής τους».

Έτσι λοιπόν φθάνοντας στο τώρα του 21ου αιώνα, σ’ αυτό το διαμορφωμένο περιβάλλον και με αυτές τις ιδιαίτερες και όχι ευχάριστες συνθήκες που βιώνουμε καθημερινά, μπορούμε να πούμε με σιγουριά ότι η επικούρεια φιλοσοφία με τις ξεκάθαρες έννοιες και αντιλήψεις, δείχνει αισιόδοξα τον δρόμο για την βίωση μιας τέτοιας ζωής, ώστε και το σώμα μας να μην υποφέρει και η ψυχή μας να μην είναι ταραγμένη και όπως ο Διογένης έλεγε κάποτε για του επικούρειους,

«…όσο ζούμε, χαιρόμαστε ομοίως με τους Θεούς».

ΟΤΕ ΜΕΝ ΓΑΡ ΖΩΜΕΝ, ΟΜΟΙΩΣ ΤΟΙΣ ΘΕΟΙΣ ΧΑΙΡΟΜΕΝ

(Διογένης Οινοανδέας-Μεγάλη Επιγραφή- απ.125)

Τάκης Παναγιωτόπουλος

δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Ο ΚΗΠΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΟΥ (5/2009)

Ο Κήπος με τα μάτια του Σενέκα

Σενέκας, ηθικές επιστολές στον Λουκίλιο – Επιστολή 21η (απόσπασμα)

10.“Πήγαινε στον Κήπο του Επίκουρου και διάβασε την σμιλευμένη επιγραφή που υπάρχει εκεί:

“Ω επισκέπτη, εδώ είναι καλό να χρονοτριβήσεις, εδώ το υψηλότερο αγαθό μας είναι η ηδονή”.

Ο ευγενικός οικοδεσπότης και φύλακας του Κήπου θα είναι έτοιμος για σένα, θα σε καλωσορίσει προσφέροντας κριθαρένιο ψωμί και άφθονο νερό με αυτά τα λόγια. “Δεν ευχαριστήθηκες αρκετά;” “ Αυτός ο Κήπος”, θα πει, “δεν σου ανοίγει την όρεξη, στην σβήνει. Επιπλέον δεν σε κάνει να διψάς περισσότερο με κάποιο ποτό, αλλά σβήνει τη δίψα με φυσική φροντίδα, με το νερό, μια φροντίδα που δεν απαιτεί αμοιβή. Αυτή είναι η “ηδονή” στην οποία έχω γεράσει Λουκίλιε”.

10.Cum adieris eius hortulos et inscriptum hortulis ‘HOSPES HIC BENE MANEBIS, HIC SUMMUM BONUM VOLUPTAS EST’ paratus erit istius domicilii custos hospitalis, humanus, et te polenta excipiet et aquam quoque large ministrabit et dicet, ‘ecquid bene acceptus es? ‘ ‘Non irritant’ inquit ‘hi hortuli famem sed exstinguunt, nec maiorem ipsis potionibus sitim faciunt, sed naturali et gratuito remedio sedant; in hac voluptate consenui.

Τάκης Παναγιωτόπουλος

Δεκέμβριος 2012