Ελληνική Οικία

Στην εποχή μας δε σώζεται πραγματικά σχεδόν τίποτε από την αρχαία πόλη. Οι ναοί κατεδαφίσθηκαν, τα μεγαλοπρεπή δημόσια κτίσματα, στάδια, θέατρα, γυμνάσια αποψιλώθηκαν ή αφέθηκαν στη λησμονιά να πέσουν από μόνα τους. Τα αγάλματα θρυμματίσθηκαν και οδηγήθηκαν στα ασβεστοκάμινα. Παρ όλ’ αυτά αποκαλύπτουμε την αρχαία δόξα, έστω κι αν έχουμε μπροστά μας ένα και μόνον σωζόμενο θραύσμα. Σήμερα μπορούμε με βεβαιότητα να αποκαταστήσουμε στις περισσότερες πτυχές του, τον λαμπρό πολιτισμό των προγόνων κι εννοώ με αυτό, ότι μπορούμε να αναδείξουμε στοιχεία του και πέραν της φιλοσοφίας, του θεάτρου και των εικαστικών τους τεχνών. Συνήθως τούτα τα τελευταία, μας έμαθαν να τα βλέπουμε ξεκομμένα από την καθημερινή ζωή των προγόνων, ενώ στην ουσία ήταν το ένα και αυτό. Ο οίκος σαν αναπόσπαστο στοιχείο της ζωής, υπήρξε κέντρο υλικής και πνευματικής λειτουργίας του Ανθρώπου. Ο Δημοσθένης (Ε’ Ολυνθ. 25 κε) αναφέρει …. Στον ιδιωτικό τομέα ήταν τόσο σώφρονες και τηρούσαν τόσο αυστηρά το ήθος του πολιτεύματος , ώστε το σπίτι του Μιλτιάδη , του Αριστείδη και των άλλων τότε ένδοξων ανδρών, αν τυχόν κανείς σας ήξερε ποιο ήταν, θα διαπίστωνε ότι κατά τίποτα δεν ήταν λαμπρότερο από το σπίτι του γείτονα….

Στην κλασική αρχαιότητα η οικία ήταν ισόγεια ή και διώροφη, κατασκευασμένη με φυσικά οικοδομικά υλικά όπως πέτρα και πλίνθους, σοβαντισμένη και χρωματισμένη. Οι στέγες διέφεραν από περιοχή σε περιοχή. Στις περισσότερες των περιπτώσεων υπήρχαν κεραμοσκεπές από πήλινα κεραμίδια σε διάφορους τύπους (λακωνικά, κορινθιακά). Αποτελούνταν από στρωτήρες, καλυπτήρες και ακροκέραμα. Στην τελευταία σειρά της στέγης, δημιουργούσαν μια οριζόντια ζώνη την σίμη όπως λέγεται, με διακοσμητικά στοιχεία (μαιάνδρους, ανθέμια) .

Η οικία αποτελούνταν από δωμάτια που περιστοίχιζαν μια εσωτερική πλακοστρωμένη αυλή. Η εσωτερική αυλή λειτουργούσε σαν σημείο συγκέντρωσης φίλων της οικογένειας, κέντρο συζητήσεων και τέλεσης συμποσίων όποτε ο καιρός το επέτρεπε και μερικές φορές ως «υπνοδωμάτιο» στις θερμές καλοκαιρινές νύχτες . Στο μέσον της αυλής υπήρχε βωμός (συνήθως του Ερκείου Διός) όπου τελούνταν με ιεροπραξίες, η οικιακή λατρεία προς τους Θεούς. Η οικία με εσωτερική αυλή, προστάτευε την ιδιωτική ζωή της οικογενείας και βοηθούσε χωροταξικά την δομή της πυκνοκατοικημένης πόλης ευνοώντας την συνεχή δόμηση, δίχως όμως να στερεί από τους ανθρώπους ζωτικό χώρο κύριων χρήσεων.

Ο προσανατολισμός των δωματίων κυρίων χρήσεων, ήταν μεσημβρινός προς την αυλή, ώστε να είναι προστατευμένα από το κρύο (βοριάς), ηλιοφώτιστα το χειμώνα και δροσερά το καλοκαίρι. Οι θύρες ήταν ξύλινες, με κλειδαριές και πόμολα. Τα παράθυρα, αρχικά πιθανώς τα κάλυπταν με περγαμηνές και κατά την ρωμαϊκή περίοδο με γυαλί. Συνήθως δεν υπήρχαν παράθυρα προς τον δρόμο, εκτός περιπτώσεων ισογείων με εμπορική χρήση. Με αυτόν τον τρόπο η οικία προστατεύονταν από τις καιρικές συνθήκες, τον θόρυβο της πόλης και προστάτευε με τη σειρά της την οικογενειακή ζωή από τα βλέμματα τρίτων . Τα δωμάτια αποτελούνταν από τον «οίκον», ένα είδος τραπεζαρίας με την εστία, το κέντρο της οικίας, όπου επίσης τελούνταν οικιακή λατρεία, το «οπτάνιον», τη σημερινή κουζίνα με την καμινάδα της, τον «ανδρώνα», το πιο επίσημο δωμάτιο του σπιτιού, που είχε ανάκλιντρα απαραίτητα για τα συμπόσια και ήταν ιδιαίτερα διακοσμημένο, την «αυλήν» με την «παστάδα» στη μία της πλευρά, ένα είδος στεγασμένου διαδρόμου που έδινε πρόσβαση στα βόρεια δωμάτια, στα λεγόμενα «διαιτητήρια», που τα χρησιμοποιούσαν για την καθημερινή διαμονή, το «βαλανείον», δηλαδή το λουτρό με την πήλινη μπανιέρα, τον «πιθεώνα», ένα είδος αποθηκευτικού χώρου.

Τα δάπεδα αρχικά καλύπτονταν με ένα ειδικό μείγμα χώματος ώστε να δημιουργεί στερεά επιφάνεια ή με μωσαϊκά από βότσαλα δημιουργώντας διάφορες απλές έως σύνθετες σχεδιαστικές συνθέσεις και αργότερα από ψηφιδωτά. Αναφέρεται συχνά, ότι αρχικά τα δάπεδα ήταν απλά από πατημένο χώμα και ότι στη Δήλο έχουν βρεθεί μεγάλοι μαρμάρινοι κύλινδροι που χρησιμοποιούνταν για την διαμόρφωσή τους. Είναι δύσκολο να πιστέψουμε ότι οικίες τέτοιας ποιότητας είχαν χωμάτινο πάτωμα. Η χρήση κυλίνδρων στις Κυκλάδες επέζησε μέχρι τον 20ο αιώνα (π.χ. Νάξος) και αποσκοπούσε στην διαμόρφωση της οροφής των σπιτιών που αποτελούνταν από ξύλα, καλάμια και πατημένο χώμα.

Εσωτερικά η οικία, ήταν πλήρως επιπλωμένη με πλήθος αντικειμένων όπως κρεβάτια, ανάκλιντρα, τραπέζια μεγάλα και μικρά, καρέκλες κ.λ.π. και διακοσμημένη τόσο στους εσωτερικούς τοίχους (πίνακες και τερακότας), όσο και στα δάπεδα (ψηφιδωτά).

Με εξασφαλισμένη την λειτουργικότητα της ελληνικής οικίας με το πέρασμα στην ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο, το μόνο που διαφοροποιήθηκε ήταν το μέγεθος και η πολυτέλεια της.

Συνοψίζοντας, μπορούμε να βγάλουμε μερικά συμπεράσματα για την Ελληνική Οικία. Ο όγκος και το ύψος των κτιρίων δεν προκαλούσε έναντι του συνόλου των κατοίκων και της φύσης, προστάτευε δε από τα ακραία φυσικά φαινόμενα, επιτρέποντας τον αερισμό και φωτισμό όλων ανεξαιρέτως. Η χρηστικότητα των χώρων, ήταν συνδυασμένη με την προστασία της ιδιωτικής ζωής και τα χρησιμοποιούμενα κατασκευαστικά υλικά, ήταν ασυγκρίτως φιλικότερα προς τον άνθρωπο.

Με αυτόν τον τρόπο η Ελληνική Οικία έγινε το κέντρο υλικής και πνευματικής ευχαρίστησης του Ανθρώπου, συμβάλλοντας στο μεγαλείο του Ελληνικού Πολιτισμού. Η λαίλαπα που ακολούθησε τα ύστερα χρόνια της αρχαιότητας, παρέσυρε και τα της Ελληνικής Οικίας με τα γνωστά αποτελέσματα. Σήμερα, αιώνες μετά την «επανανακάλυψη» του πολιτισμού, δυστυχώς έχει εγκαταλειφθεί ο συγκεκριμένος τύπος αστικής οικίας, μιας και είναι ανακόλουθος της «σύγχρονης εποχής». Οι σύγχρονες οικίες που κατασκευάζονται με υλικά μη φιλικά προς τον άνθρωπο, είναι απρόσωπες, αφιλόξενες και ενεργοβόρες, με λίγα λόγια δεν επιτελούν το έργο για το οποίο προορίζονται. Είναι συνήθως οικίες μικρού εμβαδού μη εργονομικές, με ελάχιστη έως καθόλου μόνωση με πρόσωπο σε οδικούς άξονες μεγάλης κυκλοφορίας, με παράθυρα που έχουν θέα στον απέναντι ιδιαίτερο και προσωπικό χώρο του γείτονα, ανήλιες, πολλές φορές με βορινό προσανατολισμό κ.λ.π.

Η αδιέξοδη αυτή κατάσταση της «σύγχρονης οικίας» οδήγησε τα τελευταία χρόνια στην πρόταση για έναν «νέο» τύπο οικίας, την «βιοκλιματική κατοικία». Λειτουργεί βασικά ως φυσικός συλλέκτης και αποθήκη θερμότητας με το κατάλληλο σχήμα και προσανατολισμό και με τη χρήση υλικών με μεγάλη θερμοχωρητικότητα για τον χειμώνα και ως ένας φυσικός συλλέκτης δροσισμού και ψύξης με τον κατάλληλο σκιασμό και την πρόβλεψη για τη φυσική ροή του αέρα για το καλοκαίρι. Δεν μπορούμε όμως να μην σημειώσουμε και τις παρασπονδίες της σύγχρονης επιστήμης στον τομέα αυτό. Για παράδειγμα, έχει επικρατήσει στα βιοκλιματικά κτίρια η χρήση παράθυρων και θυρών από αλουμίνιο, υλικό που προσφέρει μεν τις απαιτούμενες για την χρήση ιδιότητες , είναι όμως αρκετά ενεργοβόρο διότι για να κατασκευαστεί απαιτείται μεγάλη ποσότητα ενέργειας και ορυκτών (βωξίτης – αλουμίνα – αλουμίνιο) . Το οξύμωρο σχήμα στην περίπτωσή μας είναι ότι δεν μπορείς να χρησιμοποιείς στο όνομα της εξοικονόμηση ενέργειας, ένα υλικό που θέλει μεγάλα ποσά ενέργειας για να παραχθεί και πολλές φορές προκαλεί οικολογική καταστροφή (βλέπε λατομεία βωξίτη στην Γκιώνα). Το ιδανικό υλικό για την παράδειγμά μας είναι ξύλινες πόρτες και παράθυρα που απαιτούν ελάχιστη επεξεργασία σε σχέση με το αλουμίνιο και διαθέτουν πολύ καλή μόνωση, (με ελεγχόμενες φυτεύσεις για παραγωγή πρώτης ύλης) κ.λ.π.

Αυτά τα ολίγα για την Ελληνική Οικία. Συμπερασματικά αναφέρω ότι χρειάστηκε να περάσουν δεκάδες αιώνες για να επανανακαλύψουμε και να εφαρμόσουμε πειραματικά υπό τη μορφή προτύπων («Βιοκλιματικό σπίτι»), αυτό που ο Έλληνας είχε δεδομένο και σε καθημερινή χρήση, την Οικία. Τολμείστε να ακολουθήσετε τα των προγόνων και το ΗΔΕΩΣ ΖΗΝ στο κεφάλαιο οικία θα πραγματωθεί.

Τάκης Παναγιωτόπουλος

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Διιπετές, Απρίλιος 2006

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΠΙΤΙ – ΤΑΠ

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ – Univercity Studio Press

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑ – ΚΕΔΡΟΣ κ.α.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s