Ροτόντα, το Πάνθεον της Θεσσαλονίκης

r_takisΚατά τη διάρκεια της τελευταίας επίσκεψής μου στην Θεσσαλονίκη τον Ιούνιο του 2016, είχα την τύχη να πληροφορηθώ ότι το Ιερό που είναι γνωστό ως Ροτόντα ήταν ανοιχτό στο κοινό εδώ και κάτι μήνες (Δεκέμβριος 2015) απαλλαγμένο από τις σκαλωσιές που το περιέβαλλαν τέσσερις δεκαετίες μετά την ολοκλήρωση των εργασιών στήριξης. Σαν μαγνήτης λειτούργησε η είδηση και βρέθηκα να περιδιαβαίνω και να φωτογραφίζω το μέρος αυτό με ποικίλα συναισθήματα που γεννούσε η θέα του μεγαλοπρεπούς Ιερού, που είναι το δίδυμο κτίσμα του Πάνθεον της Ρώμης.

Η εποχή

Επί της Ρωμαϊκής εποχής της τετραρχίας των Διοκλητιανού, Γαλέριου, Μαξιμιανού και Κωνσταντίνου Χλωρού, ο Γαλέριος όρισε ως διοικητικό κέντρο της επικράτειάς του τη Θεσσαλονίκη. Στα πλαίσια οργάνωσης της πόλης, ο Γαλέριος Bαλέριος Mαξιμιανός όπως ήταν το πλήρες όνομά του, εκπόνησε ένα μεγαλόπνοο αρχιτεκτονικό σχέδιο που εκτείνονταν σε έναν κάθετο άξονα από την παραλία και περιελάμβανε νέο λιμάνι, αυτοκρατορική κατοικία, θριαμβευτική αψίδα και Πομπική Οδό που κατέληγε σε μεγαλοπρεπή Ιερό στο υψηλότερο σημείο της διαδρομής.

Το Ιερό

Αρχιτεκτονικά κατασκευάστηκε το 306 μ.χ.χ. στα πρότυπα του Πάνθεον της Ρώμης και αφιερώθηκε στον Ύψιστο των Θεών, τον Δία και στην αυτοκρατορική λατρεία. Κάποιοι μελετητές υποστηρίζουν ότι το Ιερό μπορεί να ήταν αφιερωμένο στους Καβείρους. Κάποιοι άλλοι υποστηρίζουν ότι ήταν μαυσωλείο του Γαλέριου. Η υπόθεση αυτή δεν επιβεβαιώνεται διότι ο Γαλέριος ετάφη με τιμές στη γενέτειρά του, τη σημερινή Zaječar στη Σερβία, στο μαυσωλείο που είχε κατασκευάσει στο αυτοκρατορικό συγκρότημα Felix Romuliana.
Το κυκλικό κτήριο το οποίο σώζεται ως τις ημέρες μας, έχει εσωτερική διάμετρο 24,50μ και η οροφή του αποτελείται από ισοδιάστατο θόλο έχει ανώτερο ύψος τα 29,80μ. Συγκριτικά με το Πάνθεον, το οποίο επίσης σώζεται, είναι μικρότερο αφού αυτό είναι σχεδόν διπλάσιο με εσωτερική διάμετρο 43,3 μέτρα όπως και ύψος. Ο περιβάλλον τοίχος έχει πάχος 6,30μ. με οκτώ ορθογώνιες κόγχες που καταλήγουν σε τόξα, από τις οποίες η νότια αποτελεί την κύρια είσοδο που βρίσκεται στην κατάληξη της Ιεράς Πομπικής Οδού με την εντυπωσιακή κιονοστοιχία. H κύρια είσοδο του Ιερού στην αρχαία εποχή φαίνεται στην εικόνα, στην οποία προσπάθησα να αποτυπώσω μόνον την αρχική άποψη του κτηρίου (βλ. παρακάτω). Το υλικό της κατασκευής του Ναού είναι οπτόπλινθοι, δηλαδή ψημένες πλάκες οι οποίοι συνδέονται με ισχυρό κονίαμα. Η μέθοδος κατασκευής είναι η εξής: Ισχυρός περιβάλλον τοίχος που στις κόγχες καταλήγει σε τόξα στήριξης έως το επίπεδο που εδράζεται ο θόλος. Ο περιμετρικός τοίχος ορθώνεται σε σε τρεις ζώνες και καλύπτει πλήρως τον θόλο ενώ στηρίζει και την κεραμοσκεπή.
Στην αρχική του κατασκευή το κτήριο είχε μάλλον εμφανή τον θόλο στο ανώτερο σημείο του ο οποίος διέθεται οπή, κατ’ αντιστοιχία του Πάνθεον της Ρώμης. Η οπή που σήμερα δεν υπάρχει, είχε πολλαπλή χρήση, του φωτισμού και της διοχέτευσης του καπνού από τα θυμιάματα. Εσωτερικά το κτήριο ήταν επενδεδυμένο με μάρμαρα, όπως αυτό αποδεικνύεται από τις οπές στην τοιχοποιία και που σήμερα δεν υπάρχουν.

Μετά την λατρεία του Διός

Το Ιερό του Διός μετατράπηκε σε χριστιανικό Ναό την εποχή του Θεοδοσίου, στα τέλη του 4ου αι. μ.χ.χ. όπου έγιναν σημαντικές μετατροπές και επεκτάσεις του κτηρίου. Διανοίχτηκε η ανατολική κόγχη και κτίστηκε προσθήκη χριστιανικού ιερού. Διανοίχτηκαν και οι υπόλοιπες κόγχες και χτίστηκε χαμηλότερος περιμετρικός τοίχος που αύξησε το μέγεθος του κτηρίου αφού το πλάτυνε περιμετρικά κατά οκτώ μέτρα. Επίσης διανοίχτηκε η δυτική κόγχη για την χρήση νέας εισόδου και κατασκευάστηκε πρόπυλο. Μελετητές υποστηρίζουν ότι την χριστιανική εποχή αποπερατώθηκε ο θόλος, γεγονός που σημειώνει ότι το κτήριο έμεινε ημιτελές στην αρχική του φάση. Αδυνατώ να συμφωνήσω με την υπόθεση αυτή, διότι η κλίμακα μεγέθους των έργων του Γαλέριου που καλύπτουν όλον τον άξονα δεν επιτρέπει κατά τη γνώμη μου την μη ολοκλήρωση της κορωνίδας τους, και μάλιστα στην λεπτομέρεια κατασκευής μέρους του θόλου. Η χριστιανική φάση της κατασκευής μέρους του θόλου όπως αποτυπώνεται από τις έρευνες, μπορεί να εξηγηθεί σε μεταγενέστερη παρέμβαση μετά από πτώση του αρχικού θόλου, γεγονός που είναι γνωστό ότι συνέβαινε συχνά στις θολωτές κατασκευές της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας με γνωστότερα παραδείγματα το Πάνθεον της Ρώμης και την Αγία Σοφία της Νέας Ρώμης. Η πτώση συνέβη το πιθανότερο κατά την διάνοιξη της ανατολικής κόγχης για την προσθήκη του χριστιανικού ιερού. Η διάνοιξη αυτή και οι υπόλοιπες παρεμβάσεις, είναι που επέφεραν μεγάλα προβλήματα στην στατικότητα του κτηρίου, όπως τονίζουν οι σημερινοί ερευνητές μηχανικοί. Επίσης γνωρίζουμε μετά βεβαιότητας ότι σε μεταγενέστερα χρόνια μετά από σεισμό έπεσε μέρος του θόλου. Η αποκατάστασή του άφησε σημάδια που είναι ορατά στον σημερινό επισκέπτη.

Με την κατάκτηση της πόλης από του Οθωμανούς το 1432 η χρήση του κτηρίου συνεχίζει να είναι χριστιανική μέχρι το 1590, χρονιά που μετατράπηκε σε τζαμί από τον Σεΐχη Σουλεϊμάν Χορτατζή Εφέντη. Τότε έγινε και η προσθήκη του μιναρέ και της κρήνης που και σήμερα βλέπουμε.

r_minare

Με την απελευθέρωση της πόλης το 1912, η χρήση της Ροτόντας ως τζαμιού έπαψε. Το 1917 προτάθηκε η χρήση ως μουσείου του Μακεδονικού Πολέμου, που όμως δεν υλοποιήθηκε.
Ο σεισμός του 1978 επέφερε μεγάλες ζημιές στο κτήριο, κυρίως λόγω των παρεμβάσεων της χριστιανικής εποχής που είχαν επιφέρει μεγάλα στατικά προβλήματα όπως είδαμε. Το 1988 χαρακτηρίστηκε ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της Unesco.

Μετά από σαράντα έτη εργασιών αποκατάστασης, η Ροτόντα αποδόθηκε τον Δεκέμβριο του 2015 στους επισκέπτες ως μνημείο πολιτισμού, το κατά δύναμη στην αρχική της μορφή. Μόνον το χριστιανικό ιερό, οι τοιχογραφίες, ο μιναρές και η κρήνη θυμίζουν τις μεταγενέστερες χρήσεις από αυτήν του Ιερού του Διός.

r_r.jpg

Αξίζει να επισκεφθείτε και να θαυμάσετε το αρχαίο μεγαλοπρεπές κτήριο, που αντίστοιχό του βρίσκεται μόνον στην Ρώμη, το γνωστό Πάνθεον το Ιερό όλων των θεών.

Τάκης Παναγιωτόπουλος

Σεπτέμβριος 2016

ΠΗΓΕΣ

– Η Ροτόντα της Θεσσαλονίκης. Νέα στοιχεία και αποσαφηνίσεις με αφορμή τις αναστηλωτικές

εργασίες , Καλλιόπη ΘΕΟΧΑΡΙΔΟΥ, Δελτίον XAE 16 (1991-1992), Περίοδος Δ’.

– Στατική προσομοίωση του μνημείου της Ροτόντας Θεσσαλονίκης , Ι.Ν. ∆ουδούμης ∆ρ. Πολιτικός Μηχανικός, αναπλ. καθηγητής Τμήμ. Πολιτικών Μηχανικών Α.Π.Θ. , Ο.Η. Φοροζίδου ∆ιπλ. Πολιτικός Μηχανικός Α.Π.Θ.

http://odysseus.culture.gr

https://en.wikipedia.org/wiki/Galerius

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s