Η Πόλις και οι Τέχνες – Πραξιτέλης

«Κατέμιξεν άκρως τοις λιθίνοις έργοις τα της ψυχής πάθη»

Περίφημος γλύπτης της αρχαίας Ελλάδας που εργάστηκε από το 370 μέχρι το 340 π.Χ. Ήταν γιος του επίσης γλύπτη Κηφισόδοτου. Η εποχή που έζησε και δημιούργησε ο Πραξιτέλης, ο 4ος αι. π.Χ., ήταν εποχή μεγάλων κοινωνικών αλλαγών και πολιτικών ανακατατάξεων για τον αρχαίο κόσμο. Το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου με τις γνωστές επιπτώσεις την Αθήνα και τη Σπάρτη αλλά και όλες τις ελληνικές πόλεις, η εμφάνιση των Μακεδόνων από το Βορρά, η άνοδος της Θήβας και η εκ νέου απειλή της Περσίας, είναι όλα γεγονότα σύγχρονα του Πραξιτέλη. Ο 4ος αιώνας  λοιπόν είναι και ο αιώνας μεγάλων κοινωνικών αλλαγών, που οδήγησε στην οδό νέων φιλοσοφικών, πνευματικών και καλλιτεχνικών αναζητήσεων, οι οποίες αποτυπώθηκαν και στην τέχνη. Σύγχρονοί του ήταν οι φιλόσοφοι Αριστοτέλης ( 384 – 322 π.χ.χ. ) και Διογένης ο Κυνικός (412 π.Χ. – 323 π.Χ.), ενώ κοντά βρίσκεται και ο Επίκουρος (341 – 270 π.χ.χ.). Στην τέχνη, με την πάροδο των ετών περνούμε από την στιβαρότητα των Κούρων της αρχαϊκής περιόδου (η προβολή του ενός ποδιού εμπρός από το άλλο υπήρξε επαναστατική για την τέχνη) στην ήρεμη σοβαρότητα του Απόλλωνα (αέτωμα του Ναού του Διός στην Ολυμπία) καθώς και στην μεγαλειώδη τέχνη του Φειδία. Ο 4ος αιώνας σηκώνει μια θύελλα που εκφράζεται μέσα από τα γλυπτά και κορυφώνεται στην ελευθερία της κίνησης. Εκεί υπάρχει ένας άνθρωπος πια, ένα άτομο. Το πέρασμα στην ατομικότητα και από εκεί στην αυγή της ελληνιστικής εποχής ανήκει στην εποχή του Πραξιτέλη. Η καινοτομία στη γλυπτική αυτού του αιώνα είναι η αλλαγή της στάσης του σώματος και η διαφοροποίηση από τον πολυκλείτιο κανόνα των αναλογιών με τη δημιουργία ένός πιο επίμηκη τύπου, τύπου που συναντάμε και στα έργα που αποδίδονται στον Πραξιτέλη.

Η περιοδική έκθεση ΠΡΑΞΙΤΕΛΗΣ.

Εβδομήντα εννέα έργα, πήλινα είδωλα, νομίσματα, αγγεία, ενεπίγραφες βάσεις συγκεντρώθηκαν στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο για μια εμβληματική έκθεση, καθώς όλα ανήκουν στον γλύπτη του 4ου αι. π.Χ., Πραξιτέλη. Ο φημισμένος Ερμής της Ολυμπίας, η πρώτη γυμνή Αφροδίτη στην ιστορία, ο Ερωτας, το κολοσσικό κεφάλι της Βραυρωνίας Αρτέμιδος, οι πλάκες της Μαντίνειας, ο Εφηβος του Μαραθώνα αλλά και δείγματα από το οικογενειακό εργαστήρι του γλύπτη, αποτελούν μερικά από τα εκθέματα, τα οποία προήλθαν από 12 ελληνικά μουσεία, ενώ άλλα ταξίδεψαν από την Αγγλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία και την Ιταλία.
Μετά την παρουσίασή της στο Μουσείο του Λούβρου η περίφημη έκθεση για τον Πραξιτέλη μεταφέρθηκε στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Στην έκθεση «Πραξιτέλης», όπως παρουσιάζεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, αντιπροσωπεύονται οι γνωστότεροι αγαλματικοί τύποι που αποδίδονται στον Πραξιτέλη, έστω και με μικρό αριθμό ρωμαϊκών αντιγράφων, παράλληλα, όμως επιλέχτηκαν από ελληνικά μουσεία και ορισμένα άλλα έργα που σχετίζονται με το έργο του ίδιου του γλύπτη αλλά και το έργο των μελών της οικογενείας του, του πατέρα και των δύο γιων του, που ήσαν επίσης γλύπτες του 4ου αι. και των αρχών του 3ου αι. π.Χ.
Στις τέσσερις αίθουσες των περιοδικών εκθέσεων του Μουσείου παρουσιάζονται 78 αρχαία έργα από μουσεία του εξωτερικού, όπως είναι το Λούβρο, το Βρετανικό Μουσείο, τα Μουσεία του Βατικανού και του Καπιτωλίου στη Ρώμη, το κρατικό Μουσείο της Δρέσδης, το musée d’ Arles et de la Province Antiques, η Bibliothèque National de France, το museo archeologico regionale Antonio-Salinas και της Ελλάδας, όπως το Μουσείο της Αρχαίας Αγοράς, της Ελευσίνας, της Βραυρώνας, των Θηβών, της Κω, της Ρόδου, της Κέρκυρας, της Κορίνθου, των Πατρών, του Ηρακλείου, το Νομισματικό Μουσείο και το Μουσείο Μπενάκη.
Στα έργα περιλαμβάνονται βάσεις αγαλμάτων με την υπογραφή του Πραξιτέλη, του πατέρα του γλύπτη Κηφισόδοτου του πρεσβύτερου και των υιών του, Κηφισόδοτου του νεότερου και Τίμαρχου, γλυπτά, χάλκινα αγαλματίδια, πήλινα ειδώλια, αγγεία, νομίσματα καθώς και ένα εκμαγείο του Ερμή από την Ολυμπία.
Η έκθεση διαρθρώνεται σε ενότητες. Στην αρχή εκτίθενται οι βάσεις των αγαλμάτων με την υπογραφή του Πραξιτέλη καθώς και νομίσματα που απεικονίζουν αγάλματα ταυτιζόμενα με έργα του γλύπτη. Στη δεύτερη ενότητα περιλαμβάνονται τα λίγα γλυπτά έργα του 4ου αι. π.Χ., που συνδέονται με τον ίδιο τον περιώνυμο γλύπτη ή το εργαστήριό του, όπως οι πλάκες από τη Μαντίνεια. Στη συνέχεια παρουσιάζονται αγάλματα των ρωμαϊκών χρόνων, οι τύποι των οποίων αποδίδονται στον Πραξιτέλη, καθώς και κάποια έργα για τα οποία η έρευνα διατηρεί επιφυλάξεις. Στην τελευταία ενότητα περιλαμβάνονται έργα που σχετίζονται με την καλλιτεχνική δραστηριότητα των μελών της οικογένειας του Πραξιτέλη.
Έτσι ο επισκέπτης ενημερώνεται για τη γλυπτική τέχνη του 4ου π.Χ. αιώνα και παίρνει μια γεύση από την τεχνοτροπία του Πραξιτέλη. Ταυτόχρονα αντιλαμβάνεται τις δυσκολίες της έρευνας στην αναζήτηση του έργου και της τεχνοτροπίας του φημισμένου γλύπτη.
Τα περισσότερα εκθέματα φέρνουν έκδηλα τα σημάδια των χριστιανικών βανδαλισμών, γεγονός που επισημαίνεται και στην έκθεση.

Ο Ερμής του Πραξιτέλη.
Το άγαλμα χρονολογείται από το 330 π.Χ. και είναι κατασκευασμένο από μάρμαρο της Πάρου.
Είναι αυθεντικό έργο του Πραξιτέλη και μαζί με το κεφάλι της Αρτέμιδας, είναι τα μόνα που έχουν διασωθεί. Βρέθηκε στην Ολυμπία, απείραχτο στο βάθρο του, αρκετά μέτρα κάτω από την γη  και έχει ύψος 2.10 μ. 
Το έργο, «το διαμάντι της Ολυμπίας», παριστάνει τον Ερμή, τον αγγελιοφόρο των Θεών, με τον μικρό Διόνυσο να προσπαθεί να πάρει κάτι από το χέρι του.
Η ιστορία έχει ως εξής: η Θεμέλη, μητέρα του Διόνυσου, πέθανε από τον τρόμο της, όταν ο Δίας της παρουσιάστηκε με τους κεραυνούς και όλη του την λάμψη, μπροστά της. Ήταν όμως έγκυος και ο Δίας παίρνοντας το βρέφος, το έστειλε στις νύμφες της Κρήτης, με τον Ερμή. Όταν το μωρό άρχισε να κλαίει, ο Ερμής για να το καθησυχάσει, του έδειξε κάποιο γυαλιστερό αντικείμενο.
Αυτήν την σκηνή απεικονίζει το έργο, το οποίο παρουσιάζει τον Ερμή νωθρό, αλλά αρρενωπό, να ακουμπάει στον κορμό ενός δένδρου. Στα χείλια του, τα οποία αφήνουν μία ελαφρά σκιά, διακρίνεται η αρχή ενός χαμόγελου. Η λεπτότητα του στόματος έρχεται σε αντίθεση με την δυνατή του μύτη. Τα μαλλιά του Ερμή είναι άτακτα και κάνουν να φαίνεται το δέρμα του πιο απαλό και πιο λείο. Η απαράμιλλη τέχνη του Πραξιτέλη, στο να αφαιρεί την σκληράδα από το μάρμαρο, κάνοντας το, το ίδιο με την όψη της σάρκας, οφείλεται στην μεγάλη δεξιοτεχνία του, στην χρήση φωτός και σκιάς. Ο Πραξιτέλης για να δώσει ζωντάνια στο άγαλμα, σκοπίμως δεν κρατάει τις αναλογίες. Εάν κανείς το παρατηρήσει από τ’ αριστερά, φαίνεται λυπημένο, από τα δεξιά φαίνεται γελαστό, όταν δε το κοιτάξεις από μπροστά, ήρεμο.
Αρχαιολογικό Μουσείο Ολυμπίας
Η Αφροδίτη του Πραξιτέλη
Αφροδίτη της Κνίδου, το αριστούργημα το οποίο έκανε ο Πραξιτέλης για την πόλη της Κνίδου, το 364 π.Χ.  Κατά την γνώμη του Πλίνιου ήταν το ωραιότερο άγαλμα που είχε δημιουργηθεί στον κόσμο. Ο Πραξιτέλης εμπνεύστηκε για την δημιουργία του έργου του από την εταίρα Φρύνη, στο γνωστό επεισόδιο κατά την τέλεση των Ποσειδωνίων που προηγούνταν των Ελευσινίων στην παραλία της Ελευσίνας.

Η Φρύνη εμπρός στους συγκεντρωμένους λατρευτές, έλυσε τα μαλιά της και ολόγυμνη έπεσε στη θάλασσα. «ΠΑΝΤΩΝ ΑΠΟΤΙΘΕΜΕΝΗ ΤΑ ΙΜΑΤΙΑ ΚΑΙ ΚΟΜΜΑΣ ΑΝΕΒΑΙΝΕΙ ΤΗι ΘΑΛΛΑΤΤΗι». Άπαντες θαμπωμένοι από το κάλλος της άρχισαν να την επεφημούν ειδικά όταν εκείνη βγήκε από τη θάλασσα ως την Θεά Αφροδίτη. Έτσι βρήκε ο Πραξιτέλης όπως και ο ζωγράφος Απελλής το μοντέλο του για τη Θεά.
«ΚΑΙ ΕΠ’ ΑΥΤΗΣ ΑΠΕΛΛΗΣ ΤΗΝ ΑΝΑΔΥΟΜΕΝΗΝ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΕΠΕΓΡΑΨΑΤΟ. ΚΑΙ ΠΡΑΞΙΤΕΛΗΣ ΔΕ Ο ΑΓΑΛΜΑΤΟΠΟΙΟΣ ΕΡΩΝ ΑΥΤΗΣ ΤΗΝ ΚΝΙΔΙΑΝ ΑΦΡΟΔΙΤΗΝ ΑΠ’ ΑΥΤΗΣ ΕΠΛΑΣΑΤΟ» (Αθήναιος – Δειπνοσοφισταί). Το έργο έγινε από παριανό μάρμαρο και αγοράστηκε από την πόλη της Κνίδου. Τοποθετήθηκε στο Ναό της Αφροδίτης, στη μέση ενός ιερού Άλσους. Έκτοτε έγινε σύμβολο της Πόλης. Οι Κνίδιοι προς τιμήν του έκοψαν νομίσματα και χάραξαν αναρίθμητους σφραγιδόλιθους με τη μορφή του αγάλματος. Ο Μύθος αναφέρει ότι η ίδια η Θεά όταν πληροφορήθηκε για το άγαλμα αυτό πήγε στη Κνίδο για να το δεί. Όταν το είδε τελικά αναφώνησε:

ΓΥΜΝΗΝ ΕΙΔΕ ΠΑΡΙΣ ΜΕ
ΚΑΙ ΑΓΧΙΣΗΣ ΚΑΙ ΑΔΩΝΙΣ
ΤΟΥΣ ΤΡΕΙΣ ΟΙΔΑ ΜΟΝΟΥΣ
ΠΡΑΞΙΤΕΛΗΣ ΔΕ ΠΟΘΕΝ

Γυμνή με είδε ο Πάρις
Και ο Αγχίσης και ο Άδωνις
Τους τρεις μόνον γνωρίζω
Ο Πραξιτέλης που με είδε;

Σ’ ένα επίγραμμα ο ποιητής Διότιμος λέει «Ποιος έδωσε ζωή στην πέτρα; Ποιος είδε στη γη την Κυπρίδα; Ποιος σμίλεψε στο μάρμαρο τον πόθο; Έργο του Πραξιτέλη ή μήπως τον Όλυμπο παράτησε η Θεά και ήρθε στην Κνίδο;»
ΤΙΣ ΛΙΘΟΝ ΕΨΥΧΩΣΕ; ΤΙΣ ΕΝ ΧΘΟΝΙ ΚΥΠΡΙΝ ΕΣΕΙΔΕΝ; ΙΜΕΡΟΝ ΕΝ ΠΕΤΡΗι ΤΙΣ ΤΟΣΟΝ ΕΙΡΓΑΣΑΤΟ; ΠΡΑΞΙΤΕΛΗΣ ΧΕΙΡΩΝ ΟΔΕ ΠΟΥ ΠΟΝΟΣ Ή ΤΑΧ’ ΟΛΥΜΠΟΣ ΧΗΡΕΥΕΙ, ΠΑΦΙΗΣ ΕΙΣ ΚΝΙΔΟΝ ΕΡΧΟΜΕΝΗΣ;.

Ο ποιητής Πλάτων ο Νεότερος επιχειρεί μια ερμηνεία της τόλμης του καλλιτέχνη. «Όχι, ο Πραξιτέλης δεν είδε κάτι άπρεπο. Η σμίλη του έπλασε την Αφροδίτη όπως την ήθελε ο Άρης.» («ΠΡΑΞΙΤΕΛΗΣ ΟΥΚ ΕΙΔΕΝ Α ΜΗ ΘΕΜΙΣ, ΑΛΛ’ Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΕΞΕΣΕΝ ΟΙΑΝ ΑΡΗΣ ΗΘΕΛΕ ΤΗΝ ΠΑΦΙΗΝ».)

Οι Κνίδιοι επροστάτευαν την Αφροδίτη τους με αφοσίωση έως τον 5ο μ.Χ.χ. αιώνα ώσπου ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος το μετέφερε υρπάζοντάς το στη Νέα Ρώμη. Εκεί καταστράφηκε σε μια πυρκαγιά μαζί με άλλα Ελληνικά αριστουργήματα.
Ο Ιωάννης Ζωναράς λέει: «ΔΙΕΦΘΕΙΡΕ ΔΕ ΤΟ ΠΥΡ ΕΚΕΙΝΟ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΝ ΤΗΣ ΛΑΥΣΟΥ ΤΗΣ ΠΟΛΕΩΣ ΑΓΛΑΙΑΝ ΚΑΙ ΤΑ ΕΚΕΙ ΕΝΙΔΡΥΜΕΝΑ ΑΓΑΛΜΑΤΑ ΤΗΣ ΣΑΜΙΑΣ ΗΡΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΛΥΝΔΙΑΣ ΑΘΗΝΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΝΙΔΙΑΣ ΑΦΡΟΔΙΤΗΣ ΤΑ ΚΑΤΑ ΤΕΧΝΗΝ ΠΕΡΙΒΟΗΤΑ ΑΦΙΔΡΥΜΑΤΑ».
Αντίγραφά του υπήρξαν πολλά και χάριν σ αυτά θαυμάζουμε σήμερα εμείς την Αφροδίτη της Κνίδου και του Πραξιτέλη.

Η Φρύνη κάποτε ζήτησε από τον Πραξιτέλη να της δωρίσει το πιο όμορφο από τα έργα του και η ιστορία λέει πως ο εραστής της δέχτηκε να της το δώσει, αλλά αρνήθηκε να της πει ποιο θεωρούσε ομορφότερο. Έτσι η Φρύνη έβαλε μια υπηρέτριά της να τρέξει λέγοντας πως ξέσπασε φωτιά μέσα στο εργαστήριο του Πραξιτέλη και ένας μεγάλος αριθμός από τα έργα του χάθηκαν, όχι όμως όλα. Ο Πραξιτέλης αμέσως όρμησε έξω από την πόρτα λέγοντας πως τίποτε από τους κόπους του δεν μένει πια σ’ αυτόν αν η φλόγα κατέστρεψε και τον Σάτυρο και τον Έρωτα. Η Φρύνη τότε του είπε να σταθεί και να μη φοβάται, γιατί τίποτε δυσάρεστο δεν έπαθε, αλλά με τέχνασμα αναγκάστηκε να μαρτυρήσει τα ωραιότερα έργα του. Έτσι, η Φρύνη διάλεξε τον Έρωτα, που ήταν φτιαγμένος από πεντελικό μάρμαρο, τον οποίο ανάθεσε στην πατρίδα της, τις Θεσπιές.
«ΦΡΥΝΗ ΤΟΝ ΠΤΕΡΟΕΝΤΑ, ΤΟΝ ΕΥΤΕΧΝΗΤΟΝ ΕΡΩΤΑ ΜΙΣΘΟΝ ΥΠΕΡ ΤΕΧΝΗΣ, ΑΝΘΕΤΟ ΘΕΣΠΙΑΣΙΝ».
Στο βάθρο του Έρωτα, κάτω από τη σκηνή του θεάτρου, ο Πραξιτέλης χάραξε το ακόλουθο επίγραμμα, το οποίο διασώζουν ο Αθήναιος και η Πλανούδεια Ανθολογία:
«Τον έρωτα που τον τυραννούσε, ο Πραξιτέλης τον απεικόνισε τέλεια, έχοντας σαν μοντέλο της καρδιάς του το πάθος και γι’ ανταμοιβή μου, σ’ εμένα τη Φρύνη τον έδωσε. Τα φίλτρα του έρωτα τώρα πια δεν τα τοξεύω αλλά μαγεύω όποιον με κοιτάξει.»

Τάκης Παναγιωτόπουλος

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s