Επικούρεια Φιλοσοφία – Κανόνας, η διαχρονική θεωρία της γνώσης

Ομιλία στο 4ο Πανελλήνιο Προπτυχιακό Συνέδριο Φιλοσοφίας 16-17-18 ΑΠΡΙΛΙΟY 2021

Παναγιώτης Χ. Παναγιωτόπουλος
Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών
Σχολή Θετικών Επιστημών
Τμήμα Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Ο Αθηναίος Φιλόσοφος Επίκουρος (342-270 π.Χ.) ανέπτυξε το φιλοσοφικό του σύστημα με στόχο το καλώς ζην και την ευδαιμονία. Αναφέρει ο ίδιος: «πρέπει επομένως να μελετάμε τα πράγματα που φέρνουν την ευδαιμονία, επειδή όταν την κατέχουμε έχουμε τα πάντα, ενώ όταν αυτή λείπει, κάνουμε τα πάντα για να την αποκτήσουμε.. (ΔΛ Ι.122)

Oνόμασε Κανόνα την θεωρία του περί της γνώσης, που διαφέρει σημαντικά από την πλατωνική διαλεκτική και την αριστοτελική λογική και αποτελεί ουσιαστικά ένα μέσο προσέγγισης της πραγματικότητας.

Στην παρούσα εργασία διερευνάται η δυνατότητα της χρήσης του Κανόνα στην σύγχρονη εποχή και αν μπορεί να οδηγήσει τόσο τον μέσο άνθρωπο όσο και τον επιστήμονα στην εξαγωγή ασφαλών φιλοσοφικών συμπερασμάτων.

Το Κανονικόν αποτελεί το θεμέλιο της Σχολής του Κήπου και με βάση αυτό αναπτύσσεται το Φυσικό μέρος, το οποίο στηρίζει με τη σειρά του το Ηθικό, δημιουργώντας έτσι ένα ολοκληρωμένο φιλοσοφικό σύστημα.

Ο Επίκουρος ξεκινά την φιλοσοφική του διερεύνηση με την θέση ότι είναι αναγκαίο να υπάρχει μια συμφωνία ώστε να είναι ξεκάθαρη η αρχική σημασία της κάθε λέξης. Έτσι δεν θα χρειάζεται καθόλου να προβαίνουμε σε απόδειξη για το τι σημαίνει μια λέξη κάθε φορά που την χρησιμοποιούμε για τους συλλογισμούς μας.

Ακολούθως αναπτύσσει την φιλοσοφική του θεωρία με βάση τον Κανόνα όπου περιγράφει τα κριτήρια της αλήθειας. Αυτά είναι οι αισθήσεις, τα πάθη (ηδονή και άλγος), οι προλήψεις και οι φανταστικές επιβολές της διανοίας, τα οποία αποτελούν διαχρονικά εργαλεία ελέγχου μιας πρότασης, εάν είναι αληθής ή ψευδής.      

Ο Επίκουρος χρησιμοποίησε τα κριτήρια της αλήθειας στην διεξαγωγή συλλογισμών. Η αποδοχή ενός συμπερασμού για όσα είναι εναργή δηλαδή ολοφάνερα, είναι απλούστερη και δεν απαιτεί απόδειξη αλλά απλή επιβεβαίωση. Για τα άδηλα δηλαδή τα αφανέρωτα όπως τα μικροσκοπικά σώματα και για τα μετέωρα δηλαδή όλα αυτά που τα βλέπουμε μεν ως φαινόμενα στον ουράνιο θόλο αλλά είναι μακριά μας για να μπορούμε να τα παρατηρήσουμε, οι συλλογισμοί

 ήταν και είναι απαραίτητοι για την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων που θα βρίσκονται πιο κοντά στην αλήθεια.

Ο φιλόσοφος στηριζόμενος στον Κανόνα μελέτησε εξαντλητικά την φύση του σύμπαντος. Επέμενε στην μελέτη της φύσης, την φυσιολογία, γιατί η γνώση αυτή είναι η βάση του ατάραχου βίου που οδηγεί στην αναπόσπαστη απόλαυση της ηδονικής ζωής και την απόκτηση της ευδαιμονίας, συμπέρασμα που ισχύει και σήμερα.

Ο Κανόνας ως θεωρία της γνώσης οδήγησε με ασφάλεια τον Επίκουρο και τους επικούρειους ώστε οι βασικές φιλοσοφικές θέσεις της Σχολής να επαληθεύονται στις ημέρες μας από τη σύγχρονη επιστήμη στα περισσότερα σημεία τους μετά από 2.300 χρόνια από τότε που ο φιλόσοφος στέριωνε τον Κήπο.

Στην εποχή μας αξίζει να διερευνηθεί ενδελεχώς αν είναι εφικτή η αξιοποίηση του επικούρειου Κανόνα αλλά και του συνόλου της Επικούρειας Φιλοσοφίας τόσο στην προσπάθεια επίτευξης καινοτόμων επιστημονικών επιτευγμάτων και αν δύναται να οδηγήσει σε καινοτόμες λύσεις, όπως για παράδειγμα την τεχνητή νοημοσύνη (artificial intelligence) όσο και στην προσπάθεια κατανόησης της επιστήμης και των διαδικασιών της από όλους τους πολίτες (citizens science) με στόχο πάντα την ευδαιμονία του ανθρώπου.

Εισαγωγή

Ο Επίκουρος αναγνωρίζεται ως ένας από τους σπουδαιότερους φιλοσόφους της αρχαιότητας. Ήταν Αθηναίος πολίτης, γεννημένος στην Σάμο από κληρούχους γονείς και έζησε από τα μέσα του 4ου αιώνα, το 341 έως το 270.

Κατά την διάρκεια της στρατιωτικής του θητείας συνέβη ο θάνατος του Μεγάλου Αλεξάνδρου που σηματοδότησε την έναρξη της ελληνιστικής εποχής και η φυγή του Αριστοτέλη από την Αθήνα στην Χαλκίδα και ο θάνατός του.

Ο Επίκουρος από μικρός ενδιαφέρθηκε για την φιλοσοφία και παρακολούθησε διάφορους διδασκάλους σύμφωνα με τον βιογράφο Διογένη Λαέρτιο.

Αποδέχτηκε την δημοκρίτεια υλιστική ατομική φιλοσοφία, ότι δηλαδή: «Το σύμπαν είναι αμετάβλητο, άπειρο και χωρίς σκοπό. Ό,τι υπάρχει συνίσταται από «άτομα» και «κενό». Αυτά τα «άτομα» είναι αδιαίρετα και αμετάβλητα» (Ζωγραφίδης 2007).  Επηρεάστηκε επίσης σε αρκετά σημεία από την φιλοσοφία του Αριστοτέλη, ενώ απέρριψε την πλατωνική φιλοσοφία της διαλεκτικής και των ιδεών.

Μετά από μια φιλοσοφική και διδασκαλική διαδρομή από την Μυτιλήνη έως την Λάμψακο,  ιδρύει το 306 στην Αθήνα σχολή, τον Κήπο σε μια ιδιόκτητη έκταση. Εκεί αναπτύσσει την φιλοσοφία του που σύμφωνα με την παραδοσιακή κατηγοριοποίηση αποτελείται από το Κανονικό, το Φυσικό και το Ηθικό μέρος.

Ο Καθηγητής Φιλοσοφίας του ΑΠΘ Γιώργος Ζωγραφίδης αναφέρει σχετικά:

“Η ηθική του Επίκουρου είναι ανοιχτή όπως πάντα σε παραναγνώσεις. Αν τη διαβάσουμε ανεξάρτητα από τη φυσική του, δε χάνουμε μόνο την κατανόηση του συνόλου της φιλοσοφίας του· δεν προδίδουμε απλώς τη δική του απόβλεψη και αγνοούμε τις δικές του προειδοποιήσεις. Ακόμη και αν, κατά τον Επίκουρο, σκοπός της φυσικής είναι να προσφέρει στην ηθική μια βάση, ακόμη και αν η φυσική είναι ένα μέσο, η βίαιη απόσπαση της ηθικής του από τη θεωρία της γνώσης και τη φυσική του φιλοσοφία μας στερεί κάτι πολυτιμότερο: την ίδια τη θεμελίωση της ηθικής του σκέψης σε ορισμένες θεωρητικές αρχές”. [1]

Η φιλοσοφία του είναι συστηματική, δίχως κενά και αυτοαναιρέσεις. Τα ηθικά συμπεράσματα επιβεβαιώνονται από την Φυσιολογία του και όλα στηρίζονται στον Κανόνα όπως ονόμασε την γνωσιοθεωρία του, που αποτελεί την μέθοδο της εύρεσης της αλήθειας με μεγαλύτερη ακρίβεια με σκοπό τον ατάραχο ευδαίμονα βίο. Η επικούρεια φιλοσοφία διδάσκονταν στο αρχαίο κόσμο έως και τον 2ο αιώνα μ.Χ. την εποχή του Μάρκου Αυρήλιου λειτουργούσε αντίστοιχη έδρα στο Πανεπιστήμιο των Αθηνών.

Στην παρούσα εργασία θα ασχοληθούμε με το ερευνητικό αντικείμενο σε μια πρώτη προσέγγιση αν ο Κάνονας, η γνωσιοθεωρία του Επίκουρου δηλαδή, ισχύει στην σύγχρονη εποχή και εάν μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τον άνθρωπο τόσο στο πεδίο της καθημερινότητας όσο και στο επιστημονικό πεδίο.

Συνοπτική παρουσίαση του Κανόνα

Κρίνω απαραίτητο πριν προχωρήσω στο ερευνητικό ερώτημα να παρουσιάσω μια σύνοψη της γνωσιοθεωρίας του Επίκουρου, τον Κανόνα, διότι είναι ένα θέμα που δεν έχει προβληθεί ιδιαίτερα την σύγχρονη εποχή και είναι σχετικά ανεξερεύνητο από τους νέους μελετητές.   

Ο Επίκουρος ως ατομικός φιλόσοφος είναι υλιστής. Προβάλλει με συνέπεια την «θέση σύμφωνα με την οποία ο υλικός κόσμος είναι η μοναδική πραγματικότητα στην οποία ανάγονται όλα τα άλλα» (Βιρβιδάκης κ.α. 2007), προσλήψεις, γνώση, γνώμες.

Είναι επίσης εμπειριστής διότι υποστηρίζει ότι «η γνώση μας για τον κόσμο προέρχεται κυρίως ή και αποκλειστικά από τις αισθήσεις. Η αφετηρία της συνίσταται στην καταχώριση, την αποτύπωση στον νου, μέσα από την αισθητηριακή αντίληψη, των “στοιχειωδών δεδομένων” του κόσμου που μας περιβάλλει».

Ο Επίκουρος θα λέγαμε ότι εντέλει εφαρμόζει έναν πρότυπο υλιστικό-εμπειρικό ορθολογισμό διότι η φιλοσοφία του εξηγείται με τον λόγο μεν αλλά άνευ αξιωμάτων και δεδομένων  a priori (GABAUDE, 2009, σελ.13) . 

Ο Επίκουρος παρατηρεί ότι «ο δε λογισμός διερευνά σχολαστικά αυτό που έδωσε η φύση και προσθέτει σ’ αυτό νέες ανακαλύψεις».[2] Αυτή την διαχρονικά εξελικτική πορεία της ανθρωπότητας εξηγείται από την φυσιολογία του φιλοσόφου: «Μέρα με τη μέρα, όσοι ξεχώριζαν στην εξυπνάδα κι είχαν σύνεση, έδειχναν στους άλλους ανθρώπους πως να αλλάζουν την προηγούμενη ζωή τους με τρόπους καινούργιους και με τη φωτιά».[3]

Η εμφάνιση της φιλοσοφίας οδήγησε τον άνθρωπο στην περεταίρω αναζήτηση της γνώσης και την δημιουργία μεθόδων αναζήτησης της. Ο Επίκουρος εισάγει μια νέα γνωσιολογική μεθοδολογία την οποία διατύπωσε στο έργο του με τον τίτλο Κανών.

Η λέξη κανόνας στα αρχαία ελληνικά σημαίνει τον σημερινό χάρακα, με την βοήθεια του οποίου μπορούμε να σχηματίζουμε ευθείες γραμμές και σχήματα δίχως σφάλματα. Με τον Κανόνα λοιπόν οδηγείται στον σχηματισμό ορθών ή αλλιώς αληθών γνωμών(δόξες) και στην αποφυγή αβέβαιων ή ψευδών δοξασιών. O Gabaude στο έργο του η Λογοκρατία του Επίκουρου εκδόσεις Ακαδημίας Αθηνών, αναφέρει ότι «οι αρχές της ατομιστικπής, κενοκρατικής, απειροστικής και μηχανιστικής φυσιοκρατίας του Επίκουρου προέρχονται από μια κανονιστικήν απόδειξη ώστε το σύνολό τους αυτεπικυρώνεται άνευ αιτήματος».

Ο Επίκουρος λοιπόν εγκαινίασε ένα θεμέλιο της γνώσης, μια μεθοδολογία διαβλέποντας την ανάγκη, μια διαπίστωση που οδηγεί πολλούς αιώνες μετά τους πρωτοπόρους της νεότερης φιλοσοφίας τον Descartes(Λόγος περί της μεθόδου), τον Spinoza(Πραγματεία για την διόρθωση του Νου, Ηθική ΙΙ) και τον Leibniz(Στοχασμοί για την γνώση και την αλήθεια και τις ιδέες) στο ίδιο συμπέρασμα. 

Ο Επίκουρος όμως πριν εφορμήσει στην χρήση του Κανόνα, ξεκαθαρίζει ένα σπουδαίο ζήτημα, αυτό της χρήσης της λόγου και των λέξεων.

Η γλώσσα και η αντίληψη των εννοιών που αντιστοιχούν στις λέξεις

 Οι άνθρωποι επικοινωνούν μεταξύ τους και εκφράζουν τις σκέψεις τους κυρίως μέσω της γλώσσας. (Βιρβιδάκης κ.α. 2007, σελ31) Είναι αναγκαίο να αντιλαμβανόμαστε τις έννοιες των λέξεων και να τις χρησιμοποιούμε για να εκφράσουμε μια σκέψη και να σχηματίσουμε μια γνώμη. Η σπουδαιότητα των λέξεων αναγνωρίζεται στην νεότερη φιλοσοφία. Ο Hegel αναφέρει ότι «το να προσπαθούμε να σκεφτούμε χωρίς λέξεις είναι ένα ανόητο επιχείρημα» (Φιλοσοφία του Πνεύματος #463), αλλά και ο Wittgenstein μας λέει ότι «Τα όρια της γλώσσας μου σημαίνουν τα όρια του κόσμου μου» (Tractatus Logico-Philosophicus 4.116 κλπ). Ωστόσο είναι ξεκάθαρο ότι η επικοινωνία των ανθρώπων είναι εφικτή όταν το νόημα των λέξεων είναι κοινό.

Ο Επίκουρος 2300 χρόνια πριν από σήμερα αναγνώρισε την σημασία των λέξεων και των εννοιών τους. Τονίζει στην αρχή της Φυσικής του επιτομής ότι: «..είναι αναγκαίο η αρχική αντίληψη που συνδέεται με την κάθε λέξη να είναι φανερή και να μην χρειάζεται καθόλου απόδειξη, εάν βέβαια θέλουμε να έχουμε κάποιο κριτήριο στο οποίο να μπορούμε να ανάγουμε το αντικείμενο της έρευνας ή το θέμα της σκέψης ή τον σχηματισμό της γνώμης» [4][5]


Η Ενάργεια

Άλλη μια κομβική έννοια που χρησιμοποιεί ο Επίκουρος είναι αυτή της ενάργειας, ότι κάτι είναι εναργές δηλαδή φανερό στη σκέψη, ευδιάκριτο, σαφές, ξεκάθαρο και δεν χρειάζεται επιπλέον ερμηνεία.

Από τα εναργή ξεκινά την έρευνα για να καταλήξει σε κύριες δόξες, κύριες θέσεις, ακόμα και για τα άδηλα, αυτά που δεν βλέπουμε ή όσα βρίσκονται πολύ μακριά για να τα εξετάσουμε όπως τα ουράνια σώματα.

Τα κριτήρια της αλήθειας

Εντός του Κανόνα περιγράφονται τα κριτήρια της αλήθειας, όπως τα ονόμασε ο Επίκουρος. Αυτά είναι οι αισθήσεις, οι προλήψεις και τα πάθη όπως αναφέρει ο Επίκουρος και οι φανταστικές επιβολές της διάνοιας, σύμφωνα με τους Επικούρειους Φιλοσόφους γενικότερα. [6]

Οι Αισθήσεις

Οι Αισθήσεις είναι το σύνολο των λειτουργιών με τις οποίες αντιλαμβανόμαστε άμεσα τους εξωτερικούς ή εσωτερικούς ερεθισμούς του περιβάλλοντός μας. Οι ερεθισμοί αυτοί προκαλούνται όταν η έκφραση των ατομικών ενώσεων επιδρά στο σώμα ως ύλη-ενέργεια, προερχόμενη από διάφορες πηγές. Γίνεται αντιληπτή δε λόγω της ύπαρξης των αισθητήριων οργάνων που υποδέχονται την ύλη και με τις νευρικές απολήξεις που διαθέτουν μεταφέρουν την πληροφορία στον εγκέφαλο μέσω του νευρικού συστήματος.

Η αίσθηση είναι αντιληπτική σε όσα υποπίπτουν σ’ αυτή. Δεν αφαιρείται ή προστίθεται τίποτε σε αυτήν, είναι άλογη. Αληθεύει στα πάντα και το ίδιο το ον την λαμβάνει από τη φύση του ως έχει. Όλων δε των αισθητών είναι όντως αληθή. Αυτά που στοχαζόμαστε όμως διαφέρουν, άλλα από αυτά είναι αληθή και άλλα ψευδή. [7]

Οι προλήψεις

Την δε πρόληψη οι επικούρειοι την λέμε ως κατάληψη, ή γνώμη ορθή, ή έννοια, ή εναποθηκευμένη καθολική νόηση, δηλαδή τη μνήμη που προκαλείται από τις επαναλαμβανόμενες εξωτερικές φανερώσεις.[8]

Για παράδειγμα ο άνθρωπος μόλις δει για πρώτη φορά ένα αντικείμενο όπως το τραπέζι και του εξηγήσουν ότι αυτό λέγεται έτσι, εντυπώνει το γεγονός στη μνήμη του και όταν ξαναδεί το ίδιο αντικείμενο ανακαλεί τη πρόληψη που έχει δεχθεί και γνωρίζει ότι πρόκειται για τραπέζι και όχι κάτι άλλο. Η πρόληψη λαμβάνεται σαφώς μέσω των αισθήσεων και ανήκει στα εναργή δηλαδή τα ολοφάνερα πράγματα.

Τα πάθη

Τα πάθη είναι δύο, η ηδονή δηλαδή η ευχαρίστηση και η αλγηδόνα δηλαδή ο πόνος. Ότι προκαλεί ευχαρίστηση είναι θελκτικό ενώ ότι προκαλεί οδύνη είναι δυσάραστο.  Με βάση αυτά κρίνουμε τις προτιμήσεις και τις αποφυγές στην ζωή μας.[9]

Οι φανταστικές επιβολές της διάνοιας

Οι φανταστικές επιβολές της διανοίας είναι οι νοητικές εικόνες που συλλαμβάνονται. Όπως μας λέει και ο Σέξτος Εμπειρικός, «γίνονται όλες οι φαντασίες αληθείς και με τη λογική. Διότι λέγεται αληθής μια φαντασία, λένε οι επικούρειοι, όταν από υπαρκτό και σύμφωνα με αυτό γίνεται. Η κάθε δε φαντασία συνίσταται από το φανταστό που υπάρχει και σύμφωνα με αυτό κατ΄ ανάγκη, η κάθε φαντασία είναι αληθής». [10]

Οι τρόποι συλλογιστικού ελέγχου

Στηριζόμενοι λοιπόν στις αισθήσεις, στις απλές επιβολές είτε στις διανοητικές ή σε όποιο άλλο κριτήριο καθώς επίσης και στα υπάρχοντα πάθη, μπορούμε να οδηγούμαστε σε επιλογισμούς και να βγάζουμε συμπεράσματα και για όσα φανερά αναμένουν την επιβεβαίωση και για αυτά που δεν βλέπουμε, τα άδηλα. [11]

Με τα κριτήρια της αλήθειας ελέγχουμε εάν μια γνώμη είναι αληθής ή ψευδής. Η αληθής γνώμη προκύπτει εάν μια γνώμη επιβεβαιώνεται ή δεν καταρρίπτεται (επιμαρτύρησις – μη αντιμαρτύρησις). Το ψευδές ελέγχεται όταν μια γνώμη καταρρίπτεται ή δεν επιβεβαιώνεται (αντιμαρτύρησις – μη επιμαρτύρησις). [12]

Όλα τα επινοήματα έχουν την γένεσή τους στις αισθήσεις κατά περίπτωση με την αναλογία αλλά και με την ομοιότητα και τη σύνθεση συμβαλλομένου και του λογισμού.[13]

Για να διακρίνουμε τι είναι αληθές και τι όχι χρησιμοποιούμε καταρχήν την ενάργεια, η οποία προκύπτει από την άμεση αντίληψη των πραγμάτων με την χρήση των κριτηρίων της αλήθειας. Εναργές είναι το ολοφάνερο, το ξεκάθαρο. Δεν περιορίζουμε όμως την βέβαιη γνώση μόνον σε αυτά που είναι εναργή.

Με βάση την άμεση αντίληψη των πραγμάτων με τις αισθήσεις, χρησιμοποιούμε την κατ΄ αναλογία αντίληψή τους σε όσα είναι άδηλα, δηλαδή αυτά που δεν φαίνονται και για τα μετέωρα που είναι αρκετά μακριά για να αντιληφθούμε τις αιτίες τους άμεσα.[14]

Οι Επικούρειοι λοιπόν χρησιμοποιούν τη μεθοδολογία του νόμου της αναλογίας για να αντιληφθούν τα άδηλα.[15] Ο επικούρειος τρόπος επιλογισμού βασίζεται λοιπόν στην παρατήρηση της Φύσης και όλες οι γνώμες είναι αποδεκτές αρκεί να μην αντιμαρτυρούνται. Εφαρμόζεται δε και σε όσα «λογικά» συμπεράσματα οδηγούν σε παράδοξα. Αυτό συμβαίνει όταν τα συμπεράσματα μας στηρίζονται στην λογική που είχε ήδη διαμορφωθεί στην εποχή πριν τον Επίκουρο με κύριο εκφραστή της τον Αριστοτέλη.

-Παράδειγμα παράδοξου εάν δεν ακολουθηθεί ο επικούρειος συμπερασμός

Διχοτομούμε ένα ευθύγραμμο τμήμα και επαναλαμβάνουμε την διχοτόμηση στα τμήματα που δημιουργούνται. Θεωρητικά το μισό του μισού επαναλαμβάνεται στο άπειρο (επ’ άπειρο τομή), άρα το ευθύγραμμο τμήμα αποτελείται από άπειρα τμήματα. Όμως σύμφωνα με την παρατήρηση που χρησιμοποιεί η επικούρεια φιλοσοφία, ένα ευθύγραμμο τμήμα, μια βέργα για παράδειγμα, έχει ορισμένο μήκος και όχι άπειρο. Αν προσπαθήσουμε να την διαιρέσουμε κάποια στιγμή θα φθάσουμε στα άτμητα στοιχεία που την αποτελούν κι εκεί η διαδικασία θα τερματιστεί και δεν θα συνεχισθεί στο άπειρο.

Ο Επίκουρος διαπίστωσε ότι η επικρατούσα λογική της εποχής του, δεν οδηγούσε πάντοτε στα σωστά συμπεράσματα και εισηγήθηκε τον Κανόνα που οδηγεί στην ορθότερη εξήγηση της όλης Φύσης διαχρονικά. Επιτρέπει δηλαδή στο νου να σχηματίσει τις απαραίτητες κρίσεις ώστε να οδηγηθεί με επιστημονική μέθοδο στην απόκτηση της γνώμης (δόξας) για κάθε θέμα που απασχολεί τον άνθρωπο και καθιστά βατό τον δρόμο προς την ευδαιμονία.

Μεγάλοι διανοητές και επιστήμονες από την εποχή της αναγέννησης και μετά επηρεάστηκαν από το έργο του Επίκουρου. Ο καθηγητής Stephen Greenblatt στο βραβευμένο με Pulitzer βιβλίο του «Παρέγκλισις. Ο Λουκρήτιος και οι απαρχές της νεωτερικότητας» όπου αναπτύσσεται η επικούρεια φυσιολογία που έχει προκύψει με τον κανόνα αναφέρει: «Ένα χειρόγραφο έρχεται στο φως αφού είχε μείνει χίλια χρόνια στην αφάνεια, αλλάζει τον τρόπο της ανθρώπινης σκέψης και ανοίγει το δρόμο στην εξέλιξη του κόσμου όπως τον ξέρουμε σήμερα. Η αντιγραφή, η μετάφραση και η διάδοση αυτού του αρχαίου ποιήματος τροφοδότησε την Αναγέννηση, εμπνέοντας καλλιτέχνες σαν τον Μποττιτσέλλι και στοχαστές σαν τον Τζορντάνο Μπρούνο, διαμόρφωσε τη σκέψη του Γαλιλαίου και του Φρόυντ, του Δαρβίνου και του Άινσταϊν και είχε καταλυτική επίδραση σε συγγραφείς από τον Μονταίνιο μέχρι τον Τόμας Τζέφερσον».

Η εφαρμογή του Κανόνα σήμερα – Ο καθημερινός βίος και η πρόκληση του citizen sciences

Στην εποχή μας ο δυτικός πολιτισμός εξελίσσεται ραγδαία στον τομέα των τεχνολογικών ανακαλύψεων και πρακτικών εφαρμογών. Οι επιστημονικές κατακτήσεις προσφέρουν πλήθος γνώσεων κυρίως εξειδικευμένων. Είναι αδύνατον για τον σημερινό άνθρωπο να έχει τόσο πλατιά γνώση που να καλύπτει όλα τα επιστημονικά πεδία. Αυτό όμως αποτελεί μια μονομέρεια γνώσης διότι ακόμα και στο επίπεδο της δευτεροβάθμιας γενικής εκπαίδευσης πολλά γνωστικά αντικείμενα δεν διδάσκονται όπως π.χ. η Αστρονομία ή διδάσκονται ελλιπώς όπως η Φιλοσοφία. Στην τριτοβάθμια πλέον η εξειδίκευση της εκπαίδευσης απογειώνεται. Είναι λοιπόν επίκαιρο ζητούμενο για έναν πολίτη να μπορεί να γνωρίζει και να χρησιμοποιεί μια μέθοδο ώστε να διακρίνει την ορθή πληροφορία και γνώση σε όλα αυτά που τον απασχολούν πέραν της εξειδίκευσής του. Διότι πράγματι αρκετές φορές καλούμαστε να έχουμε γνώμη για πράγματα που είτε δεν γνωρίζουμε ακριβώς είτε να διακρίνουμε τις αληθείς από τις ψευδείς ειδήσεις (hoaxes) που λαμβάνουμε από πλήθος πηγών.

Η επικούρεια μεθοδολογία του κανόνα με τα συγκεκριμένα εμπειρικά κριτήρια αλήθειας και τους νοητικούς επιλογισμούς που ακολουθούν στηριζόμενοι σε αυτά, μπορεί να δώσει την λύση στο πρόβλημα. Αυτό δικαιολογείται  γιατί ο επικούρειος Κανόνας έχει υιοθετηθεί από την σημερινή πειραματική επιστήμη και είναι φυσικά λειτουργικός. Η λειτουργικότητά του επιμαρτυρείται επίσης από το γεγονός ότι η επικούρεια φυσιολογία που προέκυψε με βάση την συγκεκριμένη μέθοδο επιβεβαιώθηκε στην εποχή της νεωτερικότητας και μάλιστα συνεχίζει να επιβεβαιώνεται και στις μέρες μας όπως συνέβη για παράδειγμα με την ανακάλυψη των εξωπλανητών την οποία ο Επίκουρος είχε υποθέσει εξετάζοντας τα μετέωρα με τον Κανόνα.

Η σύγχρονη επιστήμη και η πρόκληση της τεχνητής νοημοσύνης – Ο μελλοντικός άνθρωπος

Ο καθηγητής Κωνσταντίνος Δασκαλάκης αναφέρει για τον σύγχρονο κόσμο:  «Θεωρώ ότι το μοντέλο που έχουμε αυτή τη στιγμή για την παιδεία, τη νομοθεσία, τη δικαιοσύνη, δεν είναι πλέον επαρκές για τον ρυθμό με τον οποίο προοδεύει η τεχνολογία… Ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούν οι δημοκρατίες και η παιδεία δεν έχει επαρκή ταχύτητα για να παρακολουθεί τις εξελίξεις, άρα πρέπει να αλλάξουμε τα μοντέλα μας».[16]

Προσωπικά βρίσκω εξαιρετικό ενδιαφέρον ως μέρος της αλλαγής των μοντέλων τον επικούρειο Κανόνα ως διαχρονικό εργαλείο της αναζήτησης της αλήθειας και την αύξηση της κριτικής σκέψης και αντιληπτικότητας. Η πρόταση αυτή δεν πρέπει να προβληματίζει στο ότι έρχεται από το αρχαίο παρελθόν διότι έχει ήδη δείξει ότι λειτούργησε 1700 χρόνια μετά την εισήγησή του και ότι λειτουργεί και σήμερα αφού επιβεβαιώνεται από την σύγχρονη επιστήμη. Αυτό που μένει είναι να υιοθετηθεί την σημερινή εποχή ως σπουδή και διδασκαλία.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

-Λουκρήτιος, De rerum natura – «για την φύση των πραγμάτων», Εκδόσεις Θύραθεν, 2005

-Jean Brun, Ο επικουρισμός, μτφρ Α.Πολέμης, Εκδόσεις Δαίδαλος- Ζαχαρόπουλος, 2008

-Γιώργος Ζωγραφίδης, Επίκουρος – Ηθική, η θεραπεία της ψυχής, Εκδόσεις Ζήτρος, 2009

-A.A. Long, Η ελληνιστική φιλοσοφία: Στωικοί, Επικούρειοι, Σκεπτικοί, Εκδόσεις ΜΙΕΤ – Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1987

-J.M. Gabaude, Η λογοκρατία του Επίκουρου, Εκδόσεις Ακαδημίας Αθηνών, 2009

-Σ.Βιρβιδάκης, Β.Καρασμάνης, Χ.Τουρνά, Αρχές Φιλοσοφίας, Εκδόσεις Διόφαντος, 2007  

-Χρήστος Γιαπιτζάκης, Επιστημονικός ανθρωπισμός και ευδαιμονία, Εκδόσεις 24γράμματα, 2020

Παραπομπές


[1] Γιώργος Ζωγραφίδης, Επίκουρος ΗΘΙΚΗ, ΖΗΤΡΟΣ, 2009 σελ.11

[2] “τὸν δὲ λογισμὸν τὰ ὑπὸ ταύτης παρεγγυηθέντα ὕστερον ἐπακριβοῦν καὶ προσεξευρίσκειν ἐν μὲν τισὶ θᾶττον» – ΔΛ.Ι.75

[3] ΛΟΥΚΡΗΤΙΟΣ, De rerum natura – «Inque dies magis hi victum vitamque priorem commutare novis monstrabant rebus et igni, ingenio qui praestabant et corde vigebant.» – DRN.V.1105

[4] «Πρῶτον μὲν οὖν τὰ ὑποτεταγμένα τοῖς φθόγγοις, ὦ Ἡρόδοτε, δεῖ εἰληφέναι, ὅπως ἂν τὰ δοξαζόμενα ἢ ζητούμενα ἢ ἀπορούμενα ἔχωμεν εἰς ταῦτα ἀναγαγόντες ἐπικρίνειν, καὶ μὴ ἄκριτα πάντα ἡμῖν ᾖ εἰς ἄπειρον ἀποδεικνύουσιν ἢ κενοὺς φθόγγους ἔχωμεν. ἀνάγκη γὰρ τὸ πρῶτον ἐννόημα καθ’ ἕκαστον φθόγγον βλέπεσθαι καὶ μηθὲν ἀποδείξεως προσδεῖσθαι, εἴπερ ἕξομεν τὸ ζητούμενον ἢ ἀπορούμενον καὶ δοξαζόμενον ἐφ’ ὃ ἀνάξομεν.» (Διογένης Λαέρτιος, 10.37-38 στο εξής Δ.Λ.Ι…)

«Πρώτα, Ηρόδοτε, πρέπει σε κάθε περίπτωση να αντιλαμβανόμαστε τις έννοιες που αντιστοιχούν στις λέξεις, ώστε ανάγοντας σε αυτές τις έννοιες τις γνώμες ή τα προβλήματα της έρευνας ή της σκέψης, να μπορούμε να κρίνουμε και να μη μένουν όλα τα πράγματα αβέβαια για μας και να χανόμαστε σε ατέρμονες ερμηνείες, ή να χρησιμοποιούμε λέξεις κενές νοήματος. Για το λόγο αυτό είναι αναγκαίο η αρχική αντίληψη που συνδέεται με την κάθε λέξη να είναι φανερή και να μην χρειάζεται καθόλου απόδειξη, εάν βέβαια θέλουμε να έχουμε κάποιο κριτήριο στο οποίο να μπορούμε να ανάγουμε το αντικείμενο της έρευνας ή το θέμα της σκέψης ή τον σχηματισμό της γνώμης.».

[5] Με την θέση αυτή αποφεύγει τους γενικούς ορισμούς για τα πράγματα αυτά είναι ήδη γνωστά στους ανθρώπους από την εμπειρία.

Πράγματι με το που αρχίζουμε να αντιλαμβανόμαστε τον περιβάλλοντα κόσμο μαθαίνουμε τις λέξεις που αντιστοιχούν στα πράγματα. Με λίγες επαναλήψεις εντυπώνουμε στον νου μας ότι αυτό είναι άνθρωπος, ή εκείνο ότι είναι αγελάδα  ή ένα το άλλο είναι ένα αντικείμενο όπως το τραπέζι. Δεν θα αναρωτηθούμε ποτέ ξανά σε όλη μας την ζωή γι’ αυτή τη γνώση. Και αν κάποια έννοια μας είναι δυσνόητη ο Επίκουρος μας προτρέπει να την αποσαφηνίζουμε και όχι να προχωρούμε σε ορισμούς που έχουν τον κίνδυνο να αλλάξουν τα αρχικά νοήματα. Και αν κάτι δεν μπορεί να εκφραστεί διότι δεν υπάρχει η κατάλληλη λέξη, τότε μπορούμε να γίνουμε λεξιπλάστες.

[6] “ἐν τοίνυν τῷ Κανόνι λέγων ἐστὶν ὁ Ἐπίκουρος κριτήρια τῆς ἀληθείας εἶναι τὰς αἰσθήσεις καὶ προλήψεις καὶ τὰ πάθη, οἱ δ’ Ἐπικούρειοι καὶ τὰς φανταστικὰς ἐπιβολὰς τῆς διανοίας” – ΔΛ.Ι.31) Αναφορά στις φανταστικές επιβολές της διάνοιας, γίνεται και από τον ίδιο τον Επίκουρο στην Κύρια Δόξα (XXIV) «Εἴ τιν’ ἐκβαλεῖς ἁπλῶς αἴσθησιν καὶ μὴ διαιρήσεις τὸ δοξαζόμενον κατὰ τὸ προσμένον καὶ τὸ παρὸν ἤδη κατὰ τὴν αἴσθησιν καὶ τὰ πάθη καὶ πᾶσαν φανταστικὴν ἐπιβολὴν τῆς διανοίας.. κλπ».

[7] “τὴν τὲ αἴσθησιν αντιληπτικὴν οὖσαν τῶν ὐποπιπτὸντων αὖτη, καί μῆτε ἀφαιροῦσαν τὶ μῆτε προστιθεῖσαν τῶ ἄλογον εἶναι, διὰ παντὸς τὲ ἀληθεῦειν καί οὔτω τὲ ον λαμβὰνειν ὦς εἶχε φὺσεως αὖτο ἐκεῖνο. Πὰντων δὲ τῶν αἰσθητῶν άληθῶν ὂντων, τά δοξαστὰ διαφὲρειν, καὶ τὰ μὲν αὐτῶν εἶναι άληθῆ τὰ δὲ ψευδῆ” Σέξτος Εμπειρικός, Προς Λογικούς 8.9

[8] “Τὴν δὲ πρόληψιν λέγουσιν οἱονεὶ κατάληψιν ἢ δόξαν ὀρθὴν ἢ ἔννοιαν ἢ καθολικὴν νόησιν ἐναποκειμένην, τουτέστι μνήμην τοῦ πολλάκις ἔξωθεν φανέντος” – ΔΛ.I.33

[9] «Πάθη δὲ λέγουσιν εἶναι δύο, ἡδονὴν καὶ ἀλγηδόνα, ἱστάμενα περὶ πᾶν ζῷον, καὶ τὴν μὲν οἰκεῖον, τὴν δὲ ἀλλότριον· δι’ ὧν κρίνεσθαι τὰς αἱρέσεις καὶ φυγάς» – ΔΛ.I.34

[10] (Γὶνονται οὺν πὰσαι αἱ φαντασὶαι ἀληθεῖς. Καὶ κατὰ λὸγον. Εἱ γὰρ ἀληθῆς λὲγεται φαντασὶα, φασὶν οἱ επικοὺρειοι, ὄταν ἀπὸ ὐπὰρχοντος τὲ καὶ κατ΄αὐτὸ τὸ ὐπὰρχον γὶνηται, πὰσα δὲ φαντασὶα ἀπὸ ὐπὰρχοντος τοῦ φανταστοῦ καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ φανταστὸν συνὶσταται, πὰσα κατ’ ἀνὰγκην φαντασὶα ἐστὶν ἀληθῆς – Σέξτος Εμπειρικός, Προς Λογικούς Α’ 7.204.6)

[11] (Ἔτι τε κατὰ τὰς αἰσθήσεις δεῖ πάντα τηρεῖν καὶ ἁπλῶς τὰς παρούσας ἐπιβολὰς εἴτε διανοίας εἴθ’ ὅτου δήποτε τῶν κριτηρίων, ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ὑπάρχοντα πάθη, ὅπως ἂν καὶ τὸ προσμένον καὶ τὸ ἄδηλον ἔχωμεν οἷς σημειωσόμεθα – ΔΛ.Ι.38) και (τ’αφανές δια του φαινομένου συλλογίζεσθαι – Περί φύσεως 14.14), (το σύμφωνον τοις φαινομένοις συλλογίζεσθαι – Προς Πυθοκλή Δ.Λ. Χ112).

[12] ([δόξα] ἀληθῆ τέ φασι καὶ ψευδῆ· ἂν μὲν γὰρ ἐπιμαρτυρῆται ἢ μὴ ἀντιμαρτυρῆται, ἀληθῆ εἶναι· ἐὰν δὲ μὴ ἐπιμαρτυρῆται ἢ ἀντιμαρτυρῆται, ψευδῆ τυγχάνειν ΔΛ.Ι.34)

[13] (καὶ γὰρ καὶ ἐπίνοιαι πᾶσαι ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων γεγόνασι κατά τε περίπτωσιν καὶ ἀναλογίαν καὶ ὁμοιότητα καὶ σύνθεσιν, συμβαλλομένου τι καὶ τοῦ λογισμοῦ ΔΛ.Ι.32)

[14] Παράδειγμα συλλογισμού για τα άδηλα: “Εάν, πράγματι, κάποιος μας πει ότι ένα καθορισμένο σώμα περιέχει μέρη άπειρα σε αριθμό και οποιουδήποτε μεγέθους, θα ήταν αδύνατο να αντιληφθούμε με ποιο τρόπο. Πως ένα τέτοιο σώμα θα μπορούσε να εξακολουθεί να έχει πεπερασμένο μέγεθος; Είναι πράγματι φανερό, ότι τα μέρη σε άπειρο αριθμό πρέπει να έχουν συγκεκριμένο μέγεθος και όποια και αν είναι τα μεγέθη τους, το μέγεθος του σώματος θα πρέπει ομοίως να είναι άπειρο”. (Οὔτε γὰρ ὅπως, ἐπειδὰν ἅπαξ τις εἴπῃ ὅτι ἄπειροι ὄγκοι ἔν τινι ὑπάρχουσιν ἢ ὁπηλίκοι οὖν, ἔστι νοῆσαι, πῶς τ’ ἂν ἔτι τοῦτο πεπερασμένον εἴη τὸ μέγεθος. πηλίκοι γάρ τινες δῆλον ὡς οἱ ἄπειροί εἰσιν ὄγκοι· καὶ οὗτοι ὁπηλίκοι ἄν ποτε ὦσιν, ἄπειρον ἂν ἦν καὶ τὸ μέγεθος ΔΛ.Ι.57)

[15] Παράδειγμα συλλογισμού κατ΄αναλογία: Γράφει ο Λουκρήτιος (Περί της φύσεως των πραγμάτων ΙΙ 114-124): «Πρόσεξε, κάθε φορά που τρυπώνουν οι ακτίνες του ήλιου και ρίχνουν το φως τους μες στο σκοτάδι των σπιτιών μας: θα δεις πολλά μικροσκοπικά σωματίδια να αναδεύονται με χίλιους δυο τρόπους στο κενό που φωτίζει η ακτίνα. Σαν να μπλέχτηκαν σε αγώνα ασταμάτητο, συγκρούονται και μάχονται κατά σμήνη χωρίς ανάπαυλα καμιά, ξεσηκωμένα από απανωτές συγκρούσεις και απωθήσεις. Απ’ αυτό μπορείς να πάρεις μια ιδέα για το πώς μοιάζει η αέναη και αδιάκοπη κίνηση των αρχικών στοιχείων στο απέραντο κενό – στο βαθμό που μπορεί ένα μικρό γεγονός να μας δώσει μια ιδέα για τα μεγαλύτερα και να φωτίσει τα χνάρια που οδηγούν στη γνώση τους».*

[16] Πηγή: iefimerida.gr – https://www.iefimerida.gr/news/390580/i-idiofyia-konstantinos-daskalakis-mila-gia-tin-tehniti-noimosyni 2018

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s