Επικούρεια φιλοσοφία – Περί των εννοιών

Όλοι εμείς που διαβήκαμε το κατώφλι της φιλοσοφίας της τέχνης του ηδέως ζην, το οφείλουμε και είναι καλό να το παραδεχόμαστε, στον Δάσκαλό μας τον Επίκουρο, τον μεγάλο αυτό σοφό άνδρα. Πέρασαν 2300 χρόνια από τότε που ξετύλιξε να νήματα της φιλοσοφίας του, αλλά οι θέσεις του είναι πάντα επίκαιρες, διότι οδηγούν στην επιδίωξη της ευδαιμονίας, δηλαδή μια πράξη καθ’ όλα διαχρονική.

Ο Επίκουρος είχε συγγράψει τριακόσιους κυλίνδρους έργων που επαλήθευαν τη θεωρία του. Τίποτε ή σχεδόν τίποτε δε σώζεται από αυτά τα έργα, πλην της επιτομής του φιλοσοφικού συστήματος που διασώζεται μέσω του έργου Βίοι Φιλοσόφων του βιογράφου Διογένη Λαέρτιου, μερικών αποσπασμάτων μέσω έργων άλλων συγγραφέων και της αρχαιολογικής σκαπάνης στην ηφαιστειακή γη του Ερκουλάνεουμ και στα Οινόανδα της Λυκίας.

Οι Κύριες Δόξες και οι τρεις Επιστολές, τα αυθεντικά αυτά γραπτά του ίδιου του Επίκουρου, αποτελούν την επιτομή του φιλοσοφικού του συστήματος, όπου ορίζονται με ακρίβεια οι έννοιες μέσα από τις σχετικές επικούρειες γνώμες-δόξες, που ύμνησαν και συνεχίζουν να υμνούν τον άνθρωπο και το περιβάλλον εντός του οποίου ζει. Είναι οι έννοιες για τη φύση των πραγμάτων, για τους Θεούς, την γένεση και τον θάνατο, την ψυχή, τη φιλία, τη δικαιοσύνη, την ελευθερία, την αυτάρκεια, την αρετή, τον τελικό σκοπό και τόσα άλλα.

Όλα αυτά που διατύπωσε μίλησαν στις ψυχές τόσων και τόσων ανθρώπων ανά τις εποχές. Είναι τα ίδια λόγια που εξακολουθούν να αγγίζουν και σήμερα όσους έρχονται σε επαφή με την επικούρεια φιλοσοφία, σε όλο τον σύγχρονο κόσμο.

Παρόλη τη καταστροφή των έργων του Επίκουρου, η ύπαρξη της επιτομής μας δίνει την ευκαιρία να γνωρίσουμε και να ακολουθήσουμε τελικά τη συγκεκριμένη φιλοσοφική σχολή, ως τρόπο ζωής. Αυτό είναι δυνατόν, γιατί η εν λόγω επιτομή εμπεριέχει όλα όσα χαρακτηρίζουν την Επικούρεια Φιλοσοφία. Περιγράφει δηλαδή ένα πλήρες φιλοσοφικό σύστημα, καλύπτοντας θεματικά τις ενότητες Κανονικό(Λογικό), Φυσικό και Ηθικό. Το φιλοσοφικό σύστημα του Επίκουρου πάτησε τα πόδια του γερά σε πλήθος επιστημονικών αποδείξεων και αναλύσεων, διατυπωμένων στα γραπτά του αγαπημένου μας Δάσκαλου. Βεβαίως, η συνεχής επιστημονική έρευνα και παρατήρηση της σύγχρονης εποχής, διορθώνει μερικά από τα νομιζόμενα του Επίκουρου περί της Φυσικής, χωρίς όμως να επηρεάζεται από το γεγονός αυτό η ουσία της φιλοσοφίας του, η Ηθική. Το ουσιαστικότερο όμως είναι ότι η επικούρεια Φυσική, επιβεβαιώνεται σήμερα στο μεγαλύτερο μέρος της από τη σύγχρονη επιστήμη και οι όποιες διορθώσεις λειτουργούν μάλλον ως επικαιροποιήσεις του συστήματος αυτού.

Το επικούρειο φιλοσοφικό σύστημα λειτουργεί ως όλον και όχι αποσπασματικά. Δεν είναι δυνατή η μερική εφαρμογή του Κανονικού ή του Φυσικού ή του Ηθικού, διότι αυτά ορίζονται ως αναπόσπαστα στοιχεία της επικούρειας φιλοσοφίας στην ολότητά τους. Το Κανονικόν ασχολείται με τα κριτήρια της ορθής αντίληψης των πραγμάτων και της αρχής. Αποτελεί την στέρεα βάση, που πάνω της ορθώνεται η Φυσική της επικούρειας φιλοσοφίας που στηρίζει με τη σειρά της την Ηθική.

Το πρώτο λειτουργεί ως το θεμέλιο, το δεύτερο ως η βάση και το τρίτο ως το οικοδόμημα. Έτσι λοιπόν αν αλλάξει κάτι αφαιρετικά ή προσθετικά πέρα των προαναφερόμενων «διορθώσεων», επάνω στις Κύριες Δόξες και τις τρεις Επιστολές που αποτελούν την επιτομή, δηλαδή την ουσία της αγαπημένης μας φιλοσοφικής σχολής, το επικούρειο οικοδόμημα καταρρέει ή αλλοιώνεται ή μεταμορφώνεται σε κάτι μη επικούρειο, οπότε θα πρέπει να μετονομάζεται και να μην διατηρεί το αρχικό όνομα.

Παρατηρούμε όμως συχνά αυτό το φαινόμενο, δηλαδή την διαστρέβλωση ή την παρερμηνεία της επικούρειας φιλοσοφίας. Ο καθηγητής Χαράλαμπος Θεοδωρίδης έλεγε σχετικά ότι «… το πιο αξιοθρήνητο, η κληρονομιά των Αρχαίων παραδόθηκε σ’ εμάς ακρωτηριασμένη, παρεξηγημένη και παραμορφωμένη από τις γενεές που μεσολάβησαν…» (ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ, Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΟΨΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ). Τώρα θα εξετάσουμε το λόγο που συμβαίνει κάτι τέτοιο.

Η αφαιρετική ή προσθετική αλλαγή των εννοιών της φιλοσοφίας μας, μπορεί να συμβεί εσκεμμένως ή εκ παραδρομής ή λόγω ελλιπούς κατανόησης των επικούρειων κειμένων. Η περίπτωση της εσκεμμένης αφαίρεσης ή πρόσθεσης εννοιών μπορεί να συμβεί για δύο λόγους.

Ο πρώτος λόγος είναι η κατασυκοφάντηση της Επικούρειας Φιλοσοφικής Σχολής, συχνό φαινόμενο κατά την ύστερη αρχαιότητα, τα χρόνια του μεσαίωνα, αλλά ακόμη και σήμερα από τους πολέμιους της φιλοσοφίας της ζωής και δεν επιδέχεται περαιτέρω ανάλυσης επί του παρόντος.

Ο δεύτερος λόγος της εσκεμμένης αφαίρεσης ή πρόσθεσης εννοιών, εξηγείται με την ύπαρξη της τάσης προβολής προσωπικών απόψεων και ενσωμάτωσης αυτών στο επικούρειο φιλοσοφικό σύστημα, οι οποίες όμως τυγχάνει να μην είναι ταυτόσημες των επικούρειων εννοιών. Έτσι και ανάλογα με την προσωπικότητα αυτού που θέλει να προβάλει τις απόψεις του, αποδίδεται στον Δάσκαλο ή και στους υπόλοιπους επικούρειους, η ιδιότητα του άκρατου ηδονιστή, του αναρχικού, του αριστερού, του άθεου, του ασεβή, του δογματικού, του αναχωρητή, του μη επιστημονικά καταρτισμένου, κ.λ.π. Από την άλλη βεβαίως δεν μπορούμε να αγνοήσουμε και να μην αναφέρουμε ότι σύμφωνα με τις πηγές και σε αντιδιαστολή των προηγουμένων, ο Επίκουρος νόμιζε την ηδονή ως τέλος οριοθετώντας την έκτασή της, ήταν λάτρης της αυτάρκειας και της ελευθερίας, δεν ήταν αριστοκράτης, δεν ήταν δεισιδαίμων, ήταν ευσεβής, αντιδογματικός ή και αναθεωρητής, είχε εκατοντάδες φίλους ανά τον κόσμο, είχε πλούσια παιδεία κ.λ.π. Τι σημαίνουν αυτές οι παρατηρήσεις μας; Σημαίνουν κάτι ουσιαστικά απλό. Ότι ο Επίκουρος πατώντας στα χνάρια του ελληνικού πολιτισμού, δημιούργησε ένα νέο τύπο ανθρώπου, που δεν κατατάσσεται σε καμιά επιμέρους κατηγοριοποίηση, αλλά το σύνολο των ιδιοτήτων του, απαρτίζουν την προσωπικότητα του Επικούρειου Σοφού. Με άλλα λόγια ο Επίκουρος και η φιλοσοφία του δεν κατηγοριοποιείται και δεν ανήκει σε κανέναν, πλην του Ελληνικού Πολιτισμού που τον γέννησε και τον έκαμε βασικό μέρος του, ώστε σήμερα εμείς να έχουμε τη δυνατότητα να φιλοσοφούμε περί των ιδεών του και να προσπαθούμε να βιώνουμε τα καλά της ζωής, φροντίζοντας για την αταραξία της ψυχής μας προς δική μας ευχαρίστηση.

Έτσι λοιπόν βγάζουμε το συμπέρασμα ότι στην επικούρεια φιλοσοφία δεν χωρούν προσωπικές απόψεις, που βρίσκονται σε αντίθεση από τις κύριες θέσεις του ίδιου του Επίκουρου, δηλαδή που διαφέρουν τελικά με τα σωζόμενα κείμενα. Βεβαίως ναι μεν είναι σεβαστές ως απόψεις, πλην όμως ανήκουν σαφώς σ’ αυτόν που τις αναφέρει κι όχι απαραίτητα στην επικούρεια φιλοσοφία.

Το φαινόμενο λοιπόν πολλών και διαφορετικών απόψεων περί βασικών εννοιών της επικούρειας φιλοσοφίας πιθανά να οφείλεται στην διαφορετική αντίληψη των εννοιών αυτών. Ο Δάσκαλός μας είχε εντοπίσει την πηγή του προβλήματος ήδη στην εποχή του. Έτσι λοιπόν στην επιστολή προς τον Ηρόδοτο έθετε ένα βασικό ζήτημα, αυτό του ορισμού των εννοιών.

«Πρώτα απ’ όλα λοιπόν Ηρόδοτε, πρέπει να ορίσουμε με ακρίβεια τα νοήματα που αντιστοιχούν στις λέξεις, για να μπορούμε να κρίνουμε τις θέσεις ή τα ζητούμενα ή τις απορίες κάνοντας αναγωγή σ’ αυτά και να μην άκριτα αποδεικνύουμε τα πάντα στο άπειρο, ή να χρησιμοποιούμε κενές λέξεις. Γιατί είναι ανάγκη το πρωταρχικό νόημα κάθε λέξης να είναι φανερό και να μη χρειαζόμαστε να το αποδείξουμε».

ΠΡΩΤΟΝ ΜΕΝ ΟΥΝ ΤΑ ΥΠΟΤΕΤΑΓΜΕΝΑ ΤΟΙΣ ΦΘΟΓΓΟΙΣ, Ω ΗΡΟΔΟΤΕ, ΔΕΙ ΕΙΛΗΦΕΝΑΙ, ΟΠΩΣ ΑΝ ΤΑ ΔΟΞΑΖΟΜΕΝΑ Η ΖΗΤΟΥΜΕΝΑ Η ΑΠΟΡΟΥΜΕΝΑ ΕΧΩΜΕΝ ΕΙΣ ΤΑΥΤΑ ΑΝΑΓΑΓΟΝΤΕΣ ΕΠΙΚΡΙΝΕΙΝ, ΚΑΙ ΜΗ ΑΚΡΙΤΑ ΠΑΝΤΑ ΗΜΙΝ <Η> ΕΙΣ ΑΠΕΙΡΟΝ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΟΥΣΙΝ Η ΚΕΝΟΥΣ ΦΘΟΓΓΟΥΣ ΕΧΩΜΕΝ, ΑΝΑΓΚΗ ΓΑΡ ΤΟ ΠΡΩΤΟΝ ΕΝΝΟΗΜΑ ΚΑΘ’ ΕΚΑΣΤΟΝ ΦΘΟΓΓΟΝ ΒΛΕΠΕΣΘΑΙ ΚΑΙ ΜΗΘΕΝ ΑΠΟΔΕΙΞΕΩΣ ΠΡΟΣΔΕΙΣΘΑΙ.

(Επίκουρος, επιστολή προς Ηρόδοτο).

Η έννοια λοιπόν, δηλαδή η σύλληψη με τον νου του περιεχομένου συγκεκριμένου ή αφηρημένου πράγματος και για όσα επιδέχονται επιβεβαίωση και για τα άδηλα (ΠΡΟΣΜΕΝΟΝ ΚΑΙ ΑΔΗΛΟΝ), πρέπει να έχει οριστεί με ακρίβεια. Για να συμβεί αυτό, η έννοια θα πρέπει να εξεταστεί και αναλυθεί για το ορθό της, μέσω των κριτηρίων της αλήθειας, έτσι ώστε να ισχύει η περίφημη επικούρεια «επιμαρτύρησις» δηλαδή η επιβεβαίωση ή η «ουκ αντιμαρτύρησις» δηλαδή η μη αμφισβήτηση. Επίσης μια έννοια εκτός από αληθής θα πρέπει να είναι και τόσο ακριβής, ώστε αν στον ορισμό της προσθέσουμε ή αφαιρέσουμε κάτι, να μην μπορεί να είναι πια το ίδιο πράγμα, αλλά κάτι το διαφορετικό.

Ο Επίκουρος, ο Δάσκαλός μας, διατύπωσε με σαφήνεια και ορθότητα, σύμφωνα με τα παραπάνω, τις έννοιες που εμπεριέχονται και απαρτίζουν το φιλοσοφικό του σύστημα.

Αν λοιπόν εμείς οι σύγχρονοι αλλάξουμε κάτι από τις έννοιες αυτές, για παράδειγμα στα περί ατόμων και τις παρεγκλίσεις αυτών ή στα περί δικαιοσύνης, φιλίας, ψυχής, θανάτου, ηδονής κ.λ.π., η επικούρεια φιλοσοφία σαφώς και χάνει τον προσδιορισμό της ως τέτοια και αλλάζει σε κάτι διαφορετικό. Για να γίνει περισσότερο κατανοητό το θέμα το οποίο πραγματευόμαστε, ας εξετάσουμε ένα παράδειγμα.

Μια κλασική λοιπόν περίπτωση «ερμηνειών» των επικούρειων εννοιών που συναντούμε σήμερα, είναι αυτή περί Θεών, Ευσεβείας και Οσιότητος, οι οποίες φθάνουν στο συμπέρασμα, ότι ο Επίκουρος ήταν άθεος. Όμως δεν πρέπει να λησμονούμε ότι ο ίδιος ο Επίκουρος που τόσο θαυμάζουμε, διατύπωσε στα έργα του τις έννοιες αυτές με σαφήνεια και ακρίβεια. Και για να μη γράφω εξ ονόματός του, παραθέτω αμέσως τα λόγια του ίδιου του Επίκουρου περί Θεών, από την επιστολή προς Μενοικέα.

«Όσα συνεχώς σου παράγγελνα αυτά και να πράττεις και να μελετάς, διαλαμβάνοντας αυτά ως τα στοιχεία του καλώς ζην. Πρώτα απ’ όλα τον θεό να θεωρείς όν άφθαρτο και μακάριο, όπως η κοινή σε όλους μας παράσταση του θεού αποτυπώνεται στον νου και να μην του προσάπτεις τίποτα ξένο προς την αφθαρσία του και μη οικείο προς τη μακαριότητά του. Αντίθετα να θεωρείς γι αυτόν, ότι είναι δυνατόν να φυλάξει την μετά αφθαρσίας μακαριότητά του. Οι θεοί υπάρχουν, γιατί η γνώση που έχουμε γι’ αυτούς είναι ολοκάθαρη(εναργής)».

Α ΔΕ ΣΟΙ ΣΥΝΕΧΩΣ ΠΑΡΗΓΓΕΛΛΟΝ, ΤΑΥΤΑ ΚΑΙ ΠΡΑΤΤΕ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΑ, ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΚΑΛΩΣ ΖΗΝ ΤΑΥΤ’ ΕΙΝΑΙ ΔΙΑΛΑΜΒΑΝΩΝ. ΠΡΩΤΟΝ ΜΕΝ ΤΟΝ ΘΕΟΝ ΖΩΟΝ ΑΦΘΑΡΤΟΝ ΚΑΙ ΜΑΚΑΡΙΟΝ ΝΟΜΙΖΩΝ, ΩΣ Η ΚΟΙΝΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΝΟΗΣΙΣ ΥΠΕΓΡΑΦΗ, ΜΗΘΕΝ ΜΗΤΕ ΤΗΣ ΑΦΘΑΡΣΙΑΣ ΑΛΛΟΤΡΙΟΝ ΜΗΤΕ ΤΗΣ ΜΑΚΑΡΙΟΤΗΤΟΣ ΑΝΟΙΚΕΙΟΝ ΑΥΤΩ ΠΡΟΣΑΠΤΕ, ΠΑΝ ΔΕ ΤΟ ΦΥΛΑΤΤΕΙΝ ΑΥΤΟΥ ΔΥΝΑΜΕΝΟΝ ΤΗΝ ΜΕΤΑ ΑΦΘΑΡΣΙΑΣ ΜΑΚΑΡΙΟΤΗΤΑ ΠΕΡΙ ΑΥΤΟΝ ΔΟΞΑΖΕ. ΘΕΟΙ ΜΕΝ ΓΑΡ ΕΙΣΙΝ, ΕΝΑΡΓΗΣ ΓΑΡ ΑΥΤΩΝ ΕΣΤΙΝ Η ΓΝΩΣΙΣ. (Επίκουρος, επιστολή προς Μενοικέα).

Από τα παραπάνω και μόνο λοιπόν, αν και έχουμε διαθέσιμες και άλλες σχετικές αυθεντικές πηγές, καταλήγουμε στο ασφαλές συμπέρασμα ότι «ο Επίκουρος δέχεται απερίφραστα την ύπαρξη Θεών» όπως αναφέρει ο μεγάλος αυτός ερευνητής του Επίκουρου, ο καθηγητής Χαράλαμπος Θεοδωρίδης (ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ, Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΟΨΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ). Περισσότερα επ΄ αυτού μπορούμε να διαβάσουμε στο αναφερόμενο εξαιρετικό βιβλίο και στις σελίδες 323 έως 348, κεφάλαιο «ΘΕΟΙ».

Ο Δάσκαλός μας όμως κατηγορήθηκε ως ασεβής καταρχήν και ως άθεος αργότερα και στη συνέχεια όλο και περισσότερο, όσο πλησίαζαν τα σκοτεινά χρόνια της βάρβαρης εποχής του μεσαίωνα. Αυτός ήταν άλλωστε και ο κύριος λόγος της καταστροφής των γραπτών τόσο του ιδίου, όσο και των άλλων επικούρειων φιλοσόφων. Όμως όσο κι αν ψάξει κάποιος τα σωζόμενα επικούρεια κείμενα ή ακόμα και τις αντίστοιχες πολεμικές ενάντια στον Επίκουρο, πουθενά μα πουθενά δε θα συναντήσει το ότι «οι θεοί δεν υπάρχουν». Ακόμη κι ο Λουκρήτιος που χει γλώσσα σκληρή, παρότι με ποίημα διάλεξε να περιλαλήσει τα της Φύσεως, ξεκινά το έργο του με ύμνο προς την Αφροδίτη. Ο Διογένης από τα Οινόανδα, στην αρχή της επιβαλλόμενης δύσης του λαμπρού εκείνου πολιτισμού 500 χρόνια μετά τον Δάσκαλο, ήταν αυτός που απολίθωσε τα επικούρεια κείμενα για να μείνουν έως σήμερα σ’ εμάς ως μέγιστη κληρονομιά. Από την επιγραφή αυτή είναι και το παρακάτω σχετικό με το θέμα μας απόσπασμα:

«…και τους καλύτερους τους κατατρέχουν ως άθεους και γι αυτό θα δηλώσω ότι δεν είμαστε εμείς (οι επικούρειοι) που αναιρούμε τους Θεούς, αλλά άλλοι…».

ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΧΡΗΣΤΟΤΑΤΟΥΣ ΩΣ ΑΘΕΟΥΣ ΛΕΙΑΝ ΚΑΤΑΤΡΕΧΟΥΣΙ ΚΑΙ ΔΗ ΚΑΙ ΓΕΝΗΣΕΤΑΙ ΔΗΛΟΝ ΩΣ ΟΥΧΙ ΗΜΕΙΣ ΑΝΑΙΡΟΥΜΕΝ ΤΟΥΣ ΘΕΟΥΣ ΑΛΛ ΕΤΕΡΟΙ. (Διογένης Οινοανδέας, Μεγάλη Επιγραφή)

Ακόμη και στην εποχή της αρχαιότητας, όχι βέβαια στην Αθήνα των χρόνων του Επίκουρου, αλλά μετέπειτα, υπήρχαν και οι πολέμιοι που κατανοούσαν μεν ότι ο σοφός αυτός άνδρας δέχονταν την ύπαρξη των Θεών, πλην όμως του καταλόγιζαν κατηγορίες περί ασέβειας. Σχετικά με αυτό το τελευταίο, την απάντηση των επικουρείων όλων των εποχών, την δίνει και πάλι ο Δάσκαλός μας ο Επίκουρος. Να πια είναι τα λόγια του σχετικά με την ασέβεια:

«Ασεβής δεν είναι αυτός που αναιρεί τους Θεούς των πολλών, αλλά αυτός που τις δοξασίες των πολλών προσάπτει στους Θεούς».

ΑΣΕΒΗΣ ΔΕ ΟΥΧ Ο ΤΟΥΣ ΤΩΝ ΠΟΛΛΩΝ ΘΕΟΥΣ ΑΝΑΙΡΩΝ, ΑΛΛ’ Ο ΤΑΣ ΤΩΝ ΠΟΛΛΩΝ ΔΟΞΑΣ ΘΕΟΙΣ ΠΡΟΣΑΠΤΩΝ.

(Επίκουρος, επιστολή προς Μενοικέα)

Ο επικούρειος φιλόσοφος Φιλόδημος διακόσια χρόνια μετά τον Επίκουρο, συνέγραψε βιβλίο πάνω σ’ αυτό το θέμα, το Περί Ευσεβείας, στο οποίο αναφέρει πλήθος πηγών από έργα και επιστολές του Δασκάλου μας. Το βιβλίο αυτό σώθηκε, αφού διατηρήθηκε στην ηφαιστειακή τέφρα του Βεζούβιου. Ανήκει στη βιβλιοθήκη των παπύρων που βρέθηκαν σε μια ρωμαϊκή βίλα στη πόλη Ερκουλάνεουμ. Αν μου δοθεί η ευκαιρία, θ’ αναφερθώ σε άλλο άρθρο στα περί Ευσεβείας των επικουρείων, αφού ασχοληθώ πρώτα διεξοδικά όχι πλέον με την ύπαρξη των Θεών, αλλά με την ουσία τους, δηλαδή το τι είναι οι Θεοί για εμάς τους επικούρειους, σύμφωνα πάντα με τις πηγές μας. Αυτά θεωρώ αρκετά σχετικά με το παράδειγμά μας.

Νομίζω ότι η αποσαφήνιση του θέματος περί των εννοιών, αποκαθιστά την ορθή διδασκαλία του φιλοσόφου Επίκουρου και όλων αυτών που για εκατοντάδες ή και χιλιάδες χρόνια ακολουθούν τον δρόμο που χάραξε προς τον ευδαίμονα βίο. Δηλαδή είναι σημαντικό το να ξεκαθαρίζουμε κάποια πράγματα που είπαν ή δεν είπαν ο Επίκουρος και οι υπόλοιποι φιλόσοφοί μας, αλλά το κυριότερο είναι το να μην εισάγουμε έννοιες που ποτέ δεν υποστηρίχθηκαν από αυτούς και μάλιστα στο όνομά τους. Με τον τρόπο αυτό η επικούρεια φιλοσοφία προστατεύεται και δε κινδυνεύει να αλλοιωθεί ως προς την ουσία της. Και βέβαια, όπως γράφει ο Eric Anderson στο βιβλίο του «Ο ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ τον 21ο ΑΙΩΝΑ», «οι αναθεωρήσεις είναι πάντα αναγκαίες, αλλά ως επί το πλείστον, η προσαρμογή του επικουρισμού στον 21ο αιώνα είναι μια διαδικασία διερεύνησης ή περιορισμού των αρχαίων απόψεων – πάντα σε συμφωνία με τα πρόσφατα δεδομένα – και όχι ανατροπής τους».

Έτσι λοιπόν φθάνοντας στο τώρα του 21ου αιώνα, σ’ αυτό το διαμορφωμένο περιβάλλον και με αυτές τις ιδιαίτερες και όχι ευχάριστες συνθήκες που βιώνουμε καθημερινά, μπορούμε να πούμε με σιγουριά ότι η επικούρεια φιλοσοφία με τις ξεκάθαρες έννοιες και αντιλήψεις, δείχνει αισιόδοξα τον δρόμο για την βίωση μιας τέτοιας ζωής, ώστε και το σώμα μας να μην υποφέρει και η ψυχή μας να μην είναι ταραγμένη και όπως ο Διογένης έλεγε κάποτε για του επικούρειους,

«…όσο ζούμε, χαιρόμαστε ομοίως με τους Θεούς».

ΟΤΕ ΜΕΝ ΓΑΡ ΖΩΜΕΝ, ΟΜΟΙΩΣ ΤΟΙΣ ΘΕΟΙΣ ΧΑΙΡΟΜΕΝ

(Διογένης Οινοανδέας-Μεγάλη Επιγραφή- απ.125)

Τάκης Παναγιωτόπουλος

δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Ο ΚΗΠΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΟΥ (5/2009)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s