Εισαγωγή στην Επικούρεια Φιλοσοφία

Τάκης Παναγιωτόπουλος

Ομιλία στο ΟΓΔΟΟ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ
Σάββατο 10 και Κυριακή 11 Φεβρουαρίου 2018
Πολιτιστικό Κέντρο Γέρακα Δήμου Παλλήνης

Φίλες και φίλοι σας καλωσορίζω κι εγώ με τη σειρά μου στο 8ο Πανελλήνιο Συμπόσιο Επικούρειας Φιλοσοφίας. Θα ήθελα να ευχαριστήσω, όπως κάθε χρόνο, όλους τους συμμετέχοντες και τους διοργανωτές, τον Δήμαρχο Παλλήνης Αθανάσιο Ζούτσο και την Κοινωφελή Επιχείρηση Αθλητισμού Πολιτισμού του Δήμου Παλλήνης για την άψογη συνεργασία μας (κάθε χρόνο συνεννοούμαστε και με λιγότερα τηλέφωνα και με λιγότερα λέξεις, είναι πλέον αυτοματοποιημένη η δουλειά μας). Πραγματικά χαιρόμαστε να συνεργαζόμαστε με τέτοιους ανθρώπους και πιστεύουμε ότι το μέλλον της χώρας θα ήταν πολύ καλύτερο αν αυτοί οι άνθρωποι πραγματικά αξιοποιούνταν σε ανώτερα επίπεδα.

Μία φίλη μού πρότεινε να μη διαβάσω το κείμενο που έχω ετοιμάσει και να τα πω προφορικά. Αν δεν τα πω καλά θα σας δείξω ποια είναι μετά να την επιπλήξετε.

Ο Αρχαίος Ελληνικός Πολιτισμός και η Επικούρεια φιλοσοφία

Εμείς λοιπόν που ήρθαμε σε γνωριμία με τον Επίκουρο και την Επικούρεια φιλοσοφία το κάναμε κυρίως γοητευμένοι από τον αρχαίο κόσμο. Πραγματικά ερχόμενος σε επαφή με τον Ελληνικό πολιτισμό κάποια στιγμή εντυπωσιάζεσαι με τον πολιτισμό, τα θέατρα, τα στάδια, τα γλυπτά, τα αρχιτεκτονήματα των ναών και των δημοσίων κτηρίων, με τον τρόπο ζωής κλπ. Γενικότερα εντυπωσιάζεσαι από όλα αυτά τα πράγματα, που κάποτε έκαναν οι πρόγονοί μας και αυτή τη στιγμή έχουμε μεγάλο έλλειμμα. Ξεκινώντας από εκεί, κάποιοι από εμάς, όντας τυχεροί, διαβάσαμε κάποια βιβλία όπως η “Αντιγνώση” της Λιλής Ζωγράφου ή ο “Επίκουρος” του Χαράλαμπου Θεοδωρίδη, ήρθαμε κοντά σε αυτή τη γοητευτική μορφή του μεγάλου αυτού φιλοσόφου. Πρόκειται όντως για μία μορφή που είτε θα σε γοητεύσει και θα την αγαπήσεις ή δεν θα ξανασχοληθείς. Νομίζω ότι όσοι ερχόμαστε σε επαφή και αισθανόμαστε έτσι μέσα μας, με το πρώτο, μια ζεστή επαφή, συνεχίζουμε με μεγάλη δύναμη. Για περισσότερα από πεντακόσια ολόκληρα χρόνια, ως τμήμα του Ελληνικού πολιτισμού, η Επικούρεια φιλοσοφία είχε τεράστια επίδραση στην ανθρωπότητα, όπως θα δούμε πιο μετά.

Ο βίος του Επίκουρου

Ο Επίκουρος καταγόταν από εδώ, από τα μέρη αυτά που πατάμε. Γι’ αυτό το λόγο γίνεται και το Συμπόσιο σε αυτή την περιοχή. Εδώ ήταν ο αρχαίος Γαργηττός, πιο κάτω ήταν η αρχαία Παλλήνη, ως δήμοι της Αττικής. Πατέρας λοιπόν του Επίκουρου ήταν ο Νεοκλής και μητέρα του η Χαιρεστράτη, οι οποίοι είχαν άλλους τρεις γιους. Η οικογένεια αναγκάστηκε να γίνει κληρούχος. Κληρούχος είναι ο Αθηναίος πολίτης ο οποίος δεν είχε κλήρο και η πόλη έστελνε σε άλλες περιοχές, που είχε κατακτήσει και τους μοίραζε τον εκεί κλήρο Έτσι λοιπόν η οικογένεια του Επίκουρου βρέθηκε στη Σάμο. Εκεί λοιπόν γεννήθηκε και ο μικρός Επίκουρος σύμφωνα με την πιθανότερη εκδοχή. Διατηρούσε όμως την ιδιότητα του Αθηναίου πολίτη.

Εδώ θα ήθελα να σταθώ σε δύο θέματα τα οποία είναι σημαντικά. Πρώτον, ο Επίκουρος δεν γεννιέται σε μία εποχή παρακμής όπως πολλοί πιστεύουν, αλλά σε μία εποχή που η Αθηναϊκή Δημοκρατία προσπαθούσε να ξαναγίνει κυρίαρχη δύναμη στον ελληνικό χώρο, σε μία εποχή που είχε καταφέρει να έχει κατακτήσει την Σάμο και μόνο αυτό λέει πολλά πράγματα. Σε μία εποχή που η Αθήνα ήταν όντως κέντρο πολιτιστικό κέντρο, με φιλοσοφικές σχολές σε πλήρη άνθηση, με καλλιτεχνήματα, με καταπληκτικά δημόσια κτίρια και με ένα πολιτικό σύστημα εξαιρετικό, μία Δημοκρατία η οποία ήταν κτήμα όλων των ανθρώπων σε τέτοιο σημείο, ώστε η ευδαιμονία των πολιτών ταυτίζονταν με την ευδαιμονία της πόλης. Τα χρόνια όμως που μεγαλώνει ο Επίκουρος περιέχουν και κάποια προβλήματα. Η Αθήνα εκείνη την εποχή έχασε την ανεξαρτησία της, κυρίως ως προς την εξωτερική πολιτική. Για αυτό το λόγο, δυστυχώς δεν μπόρεσε να προχωρήσει ως μία ηγεμονική δύναμη. Όμως, οι εσωτερικοί θεσμοί λειτουργούσαν εκείνη την εποχή. Ο Επίκουρος έκανε πρώτα ένα ταξίδι μάθησης ως νέος και μάλιστα με ιδιαίτερες σπουδές. Προσέξτε γιατί κάποιοι κάνουν άδικες συγκρίσεις μεταξύ εκείνης της εποχής και της σημερινής εποχής. Λοιπόν, δεν μπορεί να συγκριθεί αυτή η εποχή. Αν λέμε ότι ήταν μία εποχή παρακμής εκείνη των Ελληνιστικών χρόνων, σήμερα τι έχουμε; Μεσαίωνα; Όχι, ούτε σήμερα έχουμε Μεσαίωνα, μην τα ισοπεδώνουμε όλα.

Δεύτερον, η εποχή εκείνη ήταν σημαντική γιατί επέτρεπε σε ένα ζευγάρι κληρούχων με τέσσερα παιδιά, δηλαδή μετανάστες ουσιαστικά, να σπουδάσουν τον γιο τους σε άλλες πόλεις και σε άλλα νησιά, χωρίς να χρειάζεται να βιοπορίζεται ο ίδιος. Γιατί μιλάμε για ταξίδια και σπουδές εκείνη την εποχή. Στην εποχή της παρακμής μπορεί μία μικροαστική οικογένεια με έναν ελάχιστο κλήρο να σπουδάσει τα παιδιά της; Αυτό λοιπόν το κατάφερε.

Έτσι ξεκίνησε ένα μεγάλο ταξίδι του Επίκουρου που τελικά κατέληξε σε ηλικία 30 ετών περίπου στην Μυτιλήνη. Εκεί δίδαξε για πρώτη φορά Επικούρεια φιλοσοφία. Δυστυχώς όμως ο γυμνασίαρχος, ο οποίος ήταν αριστοτελικός, έστρεψε κόσμο εναντίον του Επίκουρου γιατί ήταν πολύ προοδευτικά αυτά που έλεγε για την εποχή αυτή. Έτσι, αναγκάστηκε να φύγει από εκεί υπό κακές συνθήκες. Παραλίγο δηλαδή να είχαμε και ένα μεγάλο δράμα εκείνη την εποχή.

Ο Επίκουρος πήγε στα απέναντι παράλια, στην γειτονική Λάμψακο που είχε ήδη μία παράδοση προοδευτικότητας. Εκεί λοιπόν ίδρυσε τον πρώτο του φιλοσοφικό κύκλο και έκανε φίλους με τους οποίους συμφιλοσόφησε. Κοιτάξτε τώρα να δείτε άλλη μία περίπτωση της εποχής του, που δείχνει όσο διαφορετική ήταν. Όταν λοιπόν η Αθηναϊκή δημοκρατία και με νόμο προστάτευσε όλες τις φιλοσοφικές Σχολές και επέτρεψε την πλήρη ελευθερία των πολιτών να εκφράζουν τα φιλοσοφικά τους πιστεύω, τότε ο Επίκουρος, ακριβώς εκείνη την εποχή, πήγε στην Αθήνα και άνοιξε την δική του Φιλοσοφική Σχολή, αγοράζοντας πρώτα τον κήπο για 80 μνες. Προφανώς, είχε χρηματοδοτηθεί από πλούσιους φίλους και αυτό δείχνει άλλη μία ιδιαιτερότητα εκείνης της εποχής. Η δυνατότητα που είχε ένας φιλόσοφος τότε να εκφράσει την πνευματική δύναμή του και να ανοίξει μία Φιλοσοφική Σχολή έχοντας την υποστήριξη κάποιων ανθρώπων που τον προτιμούσαν. Αντί λοιπόν να τα κάνουν τα λεφτά τους χρυσό, ή ελβετικά φράγκα όπως τα κάνουν σήμερα και δεν ξέρω τι άλλο, κάποιοι έμφρονες πλούσιοι προσπαθούσαν να στηρίζουν τις φιλοσοφικές απόψεις της εποχής εκείνης. Έτσι λοιπόν, δημιουργήθηκε ο Κήπος, ο οποίος λειτούργησε για πεντακόσια ολόκληρα χρόνια με εκπληκτικά αποτελέσματα.

Ο Επίκουρος άφησε μία πολύ καλή κληρονομιά πεθαίνοντας στα 72 του χρόνια. Άφησε τα γραπτά του αλλά και οδηγίες πώς θα είναι είναι βιώσιμος ο Κήπος μετά από αυτόν. Μάλιστα είχε οργανώσει και τα έσοδά του, έτσι ώστε άφησε και χρήματα για να συνεχίσουν το έργο του. Με αυτές τις συνθήκες, για περισσότερα από πεντακόσια χρόνια μετά η Επικούρεια φιλοσοφία ανθίζει.

Η σκοτεινή εποχή του Μεσαίωνα

Φτάνουμε όμως σε ένα σημείο, εκεί περίπου στα χρόνια του Ρωμαίου αυτοκράτορα Κωνσταντίνου, που όπως λέει ο καθηγητής Χαράλαμπος Θεοδωρίδης “συνέβη η θεολογική και ιδεαλιστική νεροποντή που σκέπασε την γη”. Δυστυχώς το αποτέλεσμα ήταν ο αρχαίος κόσμος να φθάσει σε μας θρυμματισμένος. Μεγάλο μέρος από τα γραπτά του χάθηκαν και οι οικοδομές σωριάστηκαν. Τα αγάλματα και τα αγγεία κομματιάστηκαν και θάφτηκαν κάτω από τα χώματα ή κάτω από μεταγενέστερα κτίσματα. Και συνεχίζει ο καθηγητής: “μα το πιο αξιοθρήνητο είναι ότι η κληρονομιά των αρχαίων παραδόθηκε σε μας ακρωτηριασμένη, παρεξηγημένη και παραμορφωμένη από τις γενιές που μεσολάβησαν”.

Δυστυχώς, η νέα τάξη πραγμάτων της εποχής είχε συμφέρον να πάψει να ακούγεται η Επικούρεια φιλοσοφία και όχι μόνο αυτή. Έτσι λοιπόν, τα τερτίπια αυτά που υποτίθεται ήθελαν μια αναθεώρηση του κόσμου, οδήγησαν δυστυχώς στον Μεσαίωνα και στην εικόνα των ερειπίων της αρχαιότητας. Ο Μεσαίωνας δυστυχώς κράτησε χίλια ολόκληρα χρόνια. Όταν λέμε Μεσαίωνας εννοούμε ότι οι άνθρωποι ξέχασαν ακόμα και να φτιάχνουν στρώματα και ότι κοιμόντουσαν πάνω στα άχυρα, ότι ξέχασαν να φτιάχνουν διώροφες οικοδομές κλπ. Οι Επιστήμες είχαν χαθεί. Εμείς, δυστυχώς, στην Ελλάδα δεν τα διδασκόμαστε αυτά. Διδασκόμαστε για κάποιες ένδοξες μέρες του Βυζαντίου, αλλά όμως ένα ταξίδι στην δυτική Ευρώπη διαφωτίζει, εκεί όπου οι άνθρωποι γνωρίζουν. Νομίζω ότι αυτοί έχουν μία πραγματική αγωνία για το πού πάει ο κόσμος σήμερα, γιατί απλά δεν θέλουν να χάσουν αυτά που στηρίζονται επάνω στον δυτικό πολιτισμό και σε ένα μεγάλο μέρος στην Επικούρεια φιλοσοφία.

Εδώ τελειώνει το ταξίδι της Επικούρειας φιλοσοφίας στην αρχαιότητα. Κάτι σπαράγματα μένουν πια, ευτυχώς καλά κρυμμένα μέσα στις στάχτες του Βεζούβιου ή κάτω από τόνους χωμάτων ή μέσα σε διάφορα ξεχασμένα χειρόγραφα, τα οποία είναι θαμμένα κι αυτά σε κάποιες μοναστηριακές βιβλιοθήκες.

Η αναβίωση της κληρονομιάς του Επίκουρου

Όταν έρχεται η εποχή της Αναγέννησης, ο Επίκουρος και η Επικούρεια φιλοσοφία αρχίζουν ξαφνικά να αναδύονται από κάποια φωτεινά πνεύματα, μέσα από όλο αυτό το σκοτάδι. Με κορύφωση αυτού του γεγονότος την διάδοση των έργων του Διογένη του Λαέρτιου και του Λουκρητίου, της εύρεσης του ποιήματος του οποίου πέρυσι γιορτάσαμε εδώ τα εξακόσια χρόνια. Αυτά έγιναν η αιχμή του δόρατος για νέες επιστημονικές ανακαλύψεις και μία νέα φιλοσοφική θεώρηση των πραγμάτων. Ούτε αυτά ακούγονται στην σημερινή ελληνική κοινωνία. Υπάρχουν όμως τεκμηριωμένα πια σε όλες τις εργασίες των Πανελληνίων Συμποσίων και στις υπόλοιπες εργασίες των φίλων του Κήπου. Έτσι λοιπόν ξεκινάει ένα ωστικό κύμα εκείνη την εποχή. Ο καθηγητής Γκρηνμπλαντ (Greenblatt), που διδάσκει στα Πανεπιστήμια Χάρβαρντ και Mπέρκλεϋ έχει γράψει ένα βιβλίο που λέγεται “Η παρέκκλιση και το πώς ο κόσμος έγινε μοντέρνος”, στο οποίο αναφέρεται ακριβώς στον Επίκουρο και στην ανακάλυψη του ποιήματος του Λουκρήτιου.

Η Επικούρεια φιλοσοφία, λοιπόν, έδωσε αποτελέσματα στην αρχαιότητα, έδωσε αποτελέσματα στην Αναγέννηση και στον Διαφωτισμό και εμείς τώρα εδώ προσπαθούμε να δώσουμε μία ανθρωπιστική ώθηση που λείπει σήμερα από τον κόσμο. Αυτό είναι διαπιστωμένο από ανθρώπους στην Αυστραλία, στην Αμερική και φτάνει στην Ελλάδα, μήπως και στρίψουμε το τιμόνι του καραβιού και από εκεί που πηγαίνουμε στις ξέρες να πάμε κάπου αλλού. Γιατί δεν φτάνουν μόνο οι μαθηματικές και οικονομικές συναρτήσεις για να φέρουν την ευτυχία, πρέπει οι βασικές αξίες να στηρίζονται στις ανθρωπιστικές επιστήμες και δη στην φιλοσοφία.

Το φιλοσοφικό σύστημα του Επίκουρου στηρίζεται στον Κανόνα

Θα περιγράψω τώρα το περίγραμμα της Επικούρειας φιλοσοφίας με λίγα λόγια. Ο Επίκουρος έφτιαξε ένα πλήρες φιλοσοφικό σύστημα, δεν είπε κάποια ωραία λόγια σκορπισμένα εδώ και εκεί. Το φιλοσοφικό του σύστημα το διακρίνουμε εμείς σε τρία μέρη, τα οποία όμως αλληλοσυμπληρώνονται.

Το πρώτο μέρος είναι γνωστό ως γνωσιοθεωρία, δηλαδή πώς μπορούμε να εξηγήσουμε τα πράγματα γύρω μας με την μέθοδο του λογισμού. Αυτή είναι μία πολύ ωραία λέξη, που είναι καλό να την υιοθετήσουμε, λογισμός και όχι λογική. Την μέθοδο γνωσιοθεωρίας του ο Επίκουρος την ονόμασε Κανόνα, όπως λεγόταν ο χάρακας στην αρχαιότητα. Ο Επίκουρος με τον Κανόνα μπορούσε να μετρήσει και να δει τις στρεβλώσεις που υπάρχουν σε μια υπόθεση.

Ο Κανόνας σαν εργαλείο επιστημονικής σκέψης εφαρμόζεται και στο Ηθικό και στο Φυσικό μέρος της Επικούρειας φιλοσοφίας. Στηρίζεται στις αισθήσεις, αυτές που που έχουμε τις πραγματικές και όχι σε διάφορες φαντασίες. Οι αισθήσεις είναι αγγελιοφόροι της αλήθειας για τον Επίκουρο. Κάποιοι ισχυρίζονται ότι η αίσθηση μάς πληροφορεί καμιά φορά λάθος. Όμως, οι αισθήσεις μάς πληροφορούν πάντα σωστά, αλλά η επεξεργασία που κάνει ο νους μας μπορεί να εκλάβει λανθασμένη άποψη. Αυτό είναι θέμα εκμάθησης και φροντίζουμε αυτό το πρώτο κριτήριο της αλήθειας να το εμπιστευόμαστε και να μην ακούμε τους άλλους που προτρέπουν να μην εμπιστευόμαστε τις αισθήσεις μας.

Το δεύτερο κριτήριο της αλήθειας είναι η πρόληψη. Οι προσλήψεις είναι οι αποθηκευμένες έννοιες στον νου. Μετά την γέννησή μας, μετά από λίγο καιρό, αρχίζουμε να μαθαίνουμε παρατηρώντας ότι αυτό είναι νερό, ότι αυτό είναι τραπέζι, αυτό είναι καρέκλα, αυτό είναι μία πόρτα, αυτό είναι το κρεβάτι μας κλπ. Αυτά τα πράγματα δεν θα τα συζητάμε μετά ποτέ στη ζωή μας. Δεν θα αναρωτηθούμε τι μπορεί να είναι ένα κρεβάτι, τι μπορεί να είναι ένα τραπέζι όταν μιλάμε με έναν άλλον φίλο.

Το τρίτο κριτήριο της αλήθειας που θα μας βοηθήσει να ξεδιαλύνουμε τα ορθά από τα ψεύδη, είναι τα πάθη. Έτσι ονόμαζαν τα συναισθήματα στην αρχαιότητα. Είναι η ηδονή, η τέρψη, η χαρά, η ευχαρίστηση, το λέμε αυτό για να το καταλαβαίνουμε λίγο καλύτερα, και το άλγος, δηλαδή ο πόνος. Αν κάτι μας πληροφορεί μέσω των αισθήσεων ότι πονάμε κάνοντάς το, τότε το αποφεύγουμε, αφού είναι ξένο προς την φύση μας. Είναι κριτήριο αλήθειας. Αν κάτι το νιώθουμε ότι μάς είναι ευχάριστο, τότε πρέπει να το προτιμάμε, , αφού είναι συγγενικό με την φύση μας.

Το τέταρτο κριτήριο αλήθειας έχει σχέση με την φανταστική επιβολή της διάνοιας, που είναι ένα ομιχλώδες ζήτημα λόγω έλλειψης πηγών. Πάνω-κάτω μπορούμε να πούμε, σύμφωνα με κάποιους ερευνητές, ότι είναι ουσιαστικά οι νοητικές εικόνες, δηλαδή οι παραστάσεις που σχηματίζει ο νους μας χωρίς να παρεμβάλλεται το οπτικό νεύρο, δηλαδή σχηματοποιούμε τα πράγματα αυτά κατευθείαν με τη νόηση.

Αυτά λοιπόν τα κριτήρια της αλήθειας τα χρησιμοποιεί ο Επίκουρος για να προχωρήσει στον λογισμό. Όταν έχουμε μία υπόθεση στηριζόμαστε στα κριτήρια αλήθειας, για το εάν επιβεβαιώνεται ή όχι. Και αν μία υπόθεση δεν επιβεβαιώνεται την καταρρίπτουμε. Εάν δεν μπορούμε να την καταρρίψουμε όμως ισχύει. Αυτοί οι τρόποι συλλογισμού μπορούν να μας οδηγήσουν, ακόμη και σήμερα, σε όλα τα απαραίτητα συμπεράσματα, στην επιστήμη, στην πολιτική, στις τεχνολογίες, στην ηθική ζωή, στο πώς φανταζόμαστε το μέλλον των ανθρώπων. Είναι πολύ σημαντική μέθοδος ο Κανόνας.

Η Φυσική του Επίκουρου

Χρησιμοποιώντας τα κριτήρια αλήθειας του Κανόνα, ο Επίκουρος βρήκε εκείνη την εποχή, που δεν υπήρχαν μικροσκόπια, δεν υπήρχε το τηλεσκόπιο Χαμπλ και τα άλλα επιστημονικά εργαλεία της εποχής μας, αλήθειες οι οποίες επιβεβαιώθηκαν τον 20ό και τον 21ο αιώνα. Εκείνη την εποχή ο Επίκουρος τα άτομα δεν τα είδε, εμείς τα είδαμε πρόσφατα. Τα άτομα λοιπόν τα εισηγήθηκε με βάση τον Κανόνα. Οδηγήθηκε σε ένα συμπέρασμα ότι εφόσον υπάρχουν σώματα και κίνηση, υπάρχει και κενό. Εφόσον τα σώματα μπορούν να διαιρεθούν, αλλά δεν μπορούν να διαιρεθούν επ΄ άπειρο, γιατί έτσι θα κατέληγαν στο τίποτα, έχουμε ένα συμπέρασμα. Υπάρχουν σώματα και κενό και υπάρχουν και τα άτομα, δηλαδή τα άτμητα σωματίδια που αποτελούνται τα σώματα.

Έτσι, από τον Κανόνα και την παρατήρηση φτάνουμε στην φυσιοκρατική μελέτη της φύσης, την φυσιολογία όπως την ονόμαζε ο φιλόσοφος, για την οποία είμαστε σίγουροι. Είμαστε σίγουροι γιατί επιβεβαιώνεται με την μέθοδο του Επίκουρου και με την σημερινή επιστήμη. Αυτά που βλέπετε γύρω μας είναι η ύλη και το κενό. Τίποτα δεν δημιουργείται ποτέ εκ του μη όντος. Η ανθρωπότητα πίνει το ίδιο νερό εδώ και εκατομμύρια χρόνια, διότι υπάρχει μία ανακύκλωση. Όπως λέγεται σήμερα είναι ο νόμος διατήρησης της ύλης. Ο Επίκουρος το είχε πει από τότε.

Το σύμπαν είναι άπειρο και αιώνιο, προς τα εκεί οδεύουμε και τώρα ως συμπέρασμα. Τα πρωταρχικά στοιχεία της ύλης, τα άτομα, είναι άφθαρτα και αθάνατα, να λοιπόν που υπάρχει κάτι αθάνατο. Τα πρώτα στοιχεία του σώματός μας κάποια στιγμή θα ενωθούν με τα άστρα ως αστρική σκόνη. Έτσι τα συσσωματώματα μας είναι αυτά που θα πάψουν να υπάρχουν, αλλά τα άτομά μας θα συνεχίσουν στο αέναο ταξίδι του σύμπαντος.

Αυτά λοιπόν είπε ο μεγαλοφυής Επίκουρος εκείνη την εποχή. Και ήταν πολύ περήφανος για την φυσιολογία του. Με αυτήν έκανε τους ανθρώπους να μην αισθάνονται φόβο και να μπορούν να επιλέγουν πρακτικά τις προτιμήσεις και αποφυγές στην ζωή τους βασιζόμενοι σε πραγματικά δεδομένα.

Η Ηθική του Επίκουρου

Περνάμε από την φυσιολογία στο ηθικό μέρος της Επικούρειας φιλοσοφίας, η οποία ουσιαστικά είναι μία μέθοδος, με την οποία επιλέγουμε εμείς οι ίδιοι άνθρωποι για τον εαυτό μας, αυτά που οδηγούν προς την ηδονή και αυτά που μας απομακρύνουν από τον πόνο. Επιλέγουμε αυτά που μας φέρνουν κοντά στην αταραξία της ψυχής και αυτά που μας οδηγούν μακριά από την από τους σωματικούς πόνους. Αυτά που υπογραμμίζει πρώτα ο Επίκουρος και στην επιστολή προς Μενοικέα και στις Κυρίες Δόξες, ο Φιλόδημος τα έχει συνοψίσει στην λεγόμενη τετραφάρμακο: “Άφοβον ο θεός, που σημαίνει ότι δεν φοβόμαστε την θεία δύναμη διότι είναι εκ φύσεως αγαθή και δεν μπορεί μία αγαθή δύναμη να τιμωρεί ούτε να κάνει χάρες. Ανύποπτον ο θάνατος, διότι όταν ο θάνατος είναι παρών εμείς είμαστε απόντες και όταν εμείς είμαστε πεθαμένοι δεν αισθανόμαστε, οπότε ποτέ δεν θα συναντήσουμε ουσιαστικά τον θάνατό μας. Ο φόβος είναι η προβολή που κάνουμε περί θανάτου. Και όπως περιγράφει ένα ωραίο σκίτσο του Αρκά, κάποιος αναφέρει: “Λέει ο Επίκουρος εκεί που είμαι εγώ δεν είναι ο θάνατος και εκεί που είναι ο θάνατος δεν είμαι εγώ”. Και ο Χάρος που καραδοκεί με το δρεπάνι τού απαντά: “Και εσύ θα είσαι σε λίγο εκεί που είναι ο Επίκουρος”. Η τετραφαρμακος έχει δύο ακόμα ρητά: ότι το αγαθόν είναι ευκολοαπόκτητο, εμείς το κάνουμε δύσκολο πολλές φορές ενώ τελικά είναι εφικτά τα περισσότερα πράγματα αρκεί να τα φιλοσοφήσουμε. αλλά και το δεινό είναι ευεκκαρτέρητον, δηλαδή τα κακά πράγματα μπορούμε να τα αντέξουμε και να μην απογοητευόμαστε εύκολα στην ζωή.

Ο Επίκουρος έφτασε σε ένα συμπέρασμα με βάση τον Κανόνα και την φυσιολογία, επειδή έψαχνε να βρει και αυτός, όπως όλοι οι φιλόσοφοι, ποιο είναι το “τέλος”. Το τέλος στην αρχαιότητα σήμαινε τον σκοπό της ζωής. Ο σκοπός της ζωής για τον Επίκουρο είναι η ηδονή. Γιατί όταν δεν την έχουμε ανάγκη είμαστε ευδαίμονες, είμαστε ατάραχοι, και δεν έχουμε ανάγκη από τίποτα περισσότερο. Δεν σας έχει τύχει ποτέ αυτό; Ίσως σπάνια αλλά μπορεί ο καθένας να ζήσει αυτή την κατάσταση. Κάποια στιγμή να είμαστε τόσο γεμάτοι και εκείνη την ώρα δεν θα θέλουμε ούτε να φάμε, ούτε να πιούμε, ούτε να μιλήσουμε, τίποτα παραπάνω. Επειδή νοιώθουμε μία τέτοια ανάταση που δεν θέλουμε τίποτε άλλο. Αυτή είναι η ευδαιμονία, αυτή είναι η καταστηματική ηδονή που έλεγε ο Επίκουρος. Όταν την χάνουμε τότε την επιζητούμε. Όπως θέλουμε να πιούμε λίγο νερό όταν διψάμε και πονάμε από την έλλειψή του, ή θέλουμε να φάμε όταν πεινούμε, να κάνουμε παρέα με τους ανθρώπους όταν νοιώθουμε μοναξιά και τα λοιπά. Οπότε ο Επίκουρος κατέληξε ότι η ηδονή είναι η αρχή και το τέλος της ζωής. Όχι η ηδονή όπως την συκοφάντησαν και έφθασε στην εποχή μας να σημαίνει κάτι κακό. Εμείς μιλούμε για την ηδονή εκείνη που ηρεμεί το σώμα μας και ικανοποιεί την ψυχή μας.

Φυσικά δεν θα τα καλύψω όλα περί ηθικής σήμερα. Εννοείται ότι ο Επίκουρος ως φιλόσοφος εξέτασε όλα τα θέματα. Μίλησε λοιπόν περί δικαιοσύνης, περί αρετών, περί ψυχής, περί δεισιδαιμονίας κλπ. Αξίζει να διαβάσετε την επιστολή προς Μενοικέα και θα σας δοθούν πολλές πρακτικές απαντήσεις για τον βίο.

Θα αναφερθώ σε ένα μόνο από τα πολύ σημαντικά πράγματα που τονίζει ο Επίκουρος για την καλή ζωή, που είναι η ύπαρξη της φιλίας. Και πραγματικά έχοντας φίλους μπορούμε να στηριχτούμε σε αυτούς σε μια ανάγκη. Και να μην χρειαστεί ποτέ αυτό και μόνο με την ιδέα ότι δίπλα μας υπάρχει κάποιος φίλος είμαστε ατάραχοι. Όταν έχουμε λοιπόν δίπλα μας φίλους λύνουμε πολλά από τα προβλήματα που μας ταράζουν, αρκεί να πιστεύουμε ότι θα μας στηρίξουν οι φίλοι μας στην ανάγκη μας. Και εμείς όμως νιώθουμε την ηδονή όταν θα σταθούμε δίπλα σε κάποιον φίλο. Αυτό λοιπόν είναι πολύ σημαντικό στον πρακτικό βίο και το έχουμε παραμελήσει σήμερα. Η φιλία είναι όμως μία πολύ καλή κατάσταση την οποία αξίζει να την επιδιώξουμε.

Εδώ λοιπόν ολοκληρώνεται η εισαγωγική ομιλία για τον Επίκουρο. Είμαι συγκινημένος για τον λόγο ότι παρουσιάζουμε αυτά τα πράγματα στο Πανελλήνιο Συμπόσιο για οκτώ συναπτά έτη. Ο Κήπος Θεσσαλονίκης όπως ακούσατε είναι στο 11ο έτος λειτουργίας του, ενώ ο Κήπος Αθηνών διανύει το 10ο έτος. Η ιστοσελίδα epicuros.gr βρίσκεται στο 10ο έτος. Κανείς δεν το πίστευε αυτό όταν ξεκινήσαμε. Και τώρα ο Επίκουρος αρχίζει να ακούγεται στα πανεπιστήμια, στις Φιλοσοφικές Σχολές. Πράγματα που έχουν ακουστεί εδώ διδάσκονται σε σχολές και αρχίζει νομίζω μία διάχυση της Επικούρειας φιλοσοφίας. Μην ξεχνάμε και τους εκδότες μας, τον Γιάννη Αβραμίδη με τις εκδόσεις Θύραθεν, τον Μάριο Βερέττα και άλλους που έχουν κάνει μία σπουδαία δουλειά με τα επικούρεια βιβλία.

Δεν χρειάζεται να γίνουμε όλοι επικούρειοι στον πλανήτη, αφού ποτέ δεν ήταν όλη η ανθρωπότητα επικούρεια. Ήταν όμως κάποτε περισσότεροι από μας. Νομίζω λοιπόν ότι αν καταφέρουμε να δώσουμε τον επικούρειο λόγο και στους νέους ανθρώπους θα έχουμε πετύχει. Όπως κάποτε κάποια φωτεινά μυαλά ξεκίνησαν διαβάζοντας ένα κείμενο του Επίκουρου και όταν βρέθηκαν να είναι είτε στην πολιτική σκηνή είτε σε κάποια κοινωνική θέση, οπουδήποτε, χρησιμοποιώντας την Επικούρεια φιλοσοφία κατάφεραν να κάνουν πιο ευτυχισμένες τις κοινωνίες και πιο ευδαίμονες τους εαυτούς τους, αυτό μπορεί να συμβεί και σήμερα.

Βιβλιογραφία

Επικούρεια Φιλοσοφία, Μαθήματα στον Κήπο Αθηνών, Εκδόσεις Φίλων Επικούρειας Φιλοσοφίας “Κήπος”, 2015.

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s