Πόλις και Πολεοδομία

Ο δρόμος για την ευτυχέστερη ζωή και η τέχνη του ζην, δεν μπορεί να εννοηθεί έξω από την ύπαρξη της πόλεως (Πόλις). Ο περιηγητής Παυσανίας στα Φωκικά του, μας μεταφέρει εμμέσως τον ορισμό της πόλεως κατά την αρχαιότητα. ΣΤΑΔΙΑ ΔΕ ΕΚ ΧΑΙΡΩΝΕΙΑΣ ΕΙΚΟΣΙΝ ΕΣ ΠΑΝΟΠΕΑΣ ΕΣΤΙ ΠΟΛΙΝ ΦΩΚΕΩΝ, ΕΙ ΓΕ ΟΝΟΜΑΣΑΙ ΤΙΣ ΠΟΛΙΝ ΚΑΙ ΤΟΥΤΟΥΣ ΟΙΣ ΓΕ ΟΥΚ ΑΡΧΕΙΑ ΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΝ ΕΣΤΙΝ, ΟΥ ΘΕΑΤΡΟΝ, ΟΥΚ ΑΓΟΡΑΝ ΕΧΟΥΣΙΝ, ΟΥΧ ΥΔΩΡ ΚΑΤΕΡΧΟΜΕΝΟΝ ΕΣ ΚΡΗΝΗΝ, ΑΛΛΑ ΕΝ ΣΤΕΓΑΙΣ ΚΟΙΛΑΣ ΚΑΤΑ ΚΑΛΥΒΑΣ ΜΑΛΙΣΤΑ ΤΑΣ ΕΝ ΤΟΙΣ ΟΠΕΣΙΝ, ΕΝΤΑΥΘΑ ΟΙΚΟΥΣΙΝ ΕΠΙ ΧΑΡΑΔΡΑ.(Είκοσι στάδια από την Χαιρώνεια βρίσκεται ο Πανοπέας, Φωκική πόλιν, εάν μπορεί κάποιος να ονομάσει και αυτή πόλιν, αφού δεν έχει αρχείον, ούτε γυμνάσιον, ούτε θέατρον, ούτε αγορά έχει, ούτε νερό τρεχούμενο από κρήνη, αλλά σε καλύβες μάλιστα όπως εκείνων των βουνών, κατοικούν επί χαράδρας. ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ Χ.4.1)

Η Πόλις, για λέγεται έτσι, θα πρέπει να διαθέτει:

  • Οικίες

  • Αγορά

  • Ιερά – Ναούς – Βωμούς

  • Υδραγωγείο

  • Λουτρά

  • Γυμνάσιο

  • Στάδιο

  • Θέατρο – Ωδείο

  • Μνημεία – εικαστικά – αγάλματα

Τα παραπάνω εντοπίζονται στον αστικό ιστό μιας τυπικής πόλις. Η διαφορετικότητα του Ελληνικού τοπίου σε συνδυασμό με την αρχαιότητα των περισσοτέρων οικισμών, οδήγησαν την ανάπτυξη της πόλις, με μια ακανόνιστη διάταξη, τόσο στην περίοδο της κλασικής όσο και της ύστερης αρχαιότητος.

Η Αθήνα για παράδειγμα, κράτησε ως το τέλος του αρχαίου κόσμου το δημιουργημένο από την αρχαϊκή και την κλασική περίοδο, ακανόνιστο πολεοδομικό της σχέδιο. Αναπτύσσονταν πέριξ της Ακροπόλεως, που λειτούργησε ως πυρήνας της πόλις. Κύριοι οδοί ξεκινούσαν από την είσοδο της Ακροπόλεως, καθώς και από τον περιφερειακό αυτής.

Οι οδοί κατέληγαν ακτινωτά στις πύλες των τειχών της πόλις. Εντός των τειχών υπήρχαν ελεύθεροι χώροι για τις κύριες δημόσιες χρήσεις με σημαντικότερο αυτόν της Αγοράς.

ΚΑΙ ΜΗΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΟΝΩΝ ΠΛΕΙΣΤΑΣ ΑΝΑΠΑΥΛΑΣ ΤΗ ΓΝΩΜΗ ΕΠΟΡΙΣΑΜΕΘΑ, ΑΓΩΣΙ ΜΕΝ ΓΕ ΚΑΙ ΘΥΣΙΑΣ ΔΙΕΤΗΣΙΟΙΣ ΝΟΜΙΖΟΝΤΕΣ, ΙΔΙΑΙΣ ΔΕ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ ΕΥΠΡΕΠΕΣΙΝ, ΩΝ ΚΑΘ’ ΗΜΕΡΑΝ Η ΤΕΡΨΙΣ ΤΟ ΛΥΠΗΡΟΝ ΕΚΠΛΗΣΣΕΙ… (Αλλά και για το πνεύμα ας έχουμε εφεύρει πλείστους όσους τρόπους να το ανακουφίζουμε από τους κόπους με εορταστικούς αγώνες και θυσίες τις οποίες έχουμε καθιερώσει καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους και με ευπρεπή ιδιωτικά οικήματα η δε ευχαρίστηση την οποία καθημερινά απολαμβάνουμε από όλα αυτά διώχνει την μελαγχολία… ΠΕΡΙΚΛΗΣ – ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΛΟΓΟΣ – 431).

Ο Περικλής τονίζει στον λόγο του την ύπαρξη των ιδιωτικών ευπρεπών οικημάτων. Έχουμε συνηθίσει να αναφερόμαστε στην περίπτωση της Αθήνας για τα άφθαστα δημόσια κτήρια που διέθετε. Όμως δεν ξεφεύγει του μεγάλου αυτού άνδρα το νόημα της ευτυχισμένης ζωής η οποία περιστρέφεται γύρω από τον οίκο, την λατρεία και την ψυχαγωγία, τα οποία προσέφερε η Πόλις.

Κατά τα Ελληνιστικά χρόνια η πόλις διατήρησε το παλαιό όριο των τειχών της, τις ίδιες πύλες στις οποίες κατέληγαν οι δρόμοι και τις ίδιες παλιές της γειτονιές. Στα χρόνια της ύστερης αρχαιότητας η πόλις επεκτάθηκε (Ανδριανός) διατηρώντας και πάλι την ομοιομορφία του αστικού τοπίου.

Στον Ελληνικό κόσμο από τα κλασικά χρόνια και μετά, οι νέες πόλεις σχεδιάζονταν με πολεοδομικά κριτήρια, στα πλαίσια της ιδανικής πολιτείας.

Στα κλασικά χρόνια(460) ο Περικλής ανέθεσε στον Ιππόδαμο τον Μιλήσιο(498-408), Αρχιτέκτονα, Φυσικό, Μαθηματικό, Μετεωρολόγο και πρώτο Πολεοδόμο, την εκπόνηση μελέτης και την επίβλεψη κατασκευής σχεδίου πόλεως για την περιοχή του Πειραιά. ΙΠΠΟΔΑΜΟΣ ΔΕ ΕΥΡΥΦΩΝΤΟΣ ΜΙΛΗΣΙΟΣ ΟΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΤΩΝ ΠΟΛΕΩΝ ΔΙΑΙΡΕΣΙΝ ΕΥΡΕ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ ΚΑΤΕΝΕΜΕΝ (ο Ιππόδαμος ανακάλυψε την διαίρεση των πόλεων και κατένεμε τον Πειραιά – Αριστοτέλης).

Το Ιπποδάμειο πολεοδομικό σύστημα, αναπτύσσει με συγκεκριμένο προσανατολισμό τον αστικό ιστό, σε παράλληλες ευρύς λεωφόρους και κάθετους σ’ αυτές οδούς, που δημιουργούν ένα σύστημα οικοδομικών τετραγώνων, πλατειών και άλλων ελευθέρων χώρων. Τα οικοδομικά τετράγωνα χαράσσονται με ακρίβεια ώστε να νέμονται σε ιδιοκτησίες (οικόπεδα) ίδιου εμβαδού. Στον πολεοδομικό αυτόν ιστό, χωροθετούνται οι χρήσεις γης, δηλαδή η αγορά, τα διοικητικά κτήρια, οι ναοί, το θέατρο, το στάδιο και οι οικίες. Παράλληλα αναπτύσσονται τα δίκτυα υδροδότησης και αποχέτευσης της πόλεως.

Το σύστημα αυτό ονομάσθηκε «Ιπποδάμειος νέμεσις» και αποτέλεσε πρότυπο για όλες τις πόλεις της κλασσικής και μετά εποχής, όπως απέδειξαν ανασκαφές στην Κασσώπη, Πριήνη, Ολυνθο και Αλεξάνδρεια.

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ο Ιππόδαμος ΠΡΩΤΟΣ ΤΩΝ ΜΗ ΠΟΛΙΤΕΥΟΜΕΝΩΝ ΕΝΕΧΕΙΡΗΣΕ ΤΙ ΠΕΡΙ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ ΕΙΠΕΙΝ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΗΣ προτείνοντας την «Ιπποδάμειο τάξιν». Επιλεγμένες βασικές αρχές του Ιππόδαμου που σώζονται μέσω του Αριστοτέλη είναι οι εξής:

-ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΖΕ ΔΕ ΤΗΝ ΠΟΛΙΝ ΤΩΙ ΠΛΗΘΕΙ ΜΕΝ ΜΥΡΙΑΝΔΡΟΝ (δηλαδή ότι κατά τον Ιππόδαμο η ιδανική πόλη πρέπει να έχει 10.000 άνδρες, που με τον ανάλογο αριθμό γυναικών, παιδιών, δούλων και ξένων, υπολογίζουμε περί τους 50.000 κατοίκους συνολικά).

-ΔΙΗΡΕΙ Δ΄ΕΙΣ ΤΡΙΑ ΜΕΡΗ ΤΗΝ ΧΩΡΑΝ, ΤΗΝ ΜΕΝ ΙΕΡΑ ΤΗΝ ΔΕ ΔΗΜΟΣΙΑ ΤΗΝ Δ΄ΙΔΙΑΝ (διαίρεσε τη γη σε τρεις μορφές ιδιοκτησίας, ιερή, δημόσια και ιδιωτική).

-ΤΟΥΣ Δ΄ΑΡΧΟΝΤΑΣ ΥΠΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΑΙΡΕΤΟΥΣ ΕΙΝΑΙ ΠΑΝΤΑΣ

(όλοι οι άρχοντες της πόλης θα πρέπει να είναι αιρετοί).

Τα παραπάνω ίσως να φανούν ως αυστηρές ή και αυταρχικές προδιαγραφές δόμησης αστικού περιβάλλοντος χώρου. Όμοια τετράγωνα ίσα κατανεμημένα κ.λ.π. ακούγεται δημοκρατικό και εντός πλαισίου της ισονομίας αλλά σε κάποιους ίσως φανεί σύστημα μονότονο και αυστηρό. Θα συμφωνήσω μαζί τους αλλά μόνο στην περίπτωση του δισδιάστατου χώρου. Δηλαδή αν μελετήσουμε μια κάτοψη όπως αυτή της προηγούμενης σελίδας. Μια τέτοια περίπτωση ισχύει όταν εφαρμοστεί σε επίπεδο χώρο. Η πρόγονοι όμως επέλεγαν να κτίζουν τις πόλεις τους σε ανεπίπεδα σημεία, βοηθούμενοι και από το φυσικό ανάγλυφο των παραλίων της μεσογείου. Αν δούμε λοιπόν την Ιπποδάμεια Νέμεσις και με την τρίτη της διάσταση, τους λόφους για παράδειγμα, τότε θα ξεδιπλωθεί εμπρός μας μια ελεύθερη αλλά όχι και άναρχη αρχιτεκτονική τοπίου. Σήμερα δυστυχώς όπως και σε τόσα άλλα πράγματα, ενώ επιστημονικά είναι παραδεκτή η Ιπποδάμεια πολεοδομική τέχνη, επί του πρακτέου ουδεμία εφαρμογή επιτελείται. Κι ενώ η πρόταση της στήλης για το ΗΔΕΩΣ ΖΗΝ δύναται να έχει εφαρμογή σε ατομικές πρακτικές για άλλα θέματα, στην περίπτωση της πολεοδομίας και της πόλις πρέπει να περιμένουμε την επανελλήνιση του συνολικότερου τρόπου ζωής, ώστε να βιώσουμε μια ευτυχέστερη ζωή.

Τάκης Παναγιωτόπουλος

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Διιπετές, Ιούνιος 2006

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s