Η Μήλος

Το παρόν άρθρο συντάχτηκε στη νήσο των Μηλίων, στα μέσα του καλοκαιριού του 2005.

Η τύχη με οδήγησε να επιλέξω αυτή την μεριά του Αιγαίου για ολιγοήμερες διακοπές, εν μέσω των γεγονότων των πρώτων καταστροφικών πυρκαγιών. Ανακαλώ από τη μνήμη τα συναισθήματα που ένοιωσα όταν αντίκρισα από το πλοίο τις δαντελωτές ακτές. Ήταν ουσιαστικά το τέλος μιας διαδρομής αναζήτησης της πολυπόθητης ανάτασης της ταραγμένης ψυχής. Η αγκάλη του Ναού της Φύσης με περίμενε, είχα φτάσει τελικά στο λιμάνι μου. Με τα συναισθήματα αυτά ακόμη ζωντανά, γράφτηκαν οι παρακάτω αράδες για τούτο το νησί.

Η Μήλος, το νησί της Αφροδίτης όπως το λεν λόγω της εύρεσης το έτος 1820 του εκπληκτικού γλυπτού της Θεάς που κοσμεί σήμερα το μουσείο του Λούβρου, διαθέτει εβδομήντα παραλίες, μικρές και μεγάλες με γαλαζοπράσινα καθάρια νερά και το μεγαλύτερο φυσικό λιμάνι της Μεσογείου. Διαθέτει επίσης και έναν απίστευτα μεγάλο ορυκτό πλούτο, με την κατάλληλη γεωμορφολογία που ευνοεί την εξόρυξή του. Ο συνδυασμός αυτός, της γεωγραφικής θέσης, του ασφαλούς λιμανιού και του ορυκτού πλούτου, καθόρισαν και καθορίζουν τη μοίρα του τόπου αυτού και κατ΄ επέκταση των ανθρώπων που φιλοξενεί και όχι μόνον. Το τελευταίο το αναφέρω γιατί υπήρξε εποχή που η Μήλος ήταν η κατεξοχήν αιτία παραγωγής πολιτισμού. Αιτία η ανακάληψη της χρήσης του ορυκτού οψιδιανού.

Η Φύση με την ηφαιστειογενή δραστηριότητα, δηλαδή μέσω της διαδικασίας της υπερψύξης του μάγματος δημιούργησε πετρώματα τα οποία αποτελούνται σχεδόν εξ ολοκλήρου από ύαλο, όπως είναι ο οψιανός ή οψιδιανός και η κίσσηρη. Ο οψιδιανός εµφανίζει στιλπνό µαύρο χρώµα και συνήθως κογχώδη θραυσµό. Λόγω της σχετικά µεγάλης σκληρότητάς του και της εύκολης επεξεργασίας του, χρησιµοποιήθηκε κατά την προϊστορική εποχή ως εργαλείο. Οι πηγές οψιδιανού στην ανατολική Μεσόγειο είναι λιγοστές και εντοπίζονται σε μερικά νησιά του Αιγαίου, όπως είναι η Μήλος, η Αντίπαρος, η Νίσυρος και το Γυαλί. Ο οψιδιανός της Μήλου χρησιμοποιήθηκε εξαιτίας της σκληρότητάς του από τους κατοίκους του Αιγαίου στην εποχή του Λίθου και στην εποχή του Χαλκού για την κατασκευή εργαλείων και όπλων (αιχμές βελών). Στο σπήλαιο του Δυρού στη Μάνη τα ευρήματα μας αποκαλύπτουν ότι ήδη από την Νεολιθική περίοδο χρησιμοποιούσαν τσεκούρια και άλλα εργαλεία από Μήλιο οψιδιανό, τον οποίο τον μετέφεραν μέσω φυσικά ταξιδιών ανοιχτής θαλάσσης.

Σήμερα στο νησί, δεν υπάρχουν εμφανή σημάδια της ανθρώπινης εκμετάλλευσης των κοιτασμάτων του οψιδιανού. Ωστόσο ο προσεκτικός επισκέπτης θα διακρίνει σκόρπια μέρη του πετρώματος στη περιοχή όπου βρίσκεται ο λόφος Νύχια, η περιοχή που για μερικές χιλιετίες έδινε τη πρώτη ύλη για τα περισσότερο αξιόπιστα εργαλεία της αυγής του ανθρώπινου πολιτισμού. Επίσης δύσκολα γίνονται αντιληπτές από τον απλό επισκέπτη εξορυκτικές δραστηριότητες των ιστορικών χρόνων και μέχρι το τέλος του πολιτισμού και την έναρξη των σκοτεινών χρόνων, οι οποίες εντοπίζονται σε πηγάδια και στοές. Αντιθέτως εμφανή και σε μεγάλο μέγεθος είναι οι δραστηριότητες που ακολούθησαν τον 19ο και 20ο αιώνα και συνεχίζονται μέχρι και σήμερα.

Τα σημερινά βιβλία που αναφέρονται στη Μήλο, αφιερώνουν μια με δυο σελίδες για την κλασική και ύστερη αρχαιότητα. Η ιστορία για άλλη μια φορά παρατίθεται συμπυκνωμένη και ως τέτοια προσπερνιέται ευκόλως. Ο Θουκυδίδης στον περίφημο διάλογο Αθηναίων – Μηλίων που περιλαμβάνεται στις «Ιστορίες» του, μας μεταφέρει την πληροφορία ότι το 416 π.χ.χ. οι Μήλιοι περηφανεύονταν για την επτακοσίων ετών συνεχή ύπαρξη της Πόλεώς τους. Η Μήλος συνέχισε δε να κατοικείται και να ακμάζει για άλλα τόσα χρόνια και μετά την καταστροφή που υπέστη με τον αφανισμό των αρρένων Μηλίων από τους Αθηναίους κατά τη διάρκεια του πελοποννησιακού πολέμου.

Σήμερα εμείς που προσπαθούμε να εξετάσουμε τα πράγματα με μια άλλη οπτική γωνία, ίσως μπορέσουμε να δούμε αυτό που πραγματικά κρύβεται πίσω από ένα κομμάτι οψιδιανού, πίσω από ένα άγαλμα όπως αυτό του Θεού Ποσειδώνα που τώρα φιλοξενείται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών ή αυτό της Θεάς Αφροδίτης και από τα μαρμάρινα εδώλια που σώζονται στο αρχαίο θέατρο και τα απομεινάρια του μόλου στο επίνειο της παλιάς πόλης. Και τότε είναι παραπάνω από βέβαιο, ότι εμείς θα ανασυνθέσουμε έναν πολιτισμό που μεγαλούργησε κάποτε, πατώντας στο στέρεο έδαφος της νήσου αυτής.

Έτσι λοιπόν, μπορούμε να δούμε νοερά τη τοιχισμένη πόλη με τα ιερά της, τα γλυπτά της, το θέατρο, το στάδιο, τις οικίες, το σύστημα ύδρευσης και αποχέτευσης ακολουθούμενα όλα από το ανάγλυφο του νησιού και ενταγμένα στο φυσικό περιβάλλον, δηλαδή με άλλα λόγια να νιώσουμε το μεγαλείο του Ελληνικού Πολιτισμού. Μπορούμε να φανταστούμε το σκαρφαλωμένο στη πλαγιά με την εξαίσια θέα θέατρο χωρητικότητας χιλιάδων θεατών να γεμίζει σιγά σιγά για τη παράσταση. Τους θεατές να προσεγγίζουν ακολουθώντας την οδό που διέρχεται από την επιβλητική νότια πύλη του τείχους, την οδό στολισμένη με τις Ερμές, να καταλήγει στην εξέδρα με το άγαλμα της Αφροδίτης να τους καλοδέχεται. Από κάτω στα ριζά του λόφου του θεάτρου να ατενίζουμε τη θάλασσα με τα αγκυροβολημένα πλοία, τα νεώρια στη στεριά και στο βάθος τη ψηλότερη κορυφή του νησιού με τους βωμούς. Ίσως φαίνεται ως σύνθεση πίνακα με θέμα «Οι άνθρωποι και η Φύση», αλλά στη πραγματικότητα είναι μια περιγραφή της καθημερινότητας που βίωναν οι Μήλιοι και όχι μόνον όταν οι άνθρωποι του τότε ζούσαν αρμονικά ενταγμένοι στο Φυσικό τους περιβάλλον. Βέβαια μέσα στις εκατονταετίες που διήρκησε ο προγονικός πολιτισμός υπήρχε το ενδεχόμενο να παρουσιαστεί μια τραγική στιγμή, όπως αυτή του «αφανισμού των Μηλίων» δηλαδή του ανδρικού πληθυσμού όπως συνέβη κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου. Όμως η Φύση ακλόνητη παρείχε πάντα την δυνατότητα της συνέχισης του ανθρωπίνου πολιτισμού πολύ απλά γιατί δεν υπήρξε ποτέ αφανισμός της Μήλου. Μην ξεχνούμε ότι το μαρμάρινο θέατρο, το άγαλμα της Αφροδίτης και του Ποσειδώνα δείγματα κορύφωσης του πολιτισμού του νησιού δημιουργήθηκαν αρκετά χρόνια μετά το προαναφερόμενο συμβάν.

Ένας γηγενής Μηλιός.

Ο παλαιότερος κάτοικος του νησιού σήμερα, είναι ερπετό. Είναι η κόκκινη οχιά Μicrovipera Schweizeri με τον έντονο κεραμιδί χρωματισμό, η οποία ζει κοντά σε νερά, ανάμεσα σε πυκνή βλάστηση στις κοίτες των χειμάρρων, στις καλλιέργειες και σπάνια σε ξηρές πετρώδεις περιοχές. Είναι σπάνιο είδος και το 90% του πληθυσμού της βρίσκεται στη Μήλο, υπολογίζεται δε σε 3.000 – 9.000 άτομα. Σήμερα η οχιά της Μήλου κινδυνεύει με αφανισμό, εξαιτίας του παράνομου διεθνούς εμπορίου που υφίσταται και των εξορυκτικών δραστηριοτήτων που οδηγούν σε κατακερματισμό, υποβάθμιση και καταστροφή τελικά των βιοτόπων. Στον αντίποδα δεν μπορούμε να αγνοούμε το γεγονός ότι ένα μέρος του νησιού έχει ενταχθεί στο πρόγραμμα natura πράγμα το οποίο σημαίνει ότι τουλάχιστον θεωρητικά γίνεται μια προσπάθεια για την προστασία της Φύσης. Και αναφέρω θεωρητικά, διότι το 2006 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε προσφύγει κατά της Ελλάδας αναφέροντας ότι «η Ελληνική Δημοκρατία, μη λαμβάνοντας, εντός της ταχθείσας από την κοινοτική νομοθεσία προθεσμίας, τα απαραίτητα μέτρα για τη θέσπιση και εφαρμογή ενός αποτελεσματικού συστήματος αυστηρής προστασίας της οχιάς Vipera schweizeri στη Μήλο, ώστε να απαγορεύεται οποιαδήποτε εκ προθέσεως παρενόχληση του είδους αυτού, ιδίως κατά την περίοδο αναπαραγωγής, την περίοδο κατά την οποία τα νεογνά εξαρτώνται από τη μητέρα και την περίοδο χειμερίας νάρκης, καθώς και οποιαδήποτε βλάβη ή καταστροφή των τόπων αναπαραγωγής ή των τόπων αναπαύσεως του εν λόγω είδους, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την Οδηγία 92/43/ΕΟΚ για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας». Η Ελλάδα καταδικάστηκε από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο με πρόστιμο. Το Δικαστήριο ανέφερε χαρακτηριστικά ότι «τα αποσπασματικά μέτρα που έλαβε η Ελληνική Δημοκρατία δεν διασφαλίζουν την προστασία της οχιάς, στον βαθμό που, εντός της ζώνης όπου είναι συγκεντρωμένοι οι τόποι αναπαραγωγής και αναπαύσεως του είδους αυτού, λειτουργούν ορυχεία, τα οποία αποτελούν πηγή εκ προθέσεως παρενοχλήσεων». Επιπλέον υπογραμμίζει ότι «η βοσκή αιγοπροβάτων και βοοειδών πέραν του προσήκοντος μέτρου, πράγμα το οποίο μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες στην προστασία του είδους Vipera schweizeri».

Ο Αφανισμός της Μήλος.

Ας δούμε τώρα εμείς οι σημερινοί άνθρωποι με τον υπάρχοντα αξιακό πολιτισμό τι συνθήκες παράγουμε και τι επιπτώσεις έχουν αυτές στη Φύση, άρα και στους επόμενους από μας, στο νησί των Μηλίων.

Σήμερα η άναρχη και άμετρη δόμηση τουριστικών καταλυμάτων, η διάνοιξη οδών και η ασφαλτόστρωση τους, η λατομεία και η υπερβολική αύξηση παραγωγής κι απόθεσης απορριμμάτων, είναι η δική μας πολιτισμική παραγωγή και κληρονομιά για τους επόμενους. Το πανέμορφο νησί που βάλλεται από παντού σήμερα, αντέχει ακόμη και έχει να προσφέρει πολλά στους επισκέπτες, διαθέτοντας τις υπέροχες παραλίες και την αξεπέραστη θέα που προσφέρει από τη θέση του Κάστρου της Παλιάς Πόλης. Το Νησί ανθίσταται, αλλά αναρωτιόμαστε για πόσο καιρό ακόμη;

Τάκης Παναγιωτόπουλος

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Διιπετές, Απρίλιος 2006

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s